Adhyaya 116: An Exposition on the Causes of Happiness and Suffering

Verse 1

अथ सुखदुःखनिरूपणम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ मया प्रोक्तविधानॆन यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥ तच्छृणुष्व महाभागे यो साफल्यमाप्नुयात्

હવે સુખ‑દુઃખનું નિરૂપણ. શ્રીવરાહ બોલ્યા—મેં કહેલા વિધાન મુજબ જે કર્મ કરે, હે મહાભાગે, તે સાંભળ; જેથી સাফল્ય પ્રાપ્ત થાય.

Verse 2

एकचित्तः समास्थाय अहङ्कारविवर्ज्जितः ॥ मच्चित्तसंहतॊ नित्यं क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः

એકચિત્તે સ્થિર રહી અહંકારવિહિન; નિત્ય મનને મારી તરફ સંહત રાખી, ક્ષમાશીલ, સંયમી અને ઇન્દ્રિયજિત બનવો.

Verse 3

फलमूलानि शाकानि द्वादश्यां वा कदाचन ॥ पयोव्रतं च तत्काले पुनरेव निरामिषः

દ્વાદશીએ ક્યારેક ફળ‑મૂળ‑શાક ગ્રહણ કરે; તે સમયે પયೋવ્રત પાળે અને પછી ફરી નિરામિષ રહે.

Verse 4

षष्ठ्यष्टमी ह्यमावास्या तुभयत्र चतुर्दशी ।। मैथुनं नाभिसेवेत द्वादश्यां च तथा प्रिये

ષષ્ઠી, અષ્ટમી, અમાવાસ્યા તથા બંને પક્ષની ચતુર્દશીએ મૈથુન ન કરવું; હે પ્રિયે, દ્વાદશીએ પણ તેમ જ.

Verse 5

एवं योगविधानॆन कर्म कुर्याद् दृढव्रतः ।। पूतात्मा धर्मसंयुक्तो विष्णुलोकं तु गच्छति

આ રીતે યોગવિધાન અનુસાર દૃઢવ્રતી સાધકે કર્મ/સાધના કરવી જોઈએ. પવિત્ર આત્મા અને ધર્મસંયુક્ત બની તે નિશ્ચયે વિષ્ણુલોકને જાય છે.

Verse 6

न ग्लानिर्न जरा तस्य न मोहॊ रॊग एव च ।। भुजाष्टादश जायन्ते धन्वी खड्गी शरि गदी

તેને ન ગ્લાનિ રહે, ન જરા, ન મોહ અને ન રોગ. તેની અઢાર ભુજાઓ પ્રગટ થાય છે—તે ધનુર્ધર, ખડ્ગધારી, શરધારી અને ગદાધારી બને છે.

Verse 7

तेषां व्युष्टिं प्रवक्ष्यामि मम कर्मसमुत्थिताम् ।। षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च

તેમની અવધિ, જે મારા કર્મ/વિધિમાંથી ઉત્પન્ન છે, હું કહું છું—સાઠ હજાર વર્ષો અને ઉપરાંત સાઠ સો વર્ષો પણ.

Verse 8

ममार्चनविधिं कृत्वा मम लोके महीयते ।। दुःखमेवं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे

મારી અર્ચના-વિધિ કરીને તે મારા લોકમાં માન પામે છે. હવે હું આ રીતે દુઃખનું વર્ણન કરીશ; હે વસુંધરે, તે સાંભળ.

Verse 9

उचितेनोपचारेण दुःखमोक्षविनाशनम् ।। अहङ्कारावृतो नित्यं नरो मोहॆन चावृतः

યોગ્ય ઉપચાર/સેવાથી દુઃખનો નાશ અને મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે. છતાં મનુષ્ય સદા અહંકારથી આવૃત રહે છે અને મોહથી પણ ઢંકાયેલો રહે છે.

Verse 10

यो न मां प्रतिपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ।। प्राप्तकाले वैश्वदेवे दृष्ट्वा चातिथिमागतं

જે મને શરણ ન લે, તેનાથી વધુ દુઃખ શું? અને વૈશ્વદેવના યોગ્ય સમયે આવેલા અતિથિને જોઈને પણ…

Verse 11

अदत्त्वा तस्य यो भुङ्क्ते ततो दुःखतरं नु किम् ।। सर्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदं करोति यः

અતિથિને આપ્યા વિના જે પોતે ભોજન કરે, તેનાથી વધુ દુઃખ શું? અને સર્વ અન્ન તૈયાર હોવા છતાં જે પક્વમાં ભેદ કરે…

Verse 12

तस्य देवा न चाश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ।। असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्शकः

