Sarga 53

Verse 1

स तं वृक्षं समासाद्य सन्ध्यामन्वास्यपश्चिमाम्।रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम्।।।।

Woh ped ke paas pahunche. Ram ne shaam ki sandhya ki, aur Lakshman se kaha ki main sabko sukh dene wala hoon.

Verse 2

अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहिः।या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्हसि।।।।

Aaj pehli raat hai jab woh shehar se bahar gayi hai. Sumantra uske saath nahi hai. Aise mein tum uske liye udaas mat ho. Yeh uska bhag hai.

Verse 3

जागर्तव्यमतन्द्रिभ्यामद्यप्रभृति रात्रिषु।योगक्षेमौ हि सीताया वर्तेते लक्ष्मणावयोः।।।।

Lakshman, ab se raat mein sote nahi. Jagte rahna padega. Sita ki suraksha hamare haath mein hai. Hamein dhyan rakhna hai.

Verse 4

रात्रिं कथञ्चिदेवेमां सौमित्रे वर्तयामहे।अपावर्तामहे भूमावास्तीर्य स्वयमार्जितैः।।।।

Saumitri, hum kaise bhi aaj ki raat guzaar le. Zameen pe hi let jayenge, jo humne khud ikhatta kiya hai usse bichha ke.

Verse 5

स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः।इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः।।।।

Rama ke liye bade achhe bistare ki baat thi, lekin woh zameen pe let gaya. Phir usne Saumitri se acchi baatein ki.

Verse 6

ध्रुवमद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण।कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुमर्हति।।।।

Lakshman, pukka lag raha hai ki aaj raat raja bade dukh mein so raha hai. Aur Kaikeyi ka kaam ho gaya, toh woh khush hai.

Verse 7

सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात्।अपि न च्यावयेत्प्राणान् दृष्ट्वा भरतमागतम्।।।।

Kaikeyi rajya ke liye itna kar sakti hai ki Bharat ko dekh ke bhi raja ki jaan ko khatra de. Woh rukegi nahi.

Verse 8

अनाथश्च हि वृद्धश्च मया चैव विनाकृतः।किं करिष्यति कामात्मा कैकेयी वशमागतः।।।।

Raja bhi buddhe hain, aur main bhi saath nahi hun. Ab woh akela hai. Kaikeyi ke vash mein hoke woh kya karega?

Verse 9

इदं व्यसनमालोक्य राज्ञश्च मतिविभ्रमम्।काम एवार्थधर्माभ्यां गरीयानिति मे मतिः।।।।

Yeh bada musibat dekh ke aur raja ke dimaag ka ulajh jaana dekh ke, main samajhta hoon ki bas ichcha hi sabse badi cheez hai. Yeh paisa aur dharam dono se bhaari padti hai.

Verse 10

को ह्यविद्वानपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत्।छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो मामिव लक्ष्मण।।।।

Lakshman, kaun aisa insaan hai jo aurat ke liye apne baap ka aisa beta chhod de? Mere baap ne mujhe chhod diya, main to unki baat maanta tha.

Verse 11

सुखी बत सभार्यश्च भरतः केकयीसुतः।मुदितान् कोसलानेको यो भोक्ष्यत्यधिराजवत्।।।।

Dekh, Bharat aur uski biwi kitne khush hain. Woh akela Kosala ka rajya enjoy karega jaise koi bada raja hota hai. Log bhi khush hain.

Verse 12

स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखमेकं भविष्यति।ताते च वयसाऽतीते मयि चारण्यमास्थिते।।।।

Woh poore rajya ka ek malik ban jayega. Mere baap to boodhe ho gaye hain, aur main jungle mein rehne laga hoon.

Verse 13

अर्थधर्मौ परित्यज्य य काममनुवर्तते।एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा।।।।

Jo raja paisa aur dharam ko chhod ke apni ichcha ke peeche bhaage, woh jaldi musibat mein pad jaata hai. Dekh Dasharath raja kaise gir gaye.

