Adhyaya 116: An Exposition on the Causes of Happiness and Suffering

Verse 1

अथ सुखदुःखनिरूपणम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ मया प्रोक्तविधानॆन यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥ तच्छृणुष्व महाभागे यो साफल्यमाप्नुयात्

ఇప్పుడు సుఖదుఃఖ నిరూపణ. శ్రీవరాహుడు పలికెను—నేను చెప్పిన విధానమున ప్రకారం ఎవడు కర్మలను ఆచరించునో, ఓ మహాభాగ్యవతీ, అది వినుము; దానివలన సాఫల్యం పొందును.

Verse 2

एकचित्तः समास्थाय अहङ्कारविवर्ज्जितः ॥ मच्चित्तसंहतॊ नित्यं क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः

ఏకచిత్తుడై స్థిరంగా ఉండి అహంకారరహితుడై; నిత్యం నా యందే మనస్సు నిలిపి, క్షమాశీలుడై, దాంతుడై, ఇంద్రియజయుడై ఉండాలి.

Verse 3

फलमूलानि शाकानि द्वादश्यां वा कदाचन ॥ पयोव्रतं च तत्काले पुनरेव निरामिषः

ద్వాదశినాడు కొన్నిసార్లు ఫలాలు, మూలాలు, శాకాలు స్వీకరించి; ఆ సమయంలో పయోవ్రతం ఆచరించి, తరువాత మళ్లీ నిరామిషుడై ఉండాలి.

Verse 4

षष्ठ्यष्टमी ह्यमावास्या तुभयत्र चतुर्दशी ।। मैथुनं नाभिसेवेत द्वादश्यां च तथा प्रिये

షష్ఠి, అష్టమి, అమావాస్య మరియు రెండు పక్షాలలోనూ చతుర్దశినాడు మైథునం సేవించకూడదు; ఓ ప్రియే, ద్వాదశినాడూ అలాగే.

Verse 5

एवं योगविधानॆन कर्म कुर्याद् दृढव्रतः ।। पूतात्मा धर्मसंयुक्तो विष्णुलोकं तु गच्छति

ఇలా యోగవిధాన ప్రకారం దృఢవ్రతుడు సాధన/కర్మను చేయవలెను. పవిత్రాత్ముడై ధర్మసంయుక్తుడై అతడు నిశ్చయంగా విష్ణులోకానికి చేరును.

Verse 6

न ग्लानिर्न जरा तस्य न मोहॊ रॊग एव च ।। भुजाष्टादश जायन्ते धन्वी खड्गी शरि गदी

అతనికి గ్లాని లేదు, జరా లేదు, మోహం లేదు, రోగమూ లేదు. అతనికి పద్దెనిమిది భుజాలు ఉద్భవిస్తాయి—ధనుర్ధారి, ఖడ్గధారి, శరధారి, గదాధారి అవుతాడు.

Verse 7

तेषां व्युष्टिं प्रवक्ष्यामि मम कर्मसमुत्थिताम् ।। षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च

వారి వ్యవధిని, నా కర్మ/విధి నుండి ఉద్భవించినదాన్ని, నేను చెప్పుదును—అరవై వేల సంవత్సరాలు, అలాగే అరవై వందల సంవత్సరాలు కూడా.

Verse 8

ममार्चनविधिं कृत्वा मम लोके महीयते ।। दुःखमेवं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे

నా అర్చనావిధిని నిర్వహించి అతడు నా లోకంలో మహిమింపబడును. ఇప్పుడు నేను ఈ విధంగా దుఃఖాన్ని వివరించుదును; ఓ వసుంధరా, దానిని వినుము.

Verse 9

उचितेनोपचारेण दुःखमोक्षविनाशनम् ।। अहङ्कारावृतो नित्यं नरो मोहॆन चावृतः

యథోచిత ఉపచారము/సేవచేత దుఃఖనాశమూ మోక్షప్రాప్తియూ కలుగును. అయినా నరుడు నిత్యం అహంకారంతో కప్పబడి, మోహంతోనూ ఆవరించబడివుంటాడు.

