Varaha Purana 116.34: Adhyaya 116, Shloka 34

An Exposition on the Causes of Happiness and Suffering

Devanagari script

लोष्टवत्पश्यते यस्तु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मुदिते वाश्वनागेन्द्रे उभे सैन्ये पथि स्थिते ॥

Recitation with translationVaraha Purana 116.34

Transliteration

loṣṭavat paśyate yas tu tataḥ saukhyataraṃ nu kim | mudite vāśvanāgendra ubhe sainye pathi sthite ||

Translation

వస్తువులను మట్టిగడ్డలా చూసేవాడికి మించిన సౌఖ్యం ఏముంది? అశ్వ-నాగాధిపతి ఆనందించుచుండగా, రెండు సైన్యాలు మార్గమున ఎదురెదురుగా నిలిచినప్పటికీ, అటువంటి సమత్వమే ప్రశంసనీయం.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• लोष्टवत्: like a clod (of earth)
• लोष्टवत्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: लोष्ट + वत् (प्रातिपदिक/तद्धित)
• Form: अव्यय (Avyaya), उपमानार्थक-तद्धितान्त (vat-pratyaya), क्रियाविशेषण (adverbial)

• पश्यते: sees
• पश्यते: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पश् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular)

• यः: who
• यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masc.), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (singular), सम्बन्धसूचक-यः (relative pronoun)

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha/Avadhāraṇa (सम्बन्ध/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय, निपात (particle), विरोध/विशेषार्थ (but/indeed)

• ततः: from that; thereafter
• ततः: Apādāna-artha (अपादानार्थ)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb), अर्थः: 'from that/thereafter'

• सौख्यतरम्: more pleasant/happier
• सौख्यतरम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सौख्यतर (प्रातिपदिक; सौख्य + तर)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neut.), प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc.), एकवचन; तुलनात्मक (comparative)

• नु: indeed?/then?
• नु: Praśna-nipāta (प्रश्ननिपात)
• Type: Indeclinable
• Root: नु (अव्यय)
• Form: अव्यय, निपात (interrogative/emphatic particle)

• किम्: what
• किम्: Prashna (प्रश्न)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; प्रश्नवाचक (interrogative)

• मुदिते: when/while (two) were delighted
• मुदिते: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: मुदित (कृदन्त; मुद् (धातु) + क्त)
• Form: सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), द्विवचन (dual), पुं/नपुंसक-सम्भव; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle)

• वा: or
• वा: Vikalpa (विकल्प)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय, विकल्पार्थक (disjunctive 'or')

• अश्वनागेन्द्रे: in/when the horse and the elephant-king (were...)
• अश्वनागेन्द्रे: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अश्व + नागेन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (determinative): अश्व-नागेन्द्र (horse and lord of elephants/elephant-king); सप्तमी-विभक्ति, द्विवचन (dual), पुंलिङ्ग

• उभे: both
• उभे: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उभ (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन; विशेषण (qualifier)

• सैन्ये: armies
• सैन्ये: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सैन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन (dual)

• पथि: on the road
• पथि: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पथिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (locative singular; irregular stem पथिन्)

• स्थिते: being stationed/standing
• स्थिते: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: स्थित (कृदन्त; स्था (धातु) + क्त)
• Form: सप्तमी-विभक्ति, द्विवचन, नपुंसकलिङ्ग; क्त-प्रत्ययान्त; 'being stationed'

Speaker

Varāha

Tags

• Classical Literature
• Vaishnavism
• Dharma Literature
• Nīti

FAQs

What is the historical significance of this verse?

It reflects a Purāṇic nīti style that promotes inner steadiness amid political or martial tension, echoing broader classical Indian ethical discourse on detachment.

Which geographic location is identified?

No specific geographic site is named in this verse; the setting is situational (armies positioned on a road) rather than a named tīrtha or region.

What is the primary ethical instruction?

Cultivate equanimity—seeing worldly circumstances as insignificant like a clod—especially amid conflict and high stakes.