Adhyaya 116: An Exposition on the Causes of Happiness and Suffering

Verse 1

अथ सुखदुःखनिरूपणम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ मया प्रोक्तविधानॆन यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥ तच्छृणुष्व महाभागे यो साफल्यमाप्नुयात्

এতিয়া সুখ-দুঃখৰ নিৰূপণ। শ্ৰী বৰাহ ক’লে: মোৰ কোৱা বিধান অনুসাৰে যি কৰ্ম সম্পাদন কৰে—হে মহাভাগে, শুনা—যাৰ দ্বাৰা সফলতা লাভ হয়।

Verse 2

एकचित्तः समास्थाय अहङ्कारविवर्ज्जितः ॥ मच्चित्तसंहतॊ नित्यं क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः

একমনা হৈ স্থিৰ থাকে, অহংকাৰবিহীন; সদায় মন মোৰ ওপৰত স্থাপন কৰি, ক্ষমাশীল, দমিত, আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী হয়।

Verse 3

फलमूलानि शाकानि द्वादश्यां वा कदाचन ॥ पयोव्रतं च तत्काले पुनरेव निरामिषः

দ্বাদশীত কেতিয়াবা ফল, মূল আৰু শাক-সব্জি গ্ৰহণ কৰে; সেই সময়ত পয়োব্ৰত পালন কৰে, তাৰ পিছত পুনৰ নিৰামিষ—মাংসবিহীন—থাকে।

Verse 4

षष्ठ्यष्टमी ह्यमावास्या तुभयत्र चतुर्दशी ।। मैथुनं नाभिसेवेत द्वादश्यां च तथा प्रिये

ষষ্ঠী আৰু অষ্টমী তিথি, অমাৱস্যা, আৰু উভয় পক্ষৰ চতুৰ্দশী তিথিত, আৰু তদ্ৰূপ দ্বাদশীতো, হে প্ৰিয়ে, মৈথুন-সঙ্গ নকৰিব।

Verse 5

एवं योगविधानॆन कर्म कुर्याद् दृढव्रतः ।। पूतात्मा धर्मसंयुक्तो विष्णुलोकं तु गच्छति

এইদৰে যোগবিধান অনুসৰি, দৃঢ়ব্ৰতী জনে কৰ্ম আচৰণ কৰিব; আত্মা পবিত্ৰ কৰি আৰু ধৰ্মেৰে সংযুক্ত হৈ, সি নিশ্চয় বিষ্ণুলোকলৈ গমন কৰে।

Verse 6

न ग्लानिर्न जरा तस्य न मोहॊ रॊग एव च ।। भुजाष्टादश जायन्ते धन्वी खड्गी शरि गदी

তাঁৰ বাবে ন গ্লানি, ন জৰা, ন মোহ, ন ৰোগ থাকে; অষ্টাদশ ভুজা উদ্ভৱ হয়—ধনুধাৰী, খড্গধাৰী, শৰধাৰী আৰু গদাধাৰী ৰূপে।

Verse 7

तेषां व्युष्टिं प्रवक्ष्यामि मम कर्मसमुत्थिताम् ।। षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च

মোৰ কৰ্মৰ পৰা উদ্ভূত তেওঁলোকৰ অৱধি মই ক’ব খুজিছোঁ: ষাঠি হাজাৰ বছৰ, আৰু ষাঠি শত বছৰো।

Verse 8

ममार्चनविधिं कृत्वा मम लोके महीयते ।। दुःखमेवं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे

মোৰ অৰ্চনাবিধি সম্পন্ন কৰিলে, মানুহে মোৰ লোকত মহিমা লাভ কৰে। এতিয়া মই এইদৰে দুঃখৰ কথা ক’ম; সেয়া শুনা, হে বসুন্ধৰে (পৃথিৱী)।

Verse 9

उचितेनोपचारेण दुःखमोक्षविनाशनम् ।। अहङ्कारावृतो नित्यं नरो मोहॆन चावृतः

উচিত সেৱা আৰু ধৰ্মীয় আচাৰে দুখৰ বিনাশ হৈ মোক্ষ লাভ হয়। তথাপি মানুহ সদায় অহংকাৰৰ আৱৰণত থাকে আৰু মোহেৰোও আচ্ছন্ন থাকে।

Verse 10

यो न मां प्रतिपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ।। प्राप्तकाले वैश्वदेवे दृष्ट्वा चातिथिमागतं

যদি কোনোবাই মোৰ শৰণ নলয়, তাতকৈ অধিক দুখদায়ক আৰু কি হ’ব পাৰে? আৰু বৈশ্বদেৱ নিবেদন কৰাৰ উপযুক্ত সময়ত, আহি উপস্থিত হোৱা অতিথিক দেখি…

Verse 11

अदत्त्वा तस्य यो भुङ्क्ते ततो दुःखतरं नु किम् ।। सर्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदं करोति यः

যি জনে সেই অতিথিক নেদি নিজে ভোজন কৰে, তাতকৈ অধিক দুখদায়ক আৰু কি হ’ব পাৰে? আৰু যি জনে সকলো আহাৰ সিদ্ধ হৈ থাকিলেও ৰন্ধনত ভেদাভেদ কৰে (বণ্টনত পক্ষপাত কৰে)…

Verse 12

तस्य देवा न चाश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ।। असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्शकः

তেনে লোকৰ আহাৰত দেৱতাসকলে অংশ নলয়—তাতকৈ অধিক দুখদায়ক আৰু কি হ’ব পাৰে? আৰু যি জন অসন্তুষ্ট, অন্যায় বৈষম্যত পক্ষপাতী, আৰু পৰস্ত্ৰী স্পৰ্শ/অপমান কৰে…

Verse 13

परोपतापी मन्दात्मा ततो दुःखतरं नु किम् ।। अकृत्वा पुष्कलं कर्म गृहे संवसते नरः

যি জনে আনক কষ্ট দিয়ে, নীচ মনৰ হয়—তাতকৈ অধিক দুখদায়ক আৰু কি হ’ব পাৰে? আৰু যি মানুহে প্ৰচুৰ/উত্তম কৰ্ম নকৰাকৈ কেৱল ঘৰত বাস কৰি থাকে…

Verse 14

मृत्युकालवशं प्राप्तस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ हस्त्यश्व रथयानानि गम्यमानानि पश्यति

মৃত্যুৰ সময়ৰ বশত পৰি গ’ল—ইয়াতকৈ অধিক দুখদায়ক আৰু কি হ’ব পাৰে? তেওঁ হাতী, ঘোঁৰা আৰু ৰথ চলি যোৱা দেখিছে, কিন্তু নিজে অসহায়।

Verse 15

धावन्त्यस्याग्रतः पृष्ठे ततो दुःखतरं नु किम् ॥ अश्नन्ति पिशितं केचित्केचिच्छालिसमन्वितम्

তেওঁৰ আগত আৰু পিঠিত দৌৰি ফুৰে—ইয়