Verse 14

मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च।कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च।।।।

Lakshman, lagta hai Kaikeyi yahan Dasharath ko barbaad karne aayi hai. Mere liye van bhejne aur Bharat ko rajya dilane.

Verse 15

अपीदानीं तु कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता।कौसल्यां च सुमित्रां च सम्प्रबाधेत मत्कृते।।।।

Ab toh Kaikeyi apne khushnaseeb hone ka naasha mein hai. Mere liye woh Kausalya aur Sumitra ko satayegi.

Verse 16

मा स्म मत्कारणाद्देवी सुमित्रा दुःखमावसेत्।अयोध्यामित एव त्वं काल्ये प्रविश लक्ष्मण।।।।

Lakshman, meri wajah se tumhari maa Sumitra dukhi na ho. Kal subah tum wapas Ayodhya jaana.

Verse 17

अहमेको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान्।अनाथाया हि नाथस्त्वं कौशल्याया भविष्यसि।।।।

Main akela Sita ke saath Dandak van jaunga. Tum Ayodhya raho aur Kausalya ki dekhbhaal karo, woh akeli hai.

Verse 18

क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेष्यमन्याय्यमाचरेत्।परिदद्याहि धर्मज्ञे भरते मम मातरम्।।।।

Kaikeyi chhoti soch ki aurat hai. Woh nafrat mein galat kaam kar sakti hai. Isliye Bharat ko meri maa ka khayal rakhna hoga. Bharat dharam jaanta hai, woh unki raksha karega.

Verse 19

नूनं जात्यन्तरे कस्मिन् स्त्रियः पुत्रैर्वियोजिताः।जनन्या मम सौमित्रे तस्मादेतदुपस्थितम्।।।।

Saumitra, shayad pichle janam mein meri maa ne kisi aur ki maa ko bete se juda kiya tha. Isliye aaj yeh musibat uske upar aa gayi hai.

Verse 20

मया हि चिरपुष्टेन दुखसंवर्धितेन च।विप्रयुज्यत कौशल्या फलकाले धिगस्तु माम्।।।।

Mere maa Kausalya ne mujhe itne saal paal posa hai. Mushkilon mein bada kiya. Ab jab main unke kaam aane laga tha, tab main unse juda ho gaya. Meri koi sharam nahi.

Verse 21

मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम्।सौमित्रे योऽहमम्बाया दद्मि शोकमनन्तकम्।।।।

Saumitra, main aisa beta hoon jo apni maa ko dukh deta hai. Koi bhi aurat aisa beta na paida kare. Mere jaisa beta kisi ko na mile.

Verse 22

मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मण शारिका।यस्यास्तच्छ्रूयते वाक्यं शुक पादमरेर्दश।।।।

Lakshman, lagta hai meri maa ko woh maina zyada pyaari hai mujhse. Us maina se yeh baat sunai padti hai, dushman ka paer kaat do.

Verse 23

शोचन्त्या अल्पभाग्याया न किञ्चिदुपकुर्वता।पुत्रेण किमपुत्राया मया कार्यमरिन्दम।।।।

Meri maa dukhi hai, kismat wali nahi hai. Main uska beta hoke bhi kuch nahi kar sakta uske liye. Jaise koi beta ho hi nahi, waise hi mera koi kaam nahi hai Lakshman.

Verse 24

अल्पभाग्या हि मे माता कौशल्या रहिता मया।शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे।।।।

Meri maa Kaushalya ki kismat achhi nahi hai. Main uske paas nahi hoon. Woh bahut dukhi hai, ro rahi hogi. Jaise koi samundar mein doob gaya ho, waise hi woh gham mein doobi padhi hai.

Verse 25

एको ह्यहमयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।तरेयमिषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यमकारणम्।।।।

Lakshman, agar main gussa karun toh akela Ayodhya ko apni teeron se jeeet sakta hoon, poori duniya bhi. Par kisi wajah ke bina aisa karna theek nahi hai.

