Adhyaya 116: An Exposition on the Causes of Happiness and Suffering

Verse 1

अथ सुखदुःखनिरूपणम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ मया प्रोक्तविधानॆन यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥ तच्छृणुष्व महाभागे यो साफल्यमाप्नुयात्

ਅਥ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਕਰਮ ਕਰੇ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਸੁਣ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 2

एकचित्तः समास्थाय अहङ्कारविवर्ज्जितः ॥ मच्चित्तसंहतॊ नित्यं क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः

ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਰਹੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਮਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ, ਖ਼ਿਮਾ ਵਾਲਾ, ਦਮਨਸ਼ੀਲ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।

Verse 3

फलमूलानि शाकानि द्वादश्यां वा कदाचन ॥ पयोव्रतं च तत्काले पुनरेव निरामिषः

ਦੁਆਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਕਦੇ ਫਲ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀ ਲਏ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੁੱਧ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰੇ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਨਿਰਾਮਿਸ—ਮਾਸ ਰਹਿਤ—ਰਹੇ।

Verse 4

षष्ठ्यष्टमी ह्यमावास्या तुभयत्र चतुर्दशी ।। मैथुनं नाभिसेवेत द्वादश्यां च तथा प्रिये

ਛੇਵੀਂ ਤੇ ਅੱਠਵੀਂ ਤਿਥੀ, ਅਮਾਵਸਿਆ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਮੈਥੁਨ ਦਾ ਸੇਵਨ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 5

एवं योगविधानॆन कर्म कुर्याद् दृढव्रतः ।। पूतात्मा धर्मसंयुक्तो विष्णुलोकं तु गच्छति

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਯੋਗ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲਾ ਹੈ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰੇ; ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

न ग्लानिर्न जरा तस्य न मोहॊ रॊग एव च ।। भुजाष्टादश जायन्ते धन्वी खड्गी शरि गदी

ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ, ਨਾ ਬੁਢ਼ਾਪਾ, ਨਾ ਮੋਹ, ਨਾ ਹੀ ਰੋਗ; ਅਠਾਰਾਂ ਭੁਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਧਨੁਧਾਰੀ, ਖਡਗਧਾਰੀ, ਸ਼ਰਧਾਰੀ ਅਤੇ ਗਦਾਧਾਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 7

तेषां व्युष्टिं प्रवक्ष्यामि मम कर्मसमुत्थिताम् ।। षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਧੀ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ: ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ, ਅਤੇ ਸੱਠ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਵੀ।

Verse 8

ममार्चनविधिं कृत्वा मम लोके महीयते ।। दुःखमेवं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे

ਮੇਰੀ ਅਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਉਹ ਸੁਣ, ਹੇ ਵਸੁੰਧਰੇ (ਧਰਤੀ)।

Verse 9

उचितेनोपचारेण दुःखमोक्षविनाशनम् ।। अहङ्कारावृतो नित्यं नरो मोहॆन चावृतः

ਉਚਿਤ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਵੀ ਆਵਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

यो न मां प्रतिपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ।। प्राप्तकाले वैश्वदेवे दृष्ट्वा चातिथिमागतं

ਜੇ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਵੇ, ਅਤੇ ਆਏ ਹੋਏ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ…

Verse 11

अदत्त्वा तस्य यो भुङ्क्ते ततो दुःखतरं नु किम् ।। सर्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदं करोति यः

ਜੋ ਉਸ (ਅਤਿਥੀ) ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਆਪ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੋ, ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੇ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਹੋਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਤਫ਼ਰੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ)…

Verse 12

तस्य देवा न चाश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ।। असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्शकः

ਉਸ ਦੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ—ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੋ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ/ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ…

Verse 13

परोपतापी मन्दात्मा ततो दुःखतरं नु किम् ।। अकृत्वा पुष्कलं कर्म गृहे संवसते नरः

ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਨੀਚ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ…

Verse 14

मृत्युकालवशं प्राप्तस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ हस्त्यश्व रथयानानि गम्यमानानि पश्यति

ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਪਿਆ—ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪ ਅਸਹਾਇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

धावन्त्यस्याग्रतः पृष्ठे ततो दुःखतरं नु किम् ॥ अश्नन्ति पिशितं केचित्केचिच्छालिसमन्वितम्

ਉਹਦੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਦੌੜਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੁਝ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਚੌਲਾਂ ਸਮੇਤ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 16

शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ॥ वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवति भूषिताम्

ਕੁਝ ਸੁੱਕਾ ਅੰਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? (ਕੋਈ ਹੋਰ) ਸੁੰਦਰ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਸਜਾਈ-ਸਵਾਰੀ ਸ਼ਯਿਆ ਦਾ ਸੁਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

केचित्तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सुरूपो दृश्यते कश्चित्पुरुषश्चात्मकर्मभिः

ਕੁਝ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਲੇਟਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੋਈ ਪੁਰਸ਼ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 18

केचिद्विरूपा दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्वान्कृती गुणज्ञश्च सर्वशास्त्रविशारदः

ਕੁਝ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? (ਪਰ ਕੋਈ) ਵਿਦਵਾਨ, ਕ੍ਰਿਤੀ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਰਖੀ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

दरिद्रो जायते दाता ततो दुःखतरं नु किम् ॥ द्विभार्यः पुरुषो यस्तु तयोरेकां प्रशंसति

ਦਾਤਾ ਦਰਿਦ੍ਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੋ ਪੁਰਖ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 20

एका तु दुर्भगा तत्र ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णाः सुमध्यमे

ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਭਾਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਵਰਣ ਹਨ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ।

Verse 21

पापकर्मरता ह्यासन्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ लब्ध्वा तु मानुषीं संज्ञां पञ्चभूत समन्विताम्

ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸਨ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਸਥਾ/ਸੰਜ्ञਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ,

Verse 22

मामेव न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे दुःखकर्मविनिश्चयम्

ਉਹ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਇਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ: ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ।

Verse 23

सर्वभूताहितं पापं यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ यच्च मां पृच्छते भद्रे शुभं कीदृशमुच्यते

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਹਿਤਕਾਰੀ ਜੋ ਪਾਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈਂ ਕਿ ‘ਸ਼ੁਭ’ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि मम कर्मविनिश्चयम् ॥ कृत्वा तु विपुलं कर्म मद्भक्तेषु निवेदयेत् ॥

ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੇਰੇ ਆਚਰਨ-ਨਿਰਣਯ ਨੂੰ ਸੁਣ। ਵੱਡਾ ਪੁੰਨਕਰਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 25

यस्य बुद्धिर्विजायेत स दुःखायोपजायते ॥ मां पूजयित्वा नैवेद्यं विशिष्टं परिकल्प्य च ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਐਸੀ ਭਟਕੀ ਹੋਈ ਧਾਰਣਾ ਉੱਠੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਲਈ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਪੂਜ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।

Verse 26

शेषमन्नं समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ त्रिकालं ये प्रपद्यन्ते मयोक्तेन वसुन्धरे ॥

ਫਿਰ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੋਰ ਕੀ? ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਲਾਭਕਾਰੀ ਕੀ ਹੈ?

Verse 27

कृत्वा सायाह्निकं कर्म ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ देवतातिथिमर्त्यानां त्यक्त्वा चान्नं वसुन्धरे ॥

ਸਾਂਝ ਦੀ ਸੰਧਿਆ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਸੁਖਦਾਇਕ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਤਿਥੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਅੰਨ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖ ਕੇ—ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਲਾਭਕਾਰੀ ਕੀ ਹੈ?

Verse 28

येन केनचिद्दत्तेन ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मासि मास्येकदिवसस्त्वमावास्येति योच्यते ॥

ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਧ ਸੁਖਦਾਇਕ ਕੀ ਹੈ? ਮਹੀਨੇ ਮਹੀਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਮਾਵਸਿਆ, ਨਵੀਂ ਚੰਦ ਦੀ ਤਿਥੀ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

पितरो यस्य तृप्यन्ति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ भोजनेषु प्रपन्नेषु यवान्नं यः प्रयच्छति ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਧ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਭੋਜਨ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਆਏ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਜੌਂ ਦਾ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਵਧ ਲਾਭਕਾਰੀ ਕੀ ਹੈ?

Verse 30

अभिन्नमुखरागेण ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ उभयोरपि भार्यासु यस्य बुद्धिर्न नश्यति ॥

ਅਟੱਲ ਮੁਖ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ—ਉਸ ਤੋਂ ਵਧ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੋਰ ਕੀ ਹੈ? ਦੋਹਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਡਿਗਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਧ ਲਾਭਕਾਰੀ ਕੀ?

Verse 31

समं पश्यति यो देवि ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अहिंसनं तु कुर्वीत विशुद्धेनान्तरात्मना ॥

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਸਮਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਧ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੋਰ ਕੀ? ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 32

अहिंसोपारतः शुद्धः स सुखायोपजायते ॥ परभार्यां सुरूपां तु दृष्ट्वा दृष्टिर्न चालयते ॥

ਜੋ ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਪਰਾਈ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਡੋਲਦੀ ਨਹੀਂ।

Verse 33

यस्य चित्तं न गच्छेतु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मौक्तिकादीनि रत्नानि तथैव कनकानि च ॥

ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਧ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੋਰ ਕੀ? ਮੋਤੀ ਆਦਿ ਰਤਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਨਾ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ।

Verse 34

लोष्टवत्पश्यते यस्तु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मुदिते वाश्वनागेन्द्रे उभे सैन्ये पथि स्थिते ॥

ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਅਸ਼ਵਾਂ ਤੇ ਗਜਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਖੜੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਦ ਐਸੀ ਸਮਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 35

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ लब्धेन चाप्यलब्धेन कुत्सितं कर्म गर्हयन् ॥

ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਲਾਭ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਰਮ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 36

यस्तु जीवति सन्तुष्टः स सुखायोपपद्यते ॥ भर्तुस्तु वै व्रतं स्त्रीणामेवमेव वसुन्धरे ॥

ਜੋ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਵਰਤ/ਧਰਮ ਪਤੀ ਵੱਲ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 37

निगृहीतेन्द्रियः पञ्च ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ सहते चावमानं तु व्यसने न तु दुर्मनाः ॥

ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਅਪਮਾਨ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨ ਮਲਿਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 38

यस्येदं विदितं सर्वं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अकामो वा सकामो वा मम क्षेत्रे वसुंधरे ॥

ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਮੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਨਿਰਕਾਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਕਾਮ।

Verse 39

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मातरं पितरं चैव यः सदा पूजयेन नरः ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਤੱਕ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਹੋਰ ਕੀ? ਜੋ ਨਰ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

देवतेव सदा पश्येत् ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ ऋतुकाले तु यो गच्छेन्मासेमासे च मैथुनम् ॥

ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਵੇਖੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਹੋਰ ਕੀ? ਅਤੇ ਜੋ ਰਿਤੁਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਨਿਯਮਿਤ ਅੰਤਰ ਨਾਲ, ਮੈਥੁਨ ਲਈ ਜਾਵੇ (ਉਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਹੈ)।

Verse 41

अनन्यमानसो भूत्वा ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रयुक्तः सर्वदेवानां यो मामेवं प्रपूजयेत् ॥

ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਹੋਰ ਕੀ? ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਉਪਾਸਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਲੀਭਾਂਤਿ ਪੂਜੇ (ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ)।

Verse 42

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ एतत्ते कथितं भद्रे शुभनिर्देशनिश्चयः ॥ सर्वलोकहितार्थाय यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—ਸ਼ੁਭ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਰਣਯ—ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈਂ।

Verse 43

यो मां नैव प्रपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सर्वाशी सर्वविक्रेता नमस्कारविवर्जितः ॥

ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਕੀ? ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ (ਆਦਰ-ਭਾਵ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 44

केचिन्मूकाश्च दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्यमाने धने केचित्कृपणाः भोगवर्जिताः ॥

ਕਈ ਲੋਕ ਗੂੰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਦੁਖਦਾਇਕ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਧਨ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਕੰਜੂਸ ਲੋਕ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 45

यश्चात्मा वै समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रविष्टस्त्वतिथिर्यस्य निराशो यन्न गच्छति ॥

ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਿਤਾਹਾਰ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਸੁਖਦਾਇਕ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਹ (ਹੋਰ ਵੀ ਧੰਨ) ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਆਇਆ ਅਤਿਥੀ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 46

या तोषयति भर्तारं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ विद्यते विभवेनापि पुरुषो यस्तु पण्डितः ॥

ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਸੁਖਦਾਇਕ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਵਿਭਵ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੰਡਿਤ ਪੁਰਖ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।