Adhyaya 116: An Exposition on the Causes of Happiness and Suffering

Verse 1

अथ सुखदुःखनिरूपणम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ मया प्रोक्तविधानॆन यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥ तच्छृणुष्व महाभागे यो साफल्यमाप्नुयात्

ഇപ്പോൾ സുഖ‑ദുഃഖ നിർൂപണം. ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഞാൻ പ്രസ്താവിച്ച വിധിപ്രകാരം യാർ കർമ്മങ്ങൾ ആചരിക്കുമോ, മഹാഭാഗേ, അത് കേൾക്കുക; അതിലൂടെ സാഫല്യം ലഭിക്കും.

Verse 2

एकचित्तः समास्थाय अहङ्कारविवर्ज्जितः ॥ मच्चित्तसंहतॊ नित्यं क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः

ഏകചിത്തനായി സ്ഥിരനായി അഹങ്കാരവിമുക്തനായി; നിത്യം എന്റെ മേൽ മനസ്സ് ഏകീകരിച്ച്, ക്ഷമാശീലനും ദാന്തനും ഇന്ദ്രിയജയിയും ആയിരിക്കണം.

Verse 3

फलमूलानि शाकानि द्वादश्यां वा कदाचन ॥ पयोव्रतं च तत्काले पुनरेव निरामिषः

ദ്വാദശിയിൽ ചിലപ്പോൾ ഫലം‑മൂലം‑ശാകം സ്വീകരിച്ച്; ആ സമയത്ത് പയോവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച്, പിന്നെ വീണ്ടും നിരാമിഷനായി ഇരിക്കണം.

Verse 4

षष्ठ्यष्टमी ह्यमावास्या तुभयत्र चतुर्दशी ।। मैथुनं नाभिसेवेत द्वादश्यां च तथा प्रिये

ഷഷ്ഠി, അഷ്ടമി, അമാവാസി, ഇരുപക്ഷങ്ങളിലുമുള്ള ചതുര്ദശി—ഇവയിൽ മൈഥുനം സേവിക്കരുത്; പ്രിയേ, ദ്വാദശിയിലും അതുപോലെ.

Verse 5

एवं योगविधानॆन कर्म कुर्याद् दृढव्रतः ।। पूतात्मा धर्मसंयुक्तो विष्णुलोकं तु गच्छति

ഇങ്ങനെ യോഗവിധാനപ്രകാരം ദൃഢവ്രതൻ ആചരണം/കർമ്മം ചെയ്യണം. ശുദ്ധാത്മാവായി ധർമ്മസംയുക്തനായി അവൻ നിശ്ചയമായി വിഷ്ണുലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 6

न ग्लानिर्न जरा तस्य न मोहॊ रॊग एव च ।। भुजाष्टादश जायन्ते धन्वी खड्गी शरि गदी

അവനിൽ ക്ഷീണമില്ല, ജരയില്ല, മോഹമില്ല, രോഗവും ഇല്ല. അവനിൽ പതിനെട്ട് ഭുജങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു—ധനുര്ധാരി, ഖഡ്ഗധാരി, ശരധാരി, ഗദാധാരി ആകുന്നു.

Verse 7

तेषां व्युष्टिं प्रवक्ष्यामि मम कर्मसमुत्थिताम् ।। षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च

അവരുടെ ദൈർഘ്യം, എന്റെ കർമ്മ/വിധിയിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചതിനെ, ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു—അറുപതിനായിരം വർഷങ്ങൾ, കൂടാതെ അറുപത് നൂറ് വർഷങ്ങളും.

Verse 8

ममार्चनविधिं कृत्वा मम लोके महीयते ।। दुःखमेवं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे

എന്റെ അർച്ചനാവിധി നിർവഹിച്ചു അവൻ എന്റെ ലോകത്തിൽ മഹത്വപ്പെടുന്നു. ഇനി ഞാൻ ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തെ വിശദീകരിക്കും; ഹേ വസുന്ധരേ, അത് ശ്രവിക്കൂ.

Verse 9

उचितेनोपचारेण दुःखमोक्षविनाशनम् ।। अहङ्कारावृतो नित्यं नरो मोहॆन चावृतः

യുക്തമായ ഉപചാരം/സേവനത്തിലൂടെ ദുഃഖനാശവും മോക്ഷപ്രാപ്തിയും സംഭവിക്കുന്നു. എങ്കിലും മനുഷ്യൻ നിത്യവും അഹങ്കാരത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടവനും മോഹത്താൽ കൂടി ആവൃതനുമാണ്.

Verse 10

यो न मां प्रतिपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ।। प्राप्तकाले वैश्वदेवे दृष्ट्वा चातिथिमागतं

എന്നെ ശരണം പ്രാപിക്കാത്തവനേക്കാൾ ദുഃഖിതൻ ആരുണ്ട്? കൂടാതെ വൈശ്വദേവത്തിന്റെ നിശ്ചിത സമയത്ത് വന്ന അതിഥിയെ കണ്ടിട്ടും…

Verse 11

अदत्त्वा तस्य यो भुङ्क्ते ततो दुःखतरं नु किम् ।। सर्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदं करोति यः

അതിഥിക്ക് കൊടുക്കാതെ താനേ ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ—അതിലേറെ ദുഃഖം എന്ത്? എല്ലാം തയ്യാറായിട്ടും പാചകത്തിൽ വേർതിരിവ് വരുത്തുന്നവൻ…

Verse 12

तस्य देवा न चाश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ।। असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्शकः

അവന്റെ അന്നത്തിൽ ദേവന്മാർ പോലും പങ്കുചേരുന്നില്ല—അതിലേറെ ദുഃഖം എന്ത്? കൂടാതെ അസന്തുഷ്ടൻ, അനീതിയിൽ പക്ഷപാതി, പരസ്ത്രീയെ ലംഘിക്കുന്നവൻ…

Verse 13

परोपतापी मन्दात्मा ततो दुःखतरं नु किम् ।। अकृत्वा पुष्कलं कर्म गृहे संवसते नरः

മറ്റുള്ളവരെ പീഡിപ്പിക്കുന്ന നീചമനസ്സുള്ളവൻ—അതിലേറെ ദുഃഖം എന്ത്? കൂടാതെ മഹത്തായ കര്‍മ്മങ്ങൾ ചെയ്യാതെ വീട്ടിൽ മാത്രം കഴിയുന്ന മനുഷ്യൻ…

Verse 14

मृत्युकालवशं प्राप्तस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ हस्त्यश्व रथयानानि गम्यमानानि पश्यति

മരണകാലത്തിന്റെ അധീനനായവൻ—അതിലേറെ ദുഃഖം എന്ത്? അവൻ ആനകളും കുതിരകളും രഥയാനങ്ങളും നീങ്ങുന്നത് കാണുന്നു (താൻ അശക്തനായി).

Verse 15

धावन्त्यस्याग्रतः पृष्ठे ततो दुःखतरं नु किम् ॥ अश्नन्ति पिशितं केचित्केचिच्छालिसमन्वितम्

അവർ അവന്റെ മുന്നിലും പിന്നിലും ഓടുന്നു—ഇതിലധികം ദുഃഖകരം എന്തുണ്ട്? ചിലർ മാംസം കഴിക്കുന്നു; ചിലർ അരിയോടുകൂടിയ ആഹാരം കഴിക്കുന്നു।

Verse 16

शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ॥ वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवति भूषिताम्

ചിലർ ഉണങ്ങിയ ആഹാരം കഴിക്കുന്നു—ഇതിലധികം ദുഃഖകരം എന്തുണ്ട്? (മറ്റൊരാൾ) ഉത്തമ വസ്ത്രം മൂടിയ, അലങ്കരിച്ച ശയ്യ അനുഭവിക്കുന്നു।

Verse 17

केचित्तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सुरूपो दृश्यते कश्चित्पुरुषश्चात्मकर्मभिः

ചിലർ പുല്ലിന്മേൽ കിടക്കുന്നു—ഇതിലധികം ദുഃഖകരം എന്തുണ്ട്? മറ്റൊരാൾ തന്റെ കർമങ്ങളുടെ ഫലത്താൽ സുന്ദരരൂപനായി ദൃശ്യമാകുന്നു।

Verse 18

केचिद्विरूपा दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्वान्कृती गुणज्ञश्च सर्वशास्त्रविशारदः

ചിലർ വിരൂപരായി ദൃശ്യമാകുന്നു—ഇതിലധികം ദുഃഖകരം എന്തുണ്ട്? (എന്നാൽ) മറ്റൊരാൾ പണ്ഡിതൻ, കൃത്യനിഷ്ഠൻ, ഗുണജ്ഞൻ, സർവശാസ്ത്രവിശാരദൻ ആകുന്നു।

Verse 19

दरिद्रो जायते दाता ततो दुःखतरं नु किम् ॥ द्विभार्यः पुरुषो यस्तु तयोरेकां प्रशंसति

ദാനി ദരിദ്രനായി ജനിക്കുന്നു—ഇതിലധികം ദുഃഖകരം എന്തുണ്ട്? രണ്ട് ഭാര്യമാരുള്ള പുരുഷൻ അവരിൽ ഒരുത്തിയെയേ പ്രശംസിക്കൂ।

Verse 20

एका तु दुर्भगा तत्र ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णाः सुमध्यमे

അവിടെ ഒരുത്തി മാത്രം ദുര്ഭാഗ്യവതി—അതിലധികം ദുഃഖകരം എന്തുണ്ട്? ഹേ സുമധ്യമേ, ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ—ഇവർ മൂന്നു വർണങ്ങൾ.

Verse 21

पापकर्मरता ह्यासन्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ लब्ध्वा तु मानुषीं संज्ञां पञ्चभूत समन्विताम्

അവർ തീർച്ചയായും പാപകർമ്മങ്ങളിൽ ആസക്തരായിരുന്നു—അതിലധികം ദുഃഖകരം എന്തുണ്ട്? പഞ്ചഭൂതങ്ങളാൽ സമന്വിതമായ മനുഷ്യാവസ്ഥ ലഭിച്ചിട്ടും.

Verse 22

मामेव न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे दुःखकर्मविनिश्चयम्

അവർ എന്നെയൊന്നേ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നില്ല—അതിലധികം ദുഃഖകരം എന്തുണ്ട്? ഹേ ഭദ്രേ, ദുഃഖം വരുത്തുന്ന കർമ്മങ്ങളുടെ ഈ നിർണ്ണയം നിനക്കു പറഞ്ഞു.

Verse 23

सर्वभूताहितं पापं यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ यच्च मां पृच्छते भद्रे शुभं कीदृशमुच्यते

സകല ജീവികൾക്കും ഹാനികരമായ പാപത്തെക്കുറിച്ച് നീ ചോദിച്ചതും; ഹേ ഭദ്രേ, ‘ശുഭം’ എങ്ങനെയാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നതെന്നും നീ എന്നോടു ചോദിക്കുന്നു.

Verse 24

तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि मम कर्मविनिश्चयम् ॥ कृत्वा तु विपुलं कर्म मद्भक्तेषु निवेदयेत् ॥

ഹേ അനവദ്യാംഗീ, എന്റെ കർമ്മവിഷയക നിർണ്ണയം കേൾക്കുക: മഹത്തായ പുണ്യകർമ്മം ചെയ്തു അത് എന്റെ ഭക്തർക്കു സമർപ്പിക്കണം.

Verse 25

यस्य बुद्धिर्विजायेत स दुःखायोपजायते ॥ मां पूजयित्वा नैवेद्यं विशिष्टं परिकल्प्य च ॥

ആരിൽ ഇത്തരത്തിലുള്ള വിപരീതബുദ്ധി ഉദിക്കുന്നു, അവൻ ദുഃഖത്തിനായിത്തന്നെ ആകുന്നു. എന്നെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച് വിശിഷ്ടമായ നൈവേദ്യം ഒരുക്കണം.

Verse 26

शेषमन्नं समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ त्रिकालं ये प्रपद्यन्ते मयोक्तेन वसुन्धरे ॥

പിന്നീട് ശേഷിച്ച അന്നം അവൻ ഭുജിക്കുന്നു; അതിലധികം സുഖകരം മറ്റെന്ത്? വസുന്ധരേ, ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ ദിനത്തിലെ മൂന്നു കാലങ്ങളിലും അനുഷ്ഠിക്കുന്നവർക്ക് ഇതിലധികം ഹിതകരം എന്തുണ്ട്?

Verse 27

कृत्वा सायाह्निकं कर्म ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ देवतातिथिमर्त्यानां त्यक्त्वा चान्नं वसुन्धरे ॥

സായാഹ്നിക കർമ്മം നിർവഹിച്ചു, അതിലധികം സുഖകരം എന്ത്? വസുന്ധരേ, ദേവന്മാർക്കും അതിഥികൾക്കും മനുഷ്യർക്കുമായി അന്നം മാറ്റിവെച്ച്—അതിലധികം ഹിതകരം എന്തുണ്ട്?

Verse 28

येन केनचिद्दत्तेन ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मासि मास्येकदिवसस्त्वमावास्येति योच्यते ॥

എങ്ങനെയായാലും ദാനം നൽകുന്നതിലധികം സുഖകരം എന്ത്? മാസംതോറും ഒരു ദിവസം ഉണ്ട്; അതിനെ അമാവാസി എന്നു പറയുന്നു.

Verse 29

पितरो यस्य तृप्यन्ति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ भोजनेषु प्रपन्नेषु यवान्नं यः प्रयच्छति ॥

ആരാൽ പിതാക്കന്മാർ തൃപ്തരാകുന്നു, അതിലധികം സുഖകരം എന്ത്? ഭക്ഷണം തേടി വന്നവർക്ക് യവാന്നം (ബാർലി ആഹാരം) നൽകുന്നവൻ—അതിലധികം ഹിതകരം എന്തുണ്ട്?

Verse 30

अभिन्नमुखरागेण ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ उभयोरपि भार्यासु यस्य बुद्धिर्न नश्यति ॥

മാറാത്ത മുഖഭാവത്തോടും ധൈര്യത്തോടും കൂടി നിലകൊള്ളുന്നവനേക്കാൾ സുഖകരം മറ്റെന്ത്? ഇരുപത്നിമാരോടും ബന്ധപ്പെട്ട് ആരുടെ വിവേകം നശിക്കാതെയിരിക്കുന്നുവോ, അവനാണ് ശ്രേയസ്.

Verse 31

समं पश्यति यो देवि ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अहिंसनं तु कुर्वीत विशुद्धेनान्तरात्मना ॥

ഹേ ദേവി, സമദൃഷ്ടിയോടെ കാണുന്നവനേക്കാൾ സുഖകരം മറ്റെന്ത്? വിശുദ്ധമായ അന്തരാത്മയോടെ അഹിംസ ആചരിക്കേണ്ടതാണ്.

Verse 32

अहिंसोपारतः शुद्धः स सुखायोपजायते ॥ परभार्यां सुरूपां तु दृष्ट्वा दृष्टिर्न चालयते ॥

അഹിംസയിൽ നിന്ന് വഴുതാതെയും ശുദ്ധനുമായവൻ സുഖത്തിനായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. മറ്റൊരാളുടെ ഭാര്യ സുന്ദരിയായാലും കണ്ടിട്ടും ആരുടെ ദൃഷ്ടി ചലിക്കാതെയിരിക്കുന്നുവോ അവൻ ധാർമ്മികൻ.

Verse 33

यस्य चित्तं न गच्छेतु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मौक्तिकादीनि रत्नानि तथैव कनकानि च ॥

ആരുടെ ചിത്തം വഴിതെറ്റുന്നില്ലയോ, അതിലധികം സുഖകരം എന്ത്? മുത്തുമുതലായ രത്നങ്ങളും അതുപോലെ സ്വർണ്ണവും (മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കുന്നവയാണ്).

Verse 34

लोष्टवत्पश्यते यस्तु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मुदिते वाश्वनागेन्द्रे उभे सैन्ये पथि स्थिते ॥

എല്ലാം മണ്ണിൻ കട്ടപോലെ കാണുന്നവനേക്കാൾ വലിയ സുഖം എന്ത്? കുതിര-ആനകളുടെ അധിപൻ ആനന്ദിച്ചാലും, ഇരുസൈന്യങ്ങളും വഴിയിൽ ഏറ്റുമുട്ടാൻ നിലകൊണ്ടാലും, അത്തരം സമത്വം പ്രശംസനീയമാണ്.

Verse 35

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ लब्धेन चाप्यलब्धेन कुत्सितं कर्म गर्हयन् ॥

പ്രാണം പോലും ഉപേക്ഷിക്കുവാൻ കഴിയുന്നവനേക്കാൾ വലിയ സുഖം എന്ത്? ലഭിച്ചാലും ലഭിക്കാതിരുന്നാലും നിന്ദ്യകർമ്മത്തെ അവൻ ഗർഹിക്കുന്നു.

Verse 36

यस्तु जीवति सन्तुष्टः स सुखायोपपद्यते ॥ भर्तुस्तु वै व्रतं स्त्रीणामेवमेव वसुन्धरे ॥

സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കുന്നവൻ സുഖത്തിന് യോഗ്യനാകുന്നു. ഓ വസുന്ധരേ, സ്ത്രീകളുടെ വ്രതം/ധർമ്മം ഭർത്തൃപരായണതയെന്നുതന്നെ പറയുന്നു.

Verse 37

निगृहीतेन्द्रियः पञ्च ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ सहते चावमानं तु व्यसने न तु दुर्मनाः ॥

അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ചവനേക്കാൾ വലിയ സുഖം എന്ത്? അവൻ അപമാനം സഹിക്കുന്നു; ദുരിതത്തിൽ മനസ്സു തളരുന്നില്ല.

Verse 38

यस्येदं विदितं सर्वं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अकामो वा सकामो वा मम क्षेत्रे वसुंधरे ॥

ഇതെല്ലാം അറിഞ്ഞവനേക്കാൾ വലിയ സുഖം എന്ത്? ഓ വസുന്ധരേ, എന്റെ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ അവൻ നിഷ്കാമനായാലും സകാമനായാലും ഇത് ബാധകമാണ്.

Verse 39

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मातरं पितरं चैव यः सदा पूजयेन नरः ॥

പ്രാണം പോലും ഉപേക്ഷിക്കുവാൻ കഴിയുന്നവനേക്കാൾ വലിയ സുഖം എന്ത്? എപ്പോഴും മാതാവിനെയും പിതാവിനെയും പൂജിച്ചു ആദരിക്കുന്നവനാണ് ആ പുരുഷൻ.

Verse 40

देवतेव सदा पश्येत् ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ ऋतुकाले तु यो गच्छेन्मासेमासे च मैथुनम् ॥

എപ്പോഴും അവളെ ദേവതയായി കാണുന്നവന് അതിലധികം സുഖം എന്തുണ്ട്? കൂടാതെ, ഋതുകാലത്തിൽ മാത്രം, മാസംതോറും നിയന്ത്രിതമായി സംഗമിക്കുന്നവൻ പ്രശംസനീയൻ.

Verse 41

अनन्यमानसो भूत्वा ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रयुक्तः सर्वदेवानां यो मामेवं प्रपूजयेत् ॥

ഏകാഗ്രചിത്തനാകുന്നതിൽക്കാൾ വലിയ സുഖം എന്തുണ്ട്? എല്ലാ ദേവന്മാർക്കും അംഗീകൃതമായ പൂജാവിധിപ്രകാരം ഇങ്ങനെ എന്നെ യഥാവിധി പൂജിക്കുന്നവൻ പ്രശംസനീയൻ.

Verse 42

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ एतत्ते कथितं भद्रे शुभनिर्देशनिश्चयः ॥ सर्वलोकहितार्थाय यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

അവനുവേണ്ടി ഞാൻ നശിക്കുന്നില്ല; അവനും എനിക്കുവേണ്ടി നശിക്കുന്നില്ല. ഓ ഭദ്രേ, ശുഭമായ ഉപദേശത്തിന്റെ ഈ ഉറച്ച നിർണ്ണയം നിന്നോട് പറഞ്ഞു; നീ സർവ്വലോകഹിതത്തിനായി എന്നോട് ചോദിച്ചതിനാൽ.

Verse 43

यो मां नैव प्रपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सर्वाशी सर्वविक्रेता नमस्कारविवर्जितः ॥

എന്നിൽ ശരണം പ്രാപിക്കാത്തവനേക്കാൾ വലിയ ദുഃഖം എന്തുണ്ട്? അവൻ വിവേചനമില്ലാതെ എല്ലാം ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ, എല്ലാം വിൽക്കുന്നവൻ, നമസ്കാരഭാവം ഇല്ലാത്തവൻ ആകുന്നു.

Verse 44

केचिन्मूकाश्च दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्यमाने धने केचित्कृपणाः भोगवर्जिताः ॥

ചിലരെ മൂകരായും കാണുന്നു—അതിലധികം ദുഃഖം എന്തുണ്ട്? എങ്കിലും ധനം ഉണ്ടായിട്ടും ചില കൃപണർ ഭോഗത്തിൽ നിന്ന് വഞ്ചിതരായി തുടരുന്നു.

Verse 45

यश्चात्मा वै समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रविष्टस्त्वतिथिर्यस्य निराशो यन्न गच्छति ॥

യഥോചിതമായ അളവിൽ സ്വയം ഭക്ഷിക്കുന്നവനേക്കാൾ വലിയ സുഖം എന്ത്? കൂടാതെ, വീട്ടിൽ പ്രവേശിച്ച അതിഥി നിരാശനായി മടങ്ങിപ്പോകാതിരിക്കുമാറാക്കുന്നവൻ അത്യധികം സുഖി।

Verse 46

या तोषयति भर्तारं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ विद्यते विभवेनापि पुरुषो यस्तु पण्डितः ॥

ഭർത്താവിനെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്ന ഭാര്യയേക്കാൾ വലിയ സുഖം എന്ത്? സമൃദ്ധിയുണ്ടായാലും സത്യമായ പണ്ഡിതനായ പുരുഷൻ ദുർലഭനാണ്।