Adhyaya 116: An Exposition on the Causes of Happiness and Suffering

Verse 1

अथ सुखदुःखनिरूपणम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ मया प्रोक्तविधानॆन यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥ तच्छृणुष्व महाभागे यो साफल्यमाप्नुयात्

आता सुख‑दुःखाचे निरूपण. श्रीवराह म्हणाले—मी सांगितलेल्या विधीनुसार जो कर्म करील, हे महाभागे, ते ऐक; ज्याने फलप्राप्ती होईल.

Verse 2

एकचित्तः समास्थाय अहङ्कारविवर्ज्जितः ॥ मच्चित्तसंहतॊ नित्यं क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः

एकचित्ताने स्थिर राहून अहंकाररहित; नित्य माझ्या चिंतनात मन एकवटलेला, क्षमाशील, संयमी व इंद्रियजयी असावा.

Verse 3

फलमूलानि शाकानि द्वादश्यां वा कदाचन ॥ पयोव्रतं च तत्काले पुनरेव निरामिषः

द्वादशीला कधी फळ‑मुळे‑शाक घेऊन; त्या वेळी पयोव्रत करावे, आणि नंतर पुन्हा निरामिष राहावे.

Verse 4

षष्ठ्यष्टमी ह्यमावास्या तुभयत्र चतुर्दशी ।। मैथुनं नाभिसेवेत द्वादश्यां च तथा प्रिये

षष्ठी, अष्टमी, अमावस्या आणि दोन्ही पक्षांतील चतुर्दशीला मैथुन करू नये; तसेच, हे प्रिये, द्वादशीला देखील.

Verse 5

एवं योगविधानॆन कर्म कुर्याद् दृढव्रतः ।। पूतात्मा धर्मसंयुक्तो विष्णुलोकं तु गच्छति

अशा प्रकारे योगविधानानुसार दृढव्रती साधकाने कर्म/साधना करावी. पवित्र आत्मा व धर्मयुक्त होऊन तो निश्चयाने विष्णुलोकास जातो.

Verse 6

न ग्लानिर्न जरा तस्य न मोहॊ रॊग एव च ।। भुजाष्टादश जायन्ते धन्वी खड्गी शरि गदी

त्याला न ग्लानी, न जरा, न मोह आणि न रोग असतो. त्याच्या अठरा भुजा प्रकट होतात—तो धनुर्धर, खड्गधारी, शरधारी व गदाधारी होतो.

Verse 7

तेषां व्युष्टिं प्रवक्ष्यामि मम कर्मसमुत्थिताम् ।। षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च

त्यांचा कालावधी, जो माझ्या कर्म/विधीतून उत्पन्न झाला आहे, मी सांगतो—साठ हजार वर्षे आणि आणखी साठशे वर्षे.

Verse 8

ममार्चनविधिं कृत्वा मम लोके महीयते ।। दुःखमेवं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे

माझी अर्चनाविधी करून तो माझ्या लोकी मान पावतो. आता मी याप्रकारे दुःख सांगतो; हे वसुंधरे, ते ऐक.

Verse 9

उचितेनोपचारेण दुःखमोक्षविनाशनम् ।। अहङ्कारावृतो नित्यं नरो मोहॆन चावृतः

उचित उपचार/सेवेने दुःखाचा नाश होऊन मोक्ष प्राप्त होतो. तरीही मनुष्य नित्य अहंकाराने आच्छादित असतो आणि मोहानेही झाकलेला असतो.

Verse 10

यो न मां प्रतिपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ।। प्राप्तकाले वैश्वदेवे दृष्ट्वा चातिथिमागतं

जो माझी शरण घेत नाही, त्याहून अधिक दुःख काय? आणि वैश्वदेवाच्या योग्य वेळी आलेला अतिथी पाहूनही…

Verse 11

अदत्त्वा तस्य यो भुङ्क्ते ततो दुःखतरं नु किम् ।। सर्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदं करोति यः

अतिथीस न देता जो स्वतः खातो, त्याहून अधिक दुःख काय? आणि सर्व अन्न सिद्ध असतानाही जो पाकांत भेद करतो…

Verse 12

तस्य देवा न चाश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ।। असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्शकः