તેના અન્નમાં દેવતાઓ પણ ભાગ લેતા નથી—તે કરતાં વધુ દુઃખ શું? અને જે અસંતોષી, અન્યાયમાં પક્ષપાતી, તથા પરસ્ત્રીનું અપમાન/લંઘન કરનાર છે…

Verse 13

परोपतापी मन्दात्मा ततो दुःखतरं नु किम् ।। अकृत्वा पुष्कलं कर्म गृहे संवसते नरः

જે બીજાને પીડા આપે, નીચ/મંદ આત્માવાળો છે—તે કરતાં વધુ દુઃખ શું? અને જે ઉત્તમ કર્મ કર્યા વિના માત્ર ઘરમાં જ વસે છે…

Verse 14

मृत्युकालवशं प्राप्तस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ हस्त्यश्व रथयानानि गम्यमानानि पश्यति

જે મૃત્યુકાળના વશમાં આવી ગયો—તે કરતાં વધુ દુઃખ શું? તે હાથી, ઘોડા અને રથ-યાનો ચાલતા જુએ છે (અને પોતે અસહાય રહે છે)।

Verse 15

धावन्त्यस्याग्रतः पृष्ठे ततो दुःखतरं नु किम् ॥ अश्नन्ति पिशितं केचित्केचिच्छालिसमन्वितम्

તેઓ તેના આગળ અને પાછળ દોડે છે—આથી વધુ દુઃખદ શું હોઈ શકે? કેટલાક માંસ ખાય છે, અને કેટલાક ચોખા સહિતનું ભોજન કરે છે।

Verse 16

शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ॥ वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवति भूषिताम्

કેટલાક સૂકું અન્ન ખાય છે—આથી વધુ દુઃખદ શું? (બીજો) ઉત્તમ વસ્ત્રોથી ઢંકાયેલી, શોભિત શય્યાનો ઉપભોગ કરે છે।

Verse 17

केचित्तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सुरूपो दृश्यते कश्चित्पुरुषश्चात्मकर्मभिः

કેટલાક ઘાસ પર સૂઈ રહે છે—આથી વધુ દુઃખદ શું? અને કોઈ પુરુષ પોતાના કર્મોના પ્રભાવથી સુરૂપ દેખાય છે।

Verse 18

केचिद्विरूपा दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्वान्कृती गुणज्ञश्च सर्वशास्त्रविशारदः

કેટલાક વિકૃતરૂપ દેખાય છે—આથી વધુ દુઃખદ શું? (પરંતુ) કોઈ વિદ્વાન, કૃતકર્મ, ગુણજ્ઞ અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં પારંગત હોય છે।

Verse 19

दरिद्रो जायते दाता ततो दुःखतरं नु किम् ॥ द्विभार्यः पुरुषो यस्तु तयोरेकां प्रशंसति

દાતા ગરીબ જન્મે છે—આથી વધુ દુઃખદ શું? અને જે પુરુષને બે પત્નીઓ છે, તે તેમામાંથી માત્ર એકની જ પ્રશંસા કરે છે।

Verse 20

एका तु दुर्भगा तत्र ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णाः सुमध्यमे

ત્યાં એક સ્ત્રી તો દુર્ભાગ્યવાળી છે—તે કરતાં વધુ દુઃખદ શું હોઈ શકે? હે સુમધ્યમે, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય—આ ત્રણ વર્ણ છે.

Verse 21

पापकर्मरता ह्यासन्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ लब्ध्वा तु मानुषीं संज्ञां पञ्चभूत समन्विताम्

તેઓ ખરેખર પાપકર્મમાં આસક્ત હતા—તે કરતાં વધુ દુઃખદ શું? પંચભૂતોથી સમન્વિત માનવ અવસ્થા/દેહ પ્રાપ્ત કરીને પણ.

Verse 22

मामेव न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे दुःखकर्मविनिश्चयम्

તેઓ માત્ર મારી શરણમાં નથી આવતાં—તે કરતાં વધુ દુઃખદ શું? હે ભદ્રે, દુઃખદ કર્મોના આ નિશ્ચય તને કહ્યો છે.

Verse 23

सर्वभूताहितं पापं यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ यच्च मां पृच्छते भद्रे शुभं कीदृशमुच्यते

સર્વ પ્રાણીઓને હાનિકારક જે પાપ વિષે તું પૂછ્યું છે; અને હે ભદ્રે, ‘શુભ’ કેવું કહેવાય છે તે પણ તું મને પૂછે છે.