Verse 26

अधर्मभयभीतश्च परलोकस्य चानघ।तेन लक्ष्मण नाद्याह मात्मानमभिषेचये।।।।

Lakshman, main darta hoon bura kaam karne se. Agle janam ki baat bhi sochta hoon. Isliye main aaj raja nahi bana.

Verse 27

एतदन्यश्च करुणं विलप्य विजने वने।अश्रुपूर्णमुखो रामो निशि तूष्णीमुपाविशत्।।।।

Ram akele jungle mein rote hue yeh sab aur bhi bahut kuch bol raha tha. Uska chehra aansu se bhar gaya tha. Raat mein woh chupchap baith gaya.

Verse 28

विलप्योपरतं रामं गतार्चिषमिवानलम्।समुद्रमिव निर्वेगमाश्वासयत लक्ष्मणः।।।।

Jab Ram rona chhod diya, to Lakshman ne use samjhaya. Ram aisa lag raha tha jaise bujhi hui aag ho, ya jaise samundar shaant ho gaya ho.

Verse 29

ध्रुवमद्य पुरी राजन्नयोध्यायुधिनां वर।निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी।।।।

Raja, tum bahut bade yodha ho. Jab tum Ayodhya se chale gaye, sheher ujad gaya. Ab wahan koi chamak nahi, jaise chaand ke bina raat andheri ho.

Verse 30

नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यते।विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ।।।।

Ram, itna dukhi hona theek nahi. Tum aise rote ho to Sita bhi dukhi hoti hai. Main bhi bahut pareshan hota hoon. Tum bade aadmi ho, himmat rakho.

Verse 31

न च सीता त्वया हीना न चाहमपि राघव।मुहूर्तमपि जीवावो जलान्मत्स्याविनोद्धृतौ।।।।

Hey Raghav, Sita tumhare bina ek pal bhi nahi jee sakti. Main bhi tumhare bina ek pal bhi nahi jee sakta. Jaise machhli paani ke bahar nikal de toh mar jaati hai, waise hum bina tumhare jee nahi sakte.

Verse 32

नहि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परन्तप।द्रष्टुमिच्छेयमद्याहं स्वर्गं चापि त्वया विना।।।।

Tumhare bina main apne papa ko dekhna nahi chahta. Na hi Shatrughna ko, na hi Sumitra ko. Bina tumhare toh swarg bhi mujhe koi matlab nahi rakhta.

Verse 33

ततस्तत्र सुखासीनौ नातिदूरे निरीक्ष्य ताम्।न्यग्रोधे सुकृतां शय्यां भेजाते धर्मवत्सलौ।।।।

Phir woh dono wahin aaram se baithe. Paas hi ek bade ped ke neeche achhi jagah dekhi. Wahan dono let gaye jo dharam ko bahut maante the.

Verse 34

स लक्ष्मणस्योत्तमपुष्कलं वचोनिशम्य चैवं वनवासमादरात्।समाः समस्ता विदधे परन्तपःप्रपद्य धर्मं सुचिराय राघवः।।।।

Raghav ne Lakshman ki baat dhyaan se suni. Lakshman ne jo kaha woh achha tha. Phir Raghav ne van mein rehne ka faisla kiya. Aur poora time wahan rehne ka plan banaya.

Verse 35

ततस्तु तस्मिन् विजने वने तदामहाबलौ राघववंशवर्धनौ।न तौ भयं सम्भ्रममभ्युपेयतुर्यथैव सिंहौ गिरिसानुगोचरौ।।।।

Us jungle mein koi nahi tha, sirf woh dono the. Dono bahut taakatwar the aur Raghav ke khandaan ko aage badha rahe the. Unhe dar nahi laga, bilkul sheron ki tarah jo pahad par ghoomte hain.