त्याच्या अन्नात देवही सहभागी होत नाहीत—त्याहून अधिक दुःख काय? आणि जो असंतुष्ट, अन्यायात पक्षपाती, व परस्त्रीचा अपमान करणारा आहे…

Verse 13

परोपतापी मन्दात्मा ततो दुःखतरं नु किम् ।। अकृत्वा पुष्कलं कर्म गृहे संवसते नरः

जो परांना त्रास देतो, नीच/मंद आत्मा आहे—त्याहून अधिक दुःख काय? आणि जो पुष्कळ/उत्तम कर्म न करता फक्त घरीच राहतो…

Verse 14

मृत्युकालवशं प्राप्तस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ हस्त्यश्व रथयानानि गम्यमानानि पश्यति

जो मृत्युकाळाच्या वश झाला—त्याहून अधिक दुःख काय? तो हत्ती, घोडे व रथ-यान चालताना पाहतो (आणि स्वतः असहाय असतो)।

Verse 15

धावन्त्यस्याग्रतः पृष्ठे ततो दुःखतरं नु किम् ॥ अश्नन्ति पिशितं केचित्केचिच्छालिसमन्वितम्

ते त्याच्या पुढे व मागे धावतात—याहून अधिक दुःखद काय? काही जण मांस खातात, तर काही जण तांदळासह भोजन करतात।

Verse 16

शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ॥ वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवति भूषिताम्

काही जण कोरडे अन्न खातात—याहून अधिक दुःखद काय? (दुसरा) उत्तम वस्त्रांनी आच्छादित, अलंकृत शय्येचा उपभोग घेतो।

Verse 17

केचित्तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सुरूपो दृश्यते कश्चित्पुरुषश्चात्मकर्मभिः

काही जण गवतावर झोपतात—याहून अधिक दुःखद काय? आणि एखादा पुरुष स्वतःच्या कर्मांमुळे सुदर्शन दिसतो।

Verse 18

केचिद्विरूपा दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्वान्कृती गुणज्ञश्च सर्वशास्त्रविशारदः

काही जण विरूप दिसतात—याहून अधिक दुःखद काय? (पण) एखादा विद्वान, कृतकर्म, गुणज्ञ आणि सर्व शास्त्रांत पारंगत असतो।

Verse 19

दरिद्रो जायते दाता ततो दुःखतरं नु किम् ॥ द्विभार्यः पुरुषो यस्तु तयोरेकां प्रशंसति

दाता मनुष्य दरिद्री जन्मतो—याहून अधिक दुःखद काय? आणि ज्याला दोन बायका आहेत तो त्यांपैकी फक्त एकीचीच प्रशंसा करतो।

Verse 20

एका तु दुर्भगा तत्र ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णाः सुमध्यमे

तेथे एक स्त्री दुर्भाग्यवती आहे—याहून अधिक दुःखद काय असू शकते? हे सुमध्यमे, ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य—हे तीन वर्ण आहेत.

Verse 21

पापकर्मरता ह्यासन्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ लब्ध्वा तु मानुषीं संज्ञां पञ्चभूत समन्विताम्

ते खरोखरच पापकर्मात रत होते—याहून अधिक दुःखद काय? पंचभूतांनी युक्त अशी मानवी अवस्था/देह प्राप्त करूनही.

Verse 22

मामेव न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे दुःखकर्मविनिश्चयम्

ते केवळ माझीच शरण घेत नाहीत—याहून अधिक दुःखद काय? हे भद्रे, दुःख देणाऱ्या कर्मांचा हा निर्णय तुला सांगितला आहे.

Verse 23

सर्वभूताहितं पापं यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ यच्च मां पृच्छते भद्रे शुभं कीदृशमुच्यते

सर्व प्राण्यांना अहित करणारे जे पाप तू विचारलेस; आणि हे भद्रे, ‘शुभ’ कसे म्हणतात, तेही तू मला विचारतेस.

Verse 24

तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि मम कर्मविनिश्चयम् ॥ कृत्वा तु विपुलं कर्म मद्भक्तेषु निवेदयेत् ॥

हे अनवद्याङ्गि, माझा कर्मविषयक निर्णय ऐक: विपुल पुण्यकर्म करून ते माझ्या भक्तांना अर्पण करावे.