Verse 24

तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि मम कर्मविनिश्चयम् ॥ कृत्वा तु विपुलं कर्म मद्भक्तेषु निवेदयेत् ॥

હે અનવદ્યાંગી, મારા કર્મ વિષયક નિશ્ચય સાંભળ: વિશાળ પુણ્યકર્મ કરીને તેને મારા ભક્તોને અર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 25

यस्य बुद्धिर्विजायेत स दुःखायोपजायते ॥ मां पूजयित्वा नैवेद्यं विशिष्टं परिकल्प्य च ॥

જેનામાં આવી વિપરીત બુદ્ધિ ઊપજે છે, તે દુઃખ માટે જ થાય છે. મને વિધિપૂર્વક પૂજીને વિશિષ્ટ નૈવેદ્ય પણ તૈયાર કરવું જોઈએ.

Verse 26

शेषमन्नं समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ त्रिकालं ये प्रपद्यन्ते मयोक्तेन वसुन्धरे ॥

પછી બાકી રહેલું અન્ન તે ગ્રહણ કરે છે; તેનાથી વધુ સુખદ શું હોઈ શકે? હે વસુંધરા, જે મારા કહ્યા મુજબ દિવસના ત્રણ કાળે આચરણ કરે છે, તેનાથી વધુ હિતકારક શું છે?

Verse 27

कृत्वा सायाह्निकं कर्म ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ देवतातिथिमर्त्यानां त्यक्त्वा चान्नं वसुन्धरे ॥

સાંજના કર્મ કરીને તેનાથી વધુ સુખદ શું? હે વસુંધરા, દેવતા, અતિથિ અને મનુષ્યો માટે અન્ન અલગ રાખીને—તે કરતાં વધુ હિતકારક શું છે?

Verse 28

येन केनचिद्दत्तेन ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मासि मास्येकदिवसस्त्वमावास्येति योच्यते ॥

કોઈ પણ રીતે દાન આપવાથી વધુ સુખદ શું? મહિને મહિને એક દિવસ હોય છે, જેને અમાવાસ્યા કહે છે.

Verse 29

पितरो यस्य तृप्यन्ति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ भोजनेषु प्रपन्नेषु यवान्नं यः प्रयच्छति ॥

જેનાથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે, તેનાથી વધુ સુખદ શું? ભોજન માટે આશ્રયે આવેલા લોકોને જે યવનું અન્ન આપે છે—તે કરતાં વધુ હિતકારક શું છે?

Verse 30

अभिन्नमुखरागेण ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ उभयोरपि भार्यासु यस्य बुद्धिर्न नश्यति ॥

અપરિવર્તિત મુખભાવ અને ધૈર્યથી જે સ્થિર રહે, તેનાથી વધુ સુખ શું? બન્ને પત્નીઓ વિષે જેના વિવેકનો નાશ થતો નથી, તે જ પરમ હિતકારી છે.

Verse 31

समं पश्यति यो देवि ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अहिंसनं तु कुर्वीत विशुद्धेनान्तरात्मना ॥

હે દેવી, જે સમદૃષ્ટિથી જુએ, તેનાથી વધુ સુખ શું? નિશ્ચયે વિશુદ્ધ અંતરાત્માથી અહિંસાનું આચરણ કરવું જોઈએ.

Verse 32

अहिंसोपारतः शुद्धः स सुखायोपजायते ॥ परभार्यां सुरूपां तु दृष्ट्वा दृष्टिर्न चालयते ॥

અહિંસામાં નિવૃત્ત થઈ શુદ્ધ થયેલો પુરુષ કલ્યાણ માટે જ થાય છે. પરસ્ત્રી સુંદર હોય તોય તેને જોઈને પણ જેના દૃષ્ટિ ડગમગતી નથી.

Verse 33

यस्य चित्तं न गच्छेतु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मौक्तिकादीनि रत्नानि तथैव कनकानि च ॥

જેનું ચિત્ત ભટકે નહીં, તેનાથી વધુ સુખ શું? મોતી વગેરે રત્નો અને તેમ જ સોનું પણ (મનને આકર્ષે છે).

Verse 34

लोष्टवत्पश्यते यस्तु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मुदिते वाश्वनागेन्द्रे उभे सैन्ये पथि स्थिते ॥

જે બધું માટીના ઢેલાં સમાન જુએ, તેનાથી વધુ સુખ શું? અશ્વ-નાગોના અધિપતિ આનંદિત હોય અને બન્ને સેનાઓ માર્ગ પર સામસામે ઊભી હોય, તોય એવી સમતા પ્રશંસનીય છે.

