Sarga 53

Verse 1

स तं वृक्षं समासाद्य सन्ध्यामन्वास्यपश्चिमाम्।रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम्।।।।

ആ വൃക്ഷത്തിങ്കൽ എത്തി രാമൻ പടിഞ്ഞാറോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് സായംസന്ധ്യാവന്ദനം അനുഷ്ഠിച്ചു; പിന്നെ ആശ്വാസം പകരുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു.

Verse 2

अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहिः।या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्हसि।।।।

ഇന്ന് ജനപദത്തിനപ്പുറം നമുക്ക് കഴിക്കേണ്ട ആദ്യ രാത്രി; സുമന്ത്രനില്ലാതെ. എങ്കിലും അതിനെക്കുറിച്ച് നീ വ്യാകുലപ്പെടരുത്.

Verse 3

जागर्तव्यमतन्द्रिभ्यामद्यप्रभृति रात्रिषु।योगक्षेमौ हि सीताया वर्तेते लक्ष्मणावयोः।।।।

ലക്ഷ്മണാ, ഇന്നുമുതൽ രാത്രികളിൽ അശ്രദ്ധയില്ലാതെ ജാഗരിക്കണം; കാരണം സീതയുടെ യോഗക്ഷേമം—സുരക്ഷയും ക്ഷേമവും—നമ്മിരുവരിലും ആശ്രിതമാണ്.

Verse 4

रात्रिं कथञ्चिदेवेमां सौमित्रे वर्तयामहे।अपावर्तामहे भूमावास्तीर्य स्वयमार्जितैः।।।।

ഹേ സൗമിത്രേ (ലക്ഷ്മണ), ഈ രാത്രി എങ്ങനെയെങ്കിലും കഴിക്കണം; നാം തന്നേ ശേഖരിച്ചതെല്ലാം വിരിച്ച് ഭൂമിയിൽ തന്നെ കിടക്കാം.

Verse 5

स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः।इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः।।।।

മഹാമൂല്യമുള്ള ശയ്യയ്ക്ക് അർഹനായിരുന്നിട്ടും രാമൻ ഭൂമിയിൽ കിടന്നു; സൗമിത്രനോട് (ലക്ഷ്മണനോട്) ഈ ശുഭവും ഹിതകരവുമായ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.

Verse 6

ध्रुवमद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण।कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुमर्हति।।।।

ഹേ ലക്ഷ്മണ, ഇന്നിരാത്രി മഹാരാജാവ് ദുഃഖത്തോടെ ഉറങ്ങുന്നു; എന്നാൽ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റപ്പെട്ട കൈകേയി തൃപ്തയായിരിക്കുമല്ലോ.

Verse 7

सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात्।अपि न च्यावयेत्प्राणान् दृष्ट्वा भरतमागतम्।।।।

രാജ്യലാഭത്തിനായി ആ ദേവിയായ കൈകേയി, ഭരതൻ മടങ്ങിവന്നതു കണ്ടാൽ, മഹാരാജാവിന്റെ പ്രാണങ്ങളെ പോലും അപകടത്തിലാക്കുന്നതിൽ മടിക്കാതിരിക്കാം.

Verse 8

अनाथश्च हि वृद्धश्च मया चैव विनाकृतः।किं करिष्यति कामात्मा कैकेयी वशमागतः।।।।

അവൻ വൃദ്ധനുമാണ്; എന്നിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട് അനാഥനായി പോയിരിക്കുന്നു. ആഗ്രഹത്തിന് അടിമയായി കൈകേയിയുടെ അധീനനായ രാജാവ് എന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയും?

Verse 9

इदं व्यसनमालोक्य राज्ञश्च मतिविभ्रमम्।काम एवार्थधर्माभ्यां गरीयानिति मे मतिः।।।।

ഈ ദുരന്തവും രാജാവിന്റെ വിവേകഭ്രമവും കണ്ടപ്പോൾ, ധനത്തെയും ധർമ്മത്തെയുംക്കാൾ ഭാരമേറിയത് കാമം—ആഗ്രഹം—മാത്രമാണെന്ന് എനിക്ക് തോന്നുന്നു.