Verse 25

यस्य बुद्धिर्विजायेत स दुःखायोपजायते ॥ मां पूजयित्वा नैवेद्यं विशिष्टं परिकल्प्य च ॥

ज्याच्या ठायी अशी विपरीत बुद्धी उत्पन्न होते तो दुःखासाठीच होतो। मला विधिपूर्वक पूजून उत्तम व विशेष नैवेद्य सिद्ध करावे।

Verse 26

शेषमन्नं समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ त्रिकालं ये प्रपद्यन्ते मयोक्तेन वसुन्धरे ॥

मग उरलेले अन्न तो ग्रहण करतो; याहून अधिक सुखकारक काय? हे वसुंधरे, माझ्या सांगितल्याप्रमाणे जे त्रिकाळ आचरण करतात, त्याहून अधिक हितकर काय आहे?

Verse 27

कृत्वा सायाह्निकं कर्म ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ देवतातिथिमर्त्यानां त्यक्त्वा चान्नं वसुन्धरे ॥

सायंकालीन कर्म करून याहून अधिक सुखकारक काय? हे वसुंधरे, देवता, अतिथी व मनुष्य यांच्यासाठी अन्न वेगळे काढून ठेवून—याहून अधिक हितकर काय?

Verse 28

येन केनचिद्दत्तेन ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मासि मास्येकदिवसस्त्वमावास्येति योच्यते ॥

कशाही प्रकारे दान दिल्यापेक्षा अधिक सुखकारक काय? महिन्या महिन्यात एक दिवस असतो, त्याला अमावस्या असे म्हणतात.

Verse 29

पितरो यस्य तृप्यन्ति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ भोजनेषु प्रपन्नेषु यवान्नं यः प्रयच्छति ॥

ज्यामुळे पितर तृप्त होतात, त्याहून अधिक सुखकारक काय? जे भोजनासाठी आलेल्यांना ज्वारी/यवाचे अन्न देतो—त्याहून अधिक हितकर काय?

Verse 30

अभिन्नमुखरागेण ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ उभयोरपि भार्यासु यस्य बुद्धिर्न नश्यति ॥

अपरिवर्तित मुखभाव व धैर्याने जो स्थित राहतो, त्याहून अधिक सुख काय? दोन्ही पत्नींबाबत ज्याची बुद्धी ढळत नाही, तोच परम हितकारी होय.

Verse 31

समं पश्यति यो देवि ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अहिंसनं तु कुर्वीत विशुद्धेनान्तरात्मना ॥

हे देवी, जो समदृष्टीने पाहतो, त्याहून अधिक सुख काय? निश्चयच शुद्ध अंतःकरणाने अहिंसेचे आचरण करावे.

Verse 32

अहिंसोपारतः शुद्धः स सुखायोपजायते ॥ परभार्यां सुरूपां तु दृष्ट्वा दृष्टिर्न चालयते ॥

जो अहिंसेपासून विचलित होत नाही व शुद्ध आहे, तो सुखासाठीच होतो. परस्त्री सुंदर असली तरी तिला पाहून ज्याची दृष्टी ढळत नाही.

Verse 33

यस्य चित्तं न गच्छेतु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मौक्तिकादीनि रत्नानि तथैव कनकानि च ॥

ज्याचे चित्त भरकटत नाही, त्याहून अधिक सुख काय? मोती इत्यादी रत्ने तसेच सुवर्णही (मनाला आकर्षित करतात).

Verse 34

लोष्टवत्पश्यते यस्तु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मुदिते वाश्वनागेन्द्रे उभे सैन्ये पथि स्थिते ॥

जो सर्व वस्तूंना मातीच्या ढेकळासारखे पाहतो, त्याहून अधिक सुख काय? अश्व-नागांचा अधिपती आनंदित असो आणि दोन्ही सैन्ये मार्गावर समोरासमोर उभी असोत, तरीही अशी समता प्रशंसनीय आहे.