Verse 35

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ लब्धेन चाप्यलब्धेन कुत्सितं कर्म गर्हयन् ॥

જે પ્રાણ પણ ત્યજી શકે, તેના કરતાં મોટું સુખ શું? લાભ મળ્યો હોય કે ન મળ્યો હોય, તે નિંદનીય કર્મની નિંદા કરે છે.

Verse 36

यस्तु जीवति सन्तुष्टः स सुखायोपपद्यते ॥ भर्तुस्तु वै व्रतं स्त्रीणामेवमेव वसुन्धरे ॥

જે સંતોષથી જીવે છે, તે સુખનો અધિકારી બને છે. અને હે વસુંધરા, સ્ત્રીઓનું વ્રત/ધર્મ પતિપરાયણતા જ કહેવાય છે.

Verse 37

निगृहीतेन्द्रियः पञ्च ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ सहते चावमानं तु व्यसने न तु दुर्मनाः ॥

જેણે પાંચે ઇન્દ્રિયો વશમાં રાખી, તેના કરતાં મોટું સુખ શું? તે અપમાન સહે છે અને દુર્ભાગ્યમાં પણ નિરાશ થતો નથી.

Verse 38

यस्येदं विदितं सर्वं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अकामो वा सकामो वा मम क्षेत्रे वसुंधरे ॥

જેણે આ બધું જાણી લીધું છે, તેના કરતાં મોટું સુખ શું? હે વસુંધરા, મારા પવિત્ર ક્ષેત્રમાં તે નિષ્કામ હોય કે સકામ—આ વાત લાગુ પડે છે.

Verse 39

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मातरं पितरं चैव यः सदा पूजयेन नरः ॥

જે પ્રાણ પણ ત્યજી શકે, તેના કરતાં મોટું સુખ શું? જે પુરુષ સદા માતા અને પિતાનું પૂજન-સન્માન કરે છે, તે જ સાચો પુરુષ છે.

Verse 40

देवतेव सदा पश्येत् ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ ऋतुकाले तु यो गच्छेन्मासेमासे च मैथुनम् ॥

જે સદા તેને દેવતા સમાન જુએ, તેનાથી વધુ સુખ શું? અને જે માત્ર ઋતુકાળમાં તથા મહિને મહિને નિયમિત રીતે સંભોગ કરે, તે પ્રશંસનીય છે.

Verse 41

अनन्यमानसो भूत्वा ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रयुक्तः सर्वदेवानां यो मामेवं प्रपूजयेत् ॥

એકાગ્ર મનથી રહેવું—તે કરતાં વધુ સુખ શું? સર્વ દેવતાઓને માન્ય પૂજાવિધિ મુજબ જે આ રીતે મારી યોગ્ય રીતે પૂજા કરે, તે પ્રશંસનીય છે.

Verse 42

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ एतत्ते कथितं भद्रे शुभनिर्देशनिश्चयः ॥ सर्वलोकहितार्थाय यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

તેના માટે હું નાશ પામતો નથી અને તે પણ મારા માટે નાશ પામતો નથી. હે ભદ્રે, શુભ માર્ગદર્શનનો આ નિશ્ચિત નિર્ણય તને કહ્યો છે, કારણ કે તું સર્વ લોકના હિત માટે મને પૂછે છે.

Verse 43

यो मां नैव प्रपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सर्वाशी सर्वविक्रेता नमस्कारविवर्जितः ॥

જે મને શરણ ન લે, તેનાથી વધુ દુઃખ શું? તે અવિચારથી બધું ખાય છે, અવિચારથી બધું વેચે છે, અને નમસ્કાર-ભાવથી રહિત બની જાય છે.

Verse 44

केचिन्मूकाश्च दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्यमाने धने केचित्कृपणाः भोगवर्जिताः ॥

કેટલાક લોકો મૂંગા પણ દેખાય છે—તે કરતાં વધુ દુઃખ શું? છતાં ધન હોવા છતાં કેટલાક કૃપણ લોકો ભોગથી વંચિત રહે છે.

Verse 45

यश्चात्मा वै समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रविष्टस्त्वतिथिर्यस्य निराशो यन्न गच्छति ॥

જે પોતે યોગ્ય પ્રમાણમાં ભોજન કરે છે, તેનાથી વધુ સુખ શું? અને જેના ઘરમાં પ્રવેશેલો અતિથિ નિરાશ થઈને પાછો ન જાય, તે વધુ સુખી છે।

Verse 46

या तोषयति भर्तारं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ विद्यते विभवेनापि पुरुषो यस्तु पण्डितः ॥

જે સ્ત્રી પોતાના પતિને સંતોષ આપે છે, તેનાથી વધુ સુખ શું? અને વૈભવ હોવા છતાં પણ સાચો પંડિત પુરુષ દુર્લભ છે।