Verse 10

को ह्यविद्वानपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत्।छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो मामिव लक्ष्मण।।।।

ഹേ ലക്ഷ്മണാ, ഏതു പുരുഷൻ—even അജ്ഞാനിയായാലും—ഒരു സ്ത്രീയുടെ പേരിൽ, എന്റെ പിതാവ് എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചതുപോലെ, എന്നെപ്പോലെ അനുസരണശീലനായ പുത്രനെ ഉപേക്ഷിക്കും?

Verse 11

सुखी बत सभार्यश्च भरतः केकयीसुतः।मुदितान् कोसलानेको यो भोक्ष्यत्यधिराजवत्।।।।

കൈകേയീപുത്രനായ ഭരതൻ സന്തോഷവാനായി, ഭാര്യയോടുകൂടി; ആനന്ദിതരായ കോസലജനങ്ങളുടെ നടുവിൽ ഒരുത്തനായി ചക്രവർത്തിയെപ്പോലെ കോസലരാജ്യം അനുഭവിക്കും.

Verse 12

स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखमेकं भविष्यति।ताते च वयसाऽतीते मयि चारण्यमास्थिते।।।।

കാരണം അവൻ മുഴുവൻ രാജ്യത്തിന്റെയും ഏക മുഖമായിരിക്കും; ഹേ പ്രിയനേ, പിതാവ് വയസ്സിൽ വൃദ്ധനായിരിക്കുന്നു, ഞാൻ അരണ്യവാസം സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 13

अर्थधर्मौ परित्यज्य य काममनुवर्तते।एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा।।।।

അർത്ഥവും ധർമ്മവും ഉപേക്ഷിച്ച് കാമത്തെ പിന്തുടരുന്ന രാജാവ് शीഘ്രം ദുരന്തത്തിലേക്ക് വീഴും—ദശരഥരാജാവിന് സംഭവിച്ചതുപോലെ.

Verse 14

मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च।कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च।।।।

സൗമ്യനായ ലക്ഷ്മണാ, ദശരഥന്റെ നാശത്തിനും എന്റെ വനവാസത്തിനും ഭരതന്റെ രാജാരോഹണത്തിനുമായി കൈകേയി ഇവിടെ വന്നതായി ഞാൻ കരുതുന്നു.

Verse 15

अपीदानीं तु कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता।कौसल्यां च सुमित्रां च सम्प्रबाधेत मत्कृते।।।।

ഇപ്പോൾ, സൗഭാഗ്യത്തിന്റെ മദത്തിൽ മോഹിതയായ കൈകേയി, എന്റെ കാരണത്താൽ കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും പീഡിപ്പിക്കില്ലേ?

Verse 16

मा स्म मत्कारणाद्देवी सुमित्रा दुःखमावसेत्।अयोध्यामित एव त्वं काल्ये प्रविश लक्ष्मण।।।।

ലക്ഷ്മണാ, എന്റെ കാരണത്താൽ ദേവി സുമിത്ര ദുഃഖത്തിൽ ആകാതിരിക്കട്ടെ; അതിനാൽ നീ ഇവിടെ നിന്നുതന്നെ നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കൂ.

Verse 17

अहमेको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान्।अनाथाया हि नाथस्त्वं कौशल्याया भविष्यसि।।।।

ഞാൻ സീതയോടുകൂടെ ഏകാകിയായി ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു പോകും; ആശ്രയമറ്റ കൌസല്യയ്ക്ക് നീ തന്നേ നാഥനും രക്ഷകനുമാകണം.

Verse 18

क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेष्यमन्याय्यमाचरेत्।परिदद्याहि धर्मज्ञे भरते मम मातरम्।।।।

ക്ഷുദ്രകൃത്യങ്ങളിൽ ആസക്തയായ കൈകേയി ദ്വേഷവശാൽ വെറുപ്പുളവാക്കുന്ന അന്യായ പ്രവർത്തികൾ ചെയ്യാം; അതുകൊണ്ട് ധർമ്മജ്ഞനായ ഭരതനോട് എന്റെ മാതാവിനെ ഏല്പിക്കണം.