Verse 35

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ लब्धेन चाप्यलब्धेन कुत्सितं कर्म गर्हयन् ॥

जो प्राणही सोडू शकतो, त्याहून मोठे सुख काय? लाभ झाला तरी वा न झाला तरी तो निंद्य कर्माची निंदा करतो.

Verse 36

यस्तु जीवति सन्तुष्टः स सुखायोपपद्यते ॥ भर्तुस्तु वै व्रतं स्त्रीणामेवमेव वसुन्धरे ॥

जो समाधानाने जगतो तो सुखास पात्र होतो. आणि हे वसुंधरे, स्त्रियांचे व्रत/धर्म पतीपरायणताच असे सांगितले आहे.

Verse 37

निगृहीतेन्द्रियः पञ्च ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ सहते चावमानं तु व्यसने न तु दुर्मनाः ॥

ज्याने पाचही इंद्रिये आवरली, त्याहून मोठे सुख काय? तो अपमान सहन करतो आणि संकटातही खिन्न होत नाही.

Verse 38

यस्येदं विदितं सर्वं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अकामो वा सकामो वा मम क्षेत्रे वसुंधरे ॥

ज्याला हे सर्व ज्ञात आहे, त्याहून मोठे सुख काय? हे वसुंधरे, माझ्या पवित्र क्षेत्रात तो निष्काम असो वा सकाम—हे लागू आहे.

Verse 39

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मातरं पितरं चैव यः सदा पूजयेन नरः ॥

जो प्राणही सोडू शकतो, त्याहून मोठे सुख काय? तोच पुरुष जो सदैव माता-पित्याचा पूजन-सन्मान करतो.

Verse 40

देवतेव सदा पश्येत् ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ ऋतुकाले तु यो गच्छेन्मासेमासे च मैथुनम् ॥

जो नेहमी तिला/त्याला देवतेप्रमाणे पाहतो, त्याहून अधिक सुख काय? आणि जो केवळ ऋतुकाळी व मासोमास नियमानुसार मैथुन करतो, तो प्रशंसनीय आहे.

Verse 41

अनन्यमानसो भूत्वा ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रयुक्तः सर्वदेवानां यो मामेवं प्रपूजयेत् ॥

एकनिष्ठ मन करून—त्याहून अधिक सुख काय? जो सर्व देवतांना मान्य अशा पूजाविधीने मला अशा प्रकारे उत्तम रीतीने पूजतो, तो प्रशंसनीय आहे.

Verse 42

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ एतत्ते कथितं भद्रे शुभनिर्देशनिश्चयः ॥ सर्वलोकहितार्थाय यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

त्याच्यासाठी मी नष्ट होत नाही आणि तोही माझ्यासाठी नष्ट होत नाही. हे भद्रे, शुभ मार्गदर्शनाचा हा निश्चित निर्णय तुला सांगितला आहे, कारण तू सर्व लोकांच्या हितासाठी मला विचारतेस.

Verse 43

यो मां नैव प्रपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सर्वाशी सर्वविक्रेता नमस्कारविवर्जितः ॥

जो माझी शरण घेत नाही, त्याहून अधिक दुःख काय? तो अंधाधुंद सर्व काही खाणारा, सर्व काही विकणारा आणि नमस्कार-श्रद्धेपासून वंचित होतो.

Verse 44

केचिन्मूकाश्च दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्यमाने धने केचित्कृपणाः भोगवर्जिताः ॥

काही जण मुकेही दिसतात—त्याहून अधिक दुःख काय? तरीही धन असूनही काही कृपण लोक भोगापासून वंचित राहतात.

Verse 45

यश्चात्मा वै समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रविष्टस्त्वतिथिर्यस्य निराशो यन्न गच्छति ॥

जो स्वतः योग्य प्रमाणात भोजन करतो, त्याहून अधिक सुख काय? आणि ज्याच्या घरी आलेला अतिथी निराश न होता परत जात नाही, तो अधिक सुखी आहे।

Verse 46

या तोषयति भर्तारं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ विद्यते विभवेनापि पुरुषो यस्तु पण्डितः ॥

जी स्त्री पतीला संतुष्ट करते, त्याहून अधिक सुख काय? आणि वैभव असूनही खरा पंडित पुरुष दुर्मिळ असतो।