Verse 10

यो न मां प्रतिपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ।। प्राप्तकाले वैश्वदेवे दृष्ट्वा चातिथिमागतं

ఎవడు నన్ను ఆశ్రయించడో, దానికంటే ఎక్కువ దుఃఖం ఏముంది? అలాగే వైశ్వదేవ యజ్ఞకాలంలో వచ్చిన అతిథిని చూచి కూడా…

Verse 11

अदत्त्वा तस्य यो भुङ्क्ते ततो दुःखतरं नु किम् ।। सर्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदं करोति यः

అతిథికి ఇవ్వకుండా తానే భుజించేవాడు—దానికంటే ఎక్కువ దుఃఖం ఏముంది? అలాగే అన్నీ సిద్ధంగా ఉన్నా వంటలో భేదభావం చేసేవాడు…

Verse 12

तस्य देवा न चाश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ।। असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्शकः

అతని అన్నంలో దేవతలు కూడా భాగం పొందరు—దానికంటే ఎక్కువ దుఃఖం ఏముంది? అలాగే అసంతృప్తుడై, అన్యాయంలో పక్షపాతి, పరస్త్రీని అపహాస్యం/లంఘించేవాడు…

Verse 13

परोपतापी मन्दात्मा ततो दुःखतरं नु किम् ।। अकृत्वा पुष्कलं कर्म गृहे संवसते नरः

ఇతరులను బాధించే దుష్టమనస్సు గలవాడు—దానికంటే ఎక్కువ దుఃఖం ఏముంది? అలాగే గొప్ప కర్మలు చేయకుండా కేవలం ఇంట్లోనే నివసించే మనిషి…

Verse 14

मृत्युकालवशं प्राप्तस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ हस्त्यश्व रथयानानि गम्यमानानि पश्यति

మరణకాలాధీనుడైనవాడు—దానికంటే ఎక్కువ దుఃఖం ఏముంది? అతడు ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథయానాలు నడుచుచున్నట్లు చూస్తాడు (తాను అసహాయుడై).

Verse 15

धावन्त्यस्याग्रतः पृष्ठे ततो दुःखतरं नु किम् ॥ अश्नन्ति पिशितं केचित्केचिच्छालिसमन्वितम्

వారు అతని ముందూ వెనుకా పరుగెత్తుతారు—ఇదికంటే దుఃఖకరం ఏముంది? కొందరు మాంసం తింటారు, మరికొందరు అన్నంతో కూడిన భోజనం తింటారు।

Verse 16

शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ॥ वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवति भूषिताम्

కొందరు ఎండిన ఆహారం తింటారు—ఇదికంటే దుఃఖకరం ఏముంది? (మరొకడు) ఉత్తమ వస్త్రాలతో కప్పబడిన, అలంకరించబడిన శయ్యను ఆస్వాదిస్తాడు।

Verse 17

केचित्तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सुरूपो दृश्यते कश्चित्पुरुषश्चात्मकर्मभिः

కొందరు గడ్డిపై పడుకుంటారు—ఇదికంటే దుఃఖకరం ఏముంది? మరొక పురుషుడు తన స్వకర్మల ప్రభావంతో సుందరరూపుడిగా కనిపిస్తాడు।

Verse 18

केचिद्विरूपा दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्वान्कृती गुणज्ञश्च सर्वशास्त्रविशारदः

కొందరు వికృతరూపులుగా కనిపిస్తారు—ఇదికంటే దుఃఖకరం ఏముంది? (అయితే) మరొకడు విద్వాంసుడు, కృతకార్యుడు, గుణజ్ఞుడు, సర్వశాస్త్రాలలో నిపుణుడు।

Verse 19

दरिद्रो जायते दाता ततो दुःखतरं नु किम् ॥ द्विभार्यः पुरुषो यस्तु तयोरेकां प्रशंसति

దాత పేదవాడిగా జన్మిస్తాడు—ఇదికంటే దుఃఖకరం ఏముంది? మరియు రెండు భార్యలు ఉన్న పురుషుడు వారిలో ఒకదానినే ప్రశంసిస్తాడు।

Verse 20

एका तु दुर्भगा तत्र ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णाः सुमध्यमे

అక్కడ ఒక స్త్రీ దుర్భాగ్యవతి—దానికంటే ఎక్కువ దుఃఖకరం ఏముంటుంది? ఓ సుమధ్యమే, బ్రాహ్మణుడు, క్షత్రియుడు, వైశ్యుడు—ఈ మూడు వర్ణాలు.

Verse 21

पापकर्मरता ह्यासन्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ लब्ध्वा तु मानुषीं संज्ञां पञ्चभूत समन्विताम्

వారు నిజంగా పాపకర్మలలో ఆసక్తులై ఉన్నారు—దానికంటే ఎక్కువ దుఃఖకరం ఏముంటుంది? పంచభూతాలతో సమన్వితమైన మానవస్థితిని పొందినప్పటికీ.

Verse 22

मामेव न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे दुःखकर्मविनिश्चयम्

వారు నన్నే శరణు పొందరు—దానికంటే ఎక్కువ దుఃఖకరం ఏముంటుంది? ఓ భద్రే, దుఃఖకర్మల నిర్ణయం నీకు ఇలా చెప్పబడింది.

Verse 23

सर्वभूताहितं पापं यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ यच्च मां पृच्छते भद्रे शुभं कीदृशमुच्यते

సర్వభూతాలకు హానికరమైన పాపం గురించి నీవు అడిగినది; అలాగే ఓ భద్రే, ‘శుభం’ ఏ విధంగా చెప్పబడుతుందో కూడా నన్ను ప్రశ్నిస్తున్నావు.

Verse 24

तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि मम कर्मविनिश्चयम् ॥ कृत्वा तु विपुलं कर्म मद्भक्तेषु निवेदयेत् ॥

ఓ అనవద్యాంగీ, నా కర్మవిషయక నిర్ణయాన్ని విను: విస్తారమైన పుణ్యకర్మ చేసి దానిని నా భక్తులకు అర్పించాలి.

Verse 25

यस्य बुद्धिर्विजायेत स दुःखायोपजायते ॥ मां पूजयित्वा नैवेद्यं विशिष्टं परिकल्प्य च ॥

యందు ఇలాంటి విపరీత బుద్ధి పుడుతుందో, వాడు దుఃఖానికే కారణమవుతాడు. నన్ను విధిగా పూజించి విశిష్టమైన నైవేద్యాన్ని సిద్ధం చేయాలి.

Verse 26

शेषमन्नं समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ त्रिकालं ये प्रपद्यन्ते मयोक्तेन वसुन्धरे ॥

తర్వాత మిగిలిన అన్నాన్ని తానే భుజిస్తాడు; దానికన్నా శ్రేయస్కరం మరేముంది? ఓ వసుంధరా, నేను చెప్పిన విధంగా దినంలో మూడు కాలాలలో అనుసరించేవారికి దీనికన్నా మేలైనది ఏముంది?

Verse 27

कृत्वा सायाह्निकं कर्म ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ देवतातिथिमर्त्यानां त्यक्त्वा चान्नं वसुन्धरे ॥

సాయంకాల కర్మను చేసి, దానికన్నా శ్రేయస్కరం మరేముంది? ఓ వసుంధరా, దేవతలకు, అతిథులకు, మనుష్యులకు అన్నాన్ని విడిగా ఉంచి—దానికన్నా మేలైనది ఏముంది?

Verse 28

येन केनचिद्दत्तेन ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मासि मास्येकदिवसस्त्वमावास्येति योच्यते ॥

ఏ విధంగా అయినా దానం చేయడానికన్నా శ్రేయస్కరం మరేముంది? నెల నెలకు ఒక రోజు ఉంటుంది; దానిని అమావాస్య అని అంటారు.

Verse 29

पितरो यस्य तृप्यन्ति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ भोजनेषु प्रपन्नेषु यवान्नं यः प्रयच्छति ॥

ఎవరి వల్ల పితృదేవతలు తృప్తి చెందుతారో, దానికన్నా శ్రేయస్కరం మరేముంది? భోజనం కోరుతూ వచ్చినవారికి యవాన్నం (బార్లీ అన్నం) ఇచ్చేవాడు—దానికన్నా మేలైనది ఏముంది?

Verse 30

अभिन्नमुखरागेण ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ उभयोरपि भार्यासु यस्य बुद्धिर्न नश्यति ॥

మార్పులేని ముఖభావంతో, స్థిరచిత్తంగా ఉన్నవాడికి మించిన సౌఖ్యం ఏముంది? రెండు భార్యల విషయములోనూ ఎవరి బుద్ధి నశించదో, అతడే శ్రేయస్కరుడు.

Verse 31

समं पश्यति यो देवि ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अहिंसनं तु कुर्वीत विशुद्धेनान्तरात्मना ॥

హే దేవీ, సమదృష్టితో చూసేవాడికి మించిన సౌఖ్యం ఏముంది? నిశ్చయంగా శుద్ధమైన అంతరాత్మతో అహింసను ఆచరించాలి.

Verse 32

अहिंसोपारतः शुद्धः स सुखायोपजायते ॥ परभार्यां सुरूपां तु दृष्ट्वा दृष्टिर्न चालयते ॥

అహింసను ఆశ్రయించి శుద్ధుడైనవాడు సౌఖ్యానికి కారణమవుతాడు. పరస్త్రీ సురూపిణి అయినా చూసి కూడా ఎవరి చూపు చలించదో అతడే ధర్మస్థుడు.

Verse 33

यस्य चित्तं न गच्छेतु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मौक्तिकादीनि रत्नानि तथैव कनकानि च ॥

ఎవరి చిత్తం దారి తప్పదో, అతనికి మించిన సౌఖ్యం ఏముంది? ముత్యములు మొదలైన రత్నాలు, అలాగే బంగారములు కూడా (మనసును లాక్కుంటాయి).

Verse 34

लोष्टवत्पश्यते यस्तु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मुदिते वाश्वनागेन्द्रे उभे सैन्ये पथि स्थिते ॥

వస్తువులను మట్టిగడ్డలా చూసేవాడికి మించిన సౌఖ్యం ఏముంది? అశ్వ-నాగాధిపతి ఆనందించుచుండగా, రెండు సైన్యాలు మార్గమున ఎదురెదురుగా నిలిచినప్పటికీ, అటువంటి సమత్వమే ప్రశంసనీయం.

Verse 35

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ लब्धेन चाप्यलब्धेन कुत्सितं कर्म गर्हयन् ॥

ప్రాణాలనైనా విడిచివేయగలవానికి దానికన్నా గొప్ప సుఖం ఏముంది? లాభం వచ్చినా రాకపోయినా నింద్యకర్మను గర్హిస్తాడు.

Verse 36

यस्तु जीवति सन्तुष्टः स सुखायोपपद्यते ॥ भर्तुस्तु वै व्रतं स्त्रीणामेवमेव वसुन्धरे ॥

సంతృప్తితో జీవించేవాడు సుఖానికి అర్హుడు. ఓ వసుంధరా, స్త్రీల వ్రతం/ధర్మం భర్తుపరాయణతయే అని చెప్పబడింది.

Verse 37

निगृहीतेन्द्रियः पञ्च ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ सहते चावमानं तु व्यसने न तु दुर्मनाः ॥

ఐదు ఇంద్రియాలను నియంత్రించినవానికి దానికన్నా గొప్ప సుఖం ఏముంది? అతడు అవమానాన్ని సహిస్తాడు, విపత్తులోనూ నిరుత్సాహపడడు.

Verse 38

यस्येदं विदितं सर्वं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अकामो वा सकामो वा मम क्षेत्रे वसुंधरे ॥

ఇది సమస్తం తెలిసినవానికి దానికన్నా గొప్ప సుఖం ఏముంది? ఓ వసుంధరా, నా పుణ్యక్షేత్రంలో అతడు నిష్కాముడైనా సకాముడైనా ఇది వర్తిస్తుంది.

Verse 39

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मातरं पितरं चैव यः सदा पूजयेन नरः ॥

ప్రాణాలనైనా విడిచివేయగలవానికి దానికన్నా గొప్ప సుఖం ఏముంది? ఎవరైతే ఎల్లప్పుడూ తల్లి తండ్రులను పూజించి గౌరవిస్తాడో అతడే ఆ పురుషుడు.

Verse 40

देवतेव सदा पश्येत् ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ ऋतुकाले तु यो गच्छेन्मासेमासे च मैथुनम् ॥

ఎవడు ఎల్లప్పుడూ ఆమెను దేవతవలె దర్శిస్తాడో, దానికంటే గొప్ప సుఖం ఏముంది? అలాగే ఋతుకాలంలోనే, నెలనెలా నియమంగా సంభోగానికి వెళ్లువాడు ప్రశంసనీయుడు.

Verse 41

अनन्यमानसो भूत्वा ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रयुक्तः सर्वदेवानां यो मामेवं प्रपूजयेत् ॥

ఏకాగ్రమనస్సుతో ఉండటం—దానికంటే గొప్ప సుఖం ఏముంది? సమస్త దేవతలకు సమ్మతమైన పూజావిధానంతో ఈ విధంగా నన్ను భక్తితో పూజించువాడు ప్రశంసనీయుడు.

Verse 42

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ एतत्ते कथितं भद्रे शुभनिर्देशनिश्चयः ॥ सर्वलोकहितार्थाय यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

అతనికి నేను నశించను, అతడూ నాకు నశించడు. ఓ భద్రే, శుభోపదేశమనే స్థిర నిర్ణయాన్ని నీకు చెప్పాను; నీవు సమస్త లోకాల హితార్థం నన్ను ప్రశ్నించావు కాబట్టి.

Verse 43

यो मां नैव प्रपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सर्वाशी सर्वविक्रेता नमस्कारविवर्जितः ॥

ఎవడు నన్ను శరణు పొందడో, దానికంటే ఎక్కువ దుఃఖం ఏముంది? అతడు ఏదైనా తినేవాడు, ఏదైనా అమ్మేవాడు, నమస్కారభావం లేనివాడుగా మారుతాడు.

Verse 44

केचिन्मूकाश्च दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्यमाने धने केचित्कृपणाः भोगवर्जिताः ॥

కొంతమంది మూగవారిగా కూడా కనిపిస్తారు—దానికంటే ఎక్కువ దుఃఖం ఏముంది? అయినా ధనం ఉన్నప్పటికీ కొందరు కృపణులు భోగానికి దూరంగా ఉంటారు.

Verse 45

यश्चात्मा वै समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रविष्टस्त्वतिथिर्यस्य निराशो यन्न गच्छति ॥

యథోచిత పరిమాణంలో తానే భోజనం చేసేవాడికంటే సుఖవంతుడు ఎవరు? అలాగే ఎవరి ఇంటికి వచ్చిన అతిథి ప్రవేశించి నిరాశగా వెళ్లకపోతే, అతడే మరింత సుఖీ।

Verse 46

या तोषयति भर्तारं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ विद्यते विभवेनापि पुरुषो यस्तु पण्डितः ॥

భర్తను సంతోషపెట్టే స్త్రీకంటే సుఖం ఏముంది? అలాగే సంపద ఉన్నా నిజమైన పండితుడు అయిన పురుషుడు దుర్లభుడు।