Verse 19

नूनं जात्यन्तरे कस्मिन् स्त्रियः पुत्रैर्वियोजिताः।जनन्या मम सौमित्रे तस्मादेतदुपस्थितम्।।।।

സൗമിത്രേ ലക്ഷ്മണാ! നിശ്ചയം ഏതോ മുൻജന്മത്തിൽ എന്റെ മാതാവ് സ്ത്രീകളെ പുത്രന്മാരിൽ നിന്ന് വേർപെടുത്തിയിരിക്കണം; അതിനാലാണ് ഈ ദുരന്തം അവൾക്കു വന്നത്.

Verse 20

मया हि चिरपुष्टेन दुखसंवर्धितेन च।विप्रयुज्यत कौशल्या फलकाले धिगस्तु माम्।।।।

എന്നെ ദീർഘകാലം പോഷിപ്പിക്കുകയും ദുഃഖങ്ങൾക്കിടയിലും വളർത്തുകയും ചെയ്ത കൌസല്യ ഫലകാലത്ത് എന്നിൽ നിന്ന് വേർപെടുന്നു—എനിക്കു ധിക്കാരം!

Verse 21

मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम्।सौमित्रे योऽहमम्बाया दद्मि शोकमनन्तकम्।।।।

സൗമിത്രേ ലക്ഷ്മണാ! ഞാൻ അമ്മയ്ക്ക് അനന്തമായ ശോകം നൽകുന്ന പുത്രനാകയാൽ, യാതൊരു സീമന്തിനിയും എന്നെപ്പോലൊരു പുത്രനെ ജനിപ്പിക്കാതിരിക്കട്ടെ.

Verse 22

मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मण शारिका।यस्यास्तच्छ्रूयते वाक्यं शुक पादमरेर्दश।।।।

ലക്ഷ്മണാ, എന്റെ അമ്മയ്ക്ക് എന്നേക്കാൾ അവളുടെ ശാരിക തന്നെ അധികം പ്രിയമാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; കാരണം അവളിൽ നിന്നാണ് ഈ വാക്ക് കേൾക്കപ്പെടുന്നത്— ‘ഹേ ശുകാ, ശത്രുവിന്റെ പാദം കടിക്ക!’

Verse 23

शोचन्त्या अल्पभाग्याया न किञ्चिदुपकुर्वता।पुत्रेण किमपुत्राया मया कार्यमरिन्दम।।।।

ഹേ അരിന്ദമ, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ അൽപഭാഗ്യയായ എന്റെ അമ്മയ്ക്ക്—ഞാൻ ഒന്നും ഉപകാരപ്പെടാത്തവനായിരിക്കെ—എന്നെപ്പോലൊരു പുത്രനാൽ എന്ത് പ്രയോജനം? അവൾ പുത്രഹീനയായതുപോലെ തന്നേ.

Verse 24

अल्पभाग्या हि मे माता कौशल्या रहिता मया।शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे।।।।

എന്നെ വിട്ടു വേർപെട്ട എന്റെ അമ്മ കൗശല്യ തീർച്ചയായും അൽപഭാഗ്യയാണ്; അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ വ്യാകുലയായി, ശോകസമുദ്രത്തിൽ വീണതുപോലെ അവൾ ശയിച്ചിരിക്കുമെന്നു തോന്നുന്നു.

Verse 25

एको ह्यहमयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।तरेयमिषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यमकारणम्।।।।

ഹേ ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ ക്രോധിതനായാൽ ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ എന്റെ അമ്പുകളാൽ അയോധ്യയെയും മാത്രമല്ല, സർവ്വ ഭൂമിയെയും കീഴടക്കാൻ കഴിയും; എന്നാൽ ന്യായകാരണമില്ലാതെ വീര്യം പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല.

Verse 26

अधर्मभयभीतश्च परलोकस्य चानघ।तेन लक्ष्मण नाद्याह मात्मानमभिषेचये।।।।

ഹേ അനഘ ലക്ഷ്മണാ, അധർമ്മത്തെ ഭയന്നും പരലോകത്തെ ഓർത്തും—അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇന്ന് ഞാൻ എന്റെ അഭിഷേകം (രാജാഭിഷേകം) നടത്തിച്ചില്ല.

Verse 27

एतदन्यश्च करुणं विलप्य विजने वने।अश्रुपूर्णमुखो रामो निशि तूष्णीमुपाविशत्।।।।

ആ ഏകാന്ത വനത്തിൽ രാമൻ ഇങ്ങനെതന്നെയും മറ്റു കരുണവിലാപങ്ങളുമായി വിലപിച്ചു; കണ്ണുനീരാൽ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ രാത്രിയിൽ മൗനമായി ഇരുന്നുവു.

Verse 28

विलप्योपरतं रामं गतार्चिषमिवानलम्।समुद्रमिव निर्वेगमाश्वासयत लक्ष्मणः।।।।

രാമൻ വിലാപം നിർത്തിയപ്പോൾ—ജ്വാല അണഞ്ഞ അഗ്നിപോലെ, തരംഗമില്ലാത്ത സമുദ്രംപോലെ—ലക്ഷ്മണൻ അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.

Verse 29

ध्रुवमद्य पुरी राजन्नयोध्यायुधिनां वर।निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी।।।।

രാജാവേ, ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! നീ പുറപ്പെട്ടതിനാൽ ഇന്ന് അയോധ്യാനഗരി ചന്ദ്രനില്ലാത്ത രാത്രിപോലെ തീർച്ചയായും കാന്തിഹീനമായിരിക്കുന്നു.

Verse 30

नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यते।विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ।।।।

രാമാ, ഇങ്ങനെ പരിതപിക്കുന്നത് യോജിച്ചതല്ല. പുരുഷർഷഭാ, ഇത്തരത്തിലുള്ള വിലാപം സീതയെയും എന്നെയും വിഷാദത്തിലാക്കുന്നു.

Verse 31

न च सीता त्वया हीना न चाहमपि राघव।मुहूर्तमपि जीवावो जलान्मत्स्याविनोद्धृतौ।।।।

ഹേ രാഘവാ! നിന്നില്ലാതെ സീതയും അല്ല, ഞാനും അല്ല—ജലത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തെടുത്ത മീനുപോലെ—ഒരു മുഹൂർത്തം പോലും ജീവിക്കയില്ല.

Verse 32

नहि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परन्तप।द्रष्टुमिच्छेयमद्याहं स्वर्गं चापि त्वया विना।।।।

ഹേ പരന്തപാ! നിന്നില്ലാതെ ഇന്ന് ഞാൻ പിതാവിനെയും, ശത്രുഘ്നനെയും, സുമിത്രയെയും കാണുവാൻ ആഗ്രഹിക്കില്ല; നിന്നില്ലാതെ സ്വർഗ്ഗം പോലും എനിക്കു വേണ്ട.

Verse 33

ततस्तत्र सुखासीनौ नातिदूरे निरीक्ष्य ताम्।न्यग्रोधे सुकृतां शय्यां भेजाते धर्मवत्सलौ।।।।

പിന്നീട് അവിടെ സുഖമായി ഇരുന്ന ധർമ്മവത്സലരായ ആ ഇരുവരും, അടുത്തുതന്നെ ആൽമരത്തിന്റെ കീഴിൽ നന്നായി ഒരുക്കിയ ശയ്യ കണ്ടു; ആ ശയ്യയിൽ അവർ ശയിച്ചു.

Verse 34

स लक्ष्मणस्योत्तमपुष्कलं वचोनिशम्य चैवं वनवासमादरात्।समाः समस्ता विदधे परन्तपःप्रपद्य धर्मं सुचिराय राघवः।।।।

പരന്തപനായ രാഘവൻ (ശ്രീരാമൻ) ലക്ഷ്മണന്റെ ഉത്തമവും വിശാലവുമായ ഉപദേശം സ്നേഹത്തോടെ ശ്രവിച്ചു; വനവാസത്തിന് യോജ്യമായ ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ച്, ദീർഘകാലത്തേക്ക് സമസ്ത വർഷങ്ങളോളം അരണ്യവാസം നിശ്ചയിച്ചു.

Verse 35

ततस्तु तस्मिन् विजने वने तदामहाबलौ राघववंशवर्धनौ।न तौ भयं सम्भ्रममभ्युपेयतुर्यथैव सिंहौ गिरिसानुगोचरौ।।।।

പിന്നീട് ആ ഏകാന്ത വനത്തിൽ, മഹാബലശാലികളും രാഘവവംശവർധകരുമായ ആ ഇരുവരും ഭയത്തിനോ കലക്കത്തിനോ അടിമയായില്ല—പർവ്വതച്ചരിവുകളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന രണ്ടു സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ.