Adhyaya 116: An Exposition on the Causes of Happiness and Suffering

Verse 1

अथ सुखदुःखनिरूपणम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ मया प्रोक्तविधानॆन यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥ तच्छृणुष्व महाभागे यो साफल्यमाप्नुयात्

Ab main sukh-dukh ke baare mein batata hoon. Varaha bole, jo insaan mere bataye hue tarike se kaam karta hai, suno. Woh insaan apna kaam safal kar pata hai.

Verse 2

एकचित्तः समास्थाय अहङ्कारविवर्ज्जितः ॥ मच्चित्तसंहतॊ नित्यं क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः

Dhyan ek jagah rakho, apne aap ko stable rakho, ahankaar chhod do. Hamesha mere baare mein socho. Dheeraj rakho, apne aap ko sambhalo, apni indriyon ko jeeto.

Verse 3

फलमूलानि शाकानि द्वादश्यां वा कदाचन ॥ पयोव्रतं च तत्काले पुनरेव निरामिषः

Dwadashi ko kabhi-kabhi phal, jar aur sabjiyan khao. Us time doodh ka vrat rakho, aur maas khana chhod do.

Verse 4

षष्ठ्यष्टमी ह्यमावास्या तुभयत्र चतुर्दशी ।। मैथुनं नाभिसेवेत द्वादश्यां च तथा प्रिये

Chhath aur aathvin tithi ko, amavasya ko, aur dono paksh mein chaturdashi ko, koi physical relation nahi banaana chahiye. Priye, baarahvin tithi ko bhi nahi.

Verse 5

एवं योगविधानॆन कर्म कुर्याद् दृढव्रतः ।। पूतात्मा धर्मसंयुक्तो विष्णुलोकं तु गच्छति

Is vrat ko pakka karke, yeh karam karo. Dil saaf ho, dharam ke saath chale, to Vishnu ke paas pahunch jaata hai.

Verse 6

न ग्लानिर्न जरा तस्य न मोहॊ रॊग एव च ।। भुजाष्टादश जायन्ते धन्वी खड्गी शरि गदी

Usko na budhaapa aata hai, na koi bhimar, na koi bura khayaal. Uske aathraah haath ban jaate hain, woh dhanush, talwar, barchhi aur gada sab chala sakta hai.

Verse 7

तेषां व्युष्टिं प्रवक्ष्यामि मम कर्मसमुत्थिताम् ।। षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च

Main ab batata hoon ki yeh sab kitne time tak chalega. Yeh mere karam se hi bana hai. Saath hazaar saal, aur uske upar saath sau saal bhi.

Verse 8

ममार्चनविधिं कृत्वा मम लोके महीयते ।। दुःखमेवं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे

Mera puja vidhi poora karne wala mere loka mein bada ban jaata hai. Ab main dukh ke baare mein batata hoon, dharti suno.

Verse 9

उचितेनोपचारेण दुःखमोक्षविनाशनम् ।। अहङ्कारावृतो नित्यं नरो मोहॆन चावृतः

Sahi tarah se bhagwan ki seva karo, toh dukh khatam ho jata hai aur mukti mil jati hai. Lekin insaan ko apne aap par ghuman rehta hai. Woh maya mein phansa rehta hai.

Verse 10

यो न मां प्रतिपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ।। प्राप्तकाले वैश्वदेवे दृष्ट्वा चातिथिमागतं

Jo insaan mere paas nahi aata, usse bada dukh aur kya hoga? Jab puja ka time ho aur koi mehman aajaye, use dekh ke.

Verse 11

अदत्त्वा तस्य यो भुङ्क्ते ततो दुःखतरं नु किम् ।। सर्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदं करोति यः

Jo mehman ko khana nahi khilata aur khud khata hai, usse bada dukh aur kya hoga? Saara khana bana hua hai, phir bhi jo logon mein farak karta hai.

Verse 12

तस्य देवा न चाश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ।। असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्शकः

Aise insaan ka khana devta nahi khate, usse bada dukh aur kya hoga? Jo khush nahi rehta, logon mein bhed-bhav karta hai, aur doosron ki biwi ke paas jata hai.

Verse 13

परोपतापी मन्दात्मा ततो दुःखतरं नु किम् ।। अकृत्वा पुष्कलं कर्म गृहे संवसते नरः

Jo doosron ko takleef deta hai, usse bada dukh aur kya hoga? Jo acha kaam nahi karta, bas ghar mein baitha rehta hai.

Verse 14

मृत्युकालवशं प्राप्तस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ हस्त्यश्व रथयानानि गम्यमानानि पश्यति

Jab insaan marne ka waqt aa jata hai, usse bada dard aur kya ho sakta hai? Woh dekhta hai haathi, ghode aur rath chale ja rahe hain. Khud kuch kar nahi paa raha.

Verse 15

धावन्त्यस्याग्रतः पृष्ठे ततो दुःखतरं नु किम् ॥ अश्नन्ति पिशितं केचित्केचिच्छालिसमन्वितम्

Woh uske aage peeche daudte hain, usse bada dard aur kya ho sakta hai? Kuch log maas kha rahe hain, kuch chawal ke saath khana kha rahe hain.

Verse 16

शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ॥ वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवति भूषिताम्

Kuch log sookha khana kha rahe hain, usse bada dard aur kya ho sakta hai? Koi acche kapde se dhaki hui aur sajdi hui bistar par leta hai.

Verse 17

केचित्तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सुरूपो दृश्यते कश्चित्पुरुषश्चात्मकर्मभिः

Kuch log ghaas par let ke sote hain, usse bada dard aur kya ho sakta hai? Koi aadmi apne karam ki wajah se accha dikhta hai.

Verse 18

केचिद्विरूपा दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्वान्कृती गुणज्ञश्च सर्वशास्त्रविशारदः

Kuch log bure dikhte hain, usse bada dard aur kya ho sakta hai? Par koi padha-likha hai, samajhdar hai, gun jaanta hai, sab shastra mein expert hai.

Verse 19

दरिद्रो जायते दाता ततो दुःखतरं नु किम् ॥ द्विभार्यः पुरुषो यस्तु तयोरेकां प्रशंसति

Jo insaan deta hai woh garib paida hota hai, isse bada dukh aur kya ho sakta hai? Jo aadmi ki do biwiyan hain woh sirf ek ki tareef karta hai.

Verse 20

एका तु दुर्भगा तत्र ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णाः सुमध्यमे

Usmein ek biwi ka kismat kharab hota hai, isse bada dukh aur kya ho sakta hai? Sundar naari, teen jaatiyan hain, brahmin, kshatriya aur vaishya.

Verse 21

पापकर्मरता ह्यासन्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ लब्ध्वा तु मानुषीं संज्ञां पञ्चभूत समन्विताम्

Woh log buri harkaton mein lage rehte the, isse bada dukh aur kya ho sakta hai? Insaan ki body paanch cheezon se bani hai, dharti, paani, aag, hawa, aakash.

Verse 22

मामेव न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे दुःखकर्मविनिश्चयम्

Woh mere paas nahi aate, isse bada dukh aur kya ho sakta hai? Bhagwan ne kaha, maine tumhe bataya hai kaunse kaam dukh laate hain.

Verse 23

सर्वभूताहितं पापं यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ यच्च मां पृच्छते भद्रे शुभं कीदृशमुच्यते

Tumne poocha hai woh buri baat kya hai jo sabko takleef deti hai. Bhagwan ne kaha, tum yeh bhi poochho ki accha kya hota hai.

Verse 24

तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि मम कर्मविनिश्चयम् ॥ कृत्वा तु विपुलं कर्म मद्भक्तेषु निवेदयेत् ॥

Sun, main tumhe batata hoon ki karna kya chahiye. Koi bada kaam karo, accha kaam. Phir uska poora shrey mere bhakton ko de do.

Verse 25

यस्य बुद्धिर्विजायेत स दुःखायोपजायते ॥ मां पूजयित्वा नैवेद्यं विशिष्टं परिकल्प्य च ॥

Jo aisa sochta hai, usko dukh milta hai. Pehle mera puja karo. Phir accha khana bana ke bhog lagao.

Verse 26

शेषमन्नं समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ त्रिकालं ये प्रपद्यन्ते मयोक्तेन वसुन्धरे ॥

Phir baki bacha hua khana khao. Isse zyada khushi aur kya hogi? Din mein teen baar jo log mera bataya hua follow karte hain, unse bada kaun hoga?

Verse 27

कृत्वा सायाह्निकं कर्म ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ देवतातिथिमर्त्यानां त्यक्त्वा चान्नं वसुन्धरे ॥

Shaam ko puja karne ke baad, isse zyada khushi aur kya chahiye? Devtaon ke liye, mehmanon ke liye, aur logon ke liye khana alag rakh do.

Verse 28

येन केनचिद्दत्तेन ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मासि मास्येकदिवसस्त्वमावास्येति योच्यते ॥

Jo kuch bhi do, usse accha aur kya ho sakta hai? Har mahine ek din aata hai jise amavasya kehte hain.

Verse 29

पितरो यस्य तृप्यन्ति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ भोजनेषु प्रपन्नेषु यवान्नं यः प्रयच्छति ॥

Jinke pitra khush ho jaaye, usse bada sukh aur kya hoga? Jo shaks khaana maangne waalon ko jau ki roti deta hai, usse bada punya kya hoga?

Verse 30

अभिन्नमुखरागेण ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ उभयोरपि भार्यासु यस्य बुद्धिर्न नश्यति ॥

Chehra bina bigde, mann shant, isse bada sukh kya hoga? Dono biwiyon ke saath insaaf kare, jiska dimaag kabhi ghata na ho, usse bada kalyan kya hoga?

Verse 31

समं पश्यति यो देवि ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अहिंसनं तु कुर्वीत विशुद्धेनान्तरात्मना ॥

Devi, jo sabko barabar dekhta hai, usse bada sukh kya hoga? Dil se saaf ho ke kisi ko takleef na de, yehi sahi raasta hai.

Verse 32

अहिंसोपारतः शुद्धः स सुखायोपजायते ॥ परभार्यां सुरूपां तु दृष्ट्वा दृष्टिर्न चालयते ॥

Jo kisi ko dukh nahi deta aur dil saaf rakhta hai, woh sukh ka kaaran banta hai. Doosre ki biwi kitni bhi sundar ho, uski taraf nazar nahi uthata.

Verse 33

यस्य चित्तं न गच्छेतु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मौक्तिकादीनि रत्नानि तथैव कनकानि च ॥

Jiska mann kahin nahi bhatka, usse bada sukh kya hoga? Moti, heere, sona, yeh sab cheezein mann ko bhatka sakti hain.

Verse 34

लोष्टवत्पश्यते यस्तु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मुदिते वाश्वनागेन्द्रे उभे सैन्ये पथि स्थिते ॥

Jab insaan sab cheez ko mitti ke tukde jaisa samajhta hai, usse bada sukh kya ho sakta hai. Ghodon aur haathiyon ke swami khush hain. Dono fauj raste par khadi hai, ladne ke liye taiyaar. Aisa insaan sabse bada hota hai jo sab mein samaan dekhta hai.

Verse 35

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ लब्धेन चाप्यलब्धेन कुत्सितं कर्म गर्हयन् ॥

Jab insaan apni jaan bhi de deta hai, usse bada sukh kya ho sakta hai. Wohi insaan bura kaam ko gaali deta hai. Chahe usko kuch mile ya na mile, woh galat kaam ko kabhi sahi nahi kehta.

Verse 36

यस्तु जीवति सन्तुष्टः स सुखायोपपद्यते ॥ भर्तुस्तु वै व्रतं स्त्रीणामेवमेव वसुन्धरे ॥

Jo insaan khush rehta hai, woh sukh paata hai. Vasundhara, auraton ka dharam yahi hai. Pati ki seva karna aur uske liye vrat rakhna, yahi stri ka kaam hai.

Verse 37

निगृहीतेन्द्रियः पञ्च ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ सहते चावमानं तु व्यसने न तु दुर्मनाः ॥

Jab insaan apni paanch indriyon ko rok leta hai, usse bada sukh kya ho sakta hai. Woh gaali bhi sahel leta hai. Bura waqt aaye to bhi dukhi nahi hota, himmat nahi chhodta.

Verse 38

यस्येदं विदितं सर्वं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अकामो वा सकामो वा मम क्षेत्रे वसुंधरे ॥

Jab insaan ko sab baat samajh aa jaati hai, usse bada sukh kya ho sakta hai. Chahe usko ichcha ho ya na ho, Vasundhara, yeh baat mere kshetra mein sach hai. Jo sab jaanta hai woh khush rehta hai.

Verse 39

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मातरं पितरं चैव यः सदा पूजयेन नरः ॥

Insan ke liye sabse badi khushi kya hai? Apni jaan bhi de de. Woh insaan jo hamesha apni maa aur baap ki puja kare. Unki izzat kare, unka khayal rakhe.

Verse 40

देवतेव सदा पश्येत् ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ ऋतुकाले तु यो गच्छेन्मासेमासे च मैथुनम् ॥

Aur badi khushi kya hai? Maa baap ko bhagwan jaisa samjho. Aur ek baat, grahasth mein reh ke bhi niyam follow karo. Sirf sahi time par hi biwi ke paas jao, mahine mein ek baar.

Verse 41

अनन्यमानसो भूत्वा ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रयुक्तः सर्वदेवानां यो मामेवं प्रपूजयेत् ॥

Sabse badi khushi kya hai? Dil se sirf ek ki bhakti karo. Bhagwan ki puja mein poora lag jao. Yeh sab devta maante hain. Main aise hi bhakt ko apna bana leta hoon.

Verse 42

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ एतत्ते कथितं भद्रे शुभनिर्देशनिश्चयः ॥ सर्वलोकहितार्थाय यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

Aisa bhakt kabhi mujhe nahi chhoda. Main bhi usse kabhi nahi chhodta. Yeh baat maine tumhe bata di, bhadra. Yeh sabke liye accha hai. Tumne sabki bhalai ke liye poocha, isliye maine bataya.

Verse 43

यो मां नैव प्रपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सर्वाशी सर्वविक्रेता नमस्कारविवर्जितः ॥

Sabse bada dukh kya hai? Jo mujhe nahi maanta. Aisa insaan kuch bhi khata hai, kuch bhi bechta hai. Kisi ko namaste nahi karta, kisi ki izzat nahi karta. Uski zindagi barbaad hai.

Verse 44

केचिन्मूकाश्च दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्यमाने धने केचित्कृपणाः भोगवर्जिताः ॥

Kuch logon ko dekh ke lagta hai ki woh bol nahi sakte. Isse bada dukh aur kya ho sakta hai? Aur kuch logon ke paas toh paisa hai, par woh kharch nahi karte. Woh apne hi paas rakhte hain aur khud ko khana-peena nahi dete.

Verse 45

यश्चात्मा वै समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रविष्टस्त्वतिथिर्यस्य निराशो यन्न गच्छति ॥

Jo insaan apna pet bhar ke khata hai, usse zyada khush aur kaun ho sakta hai? Aur us ghar mein mehman aata hai aur khali haath wapas nahi jata, us ghar wale se bada khush aur kaun?

Verse 46

या तोषयति भर्तारं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ विद्यते विभवेनापि पुरुषो यस्तु पण्डितः ॥

Jo patni apne pati ko khush rakhti hai, usse bada sukh aur kya hai? Aur dekho, paisa-daulat ho, par jo insaan sach mein samajhdar hai, aisa insaan bahut kam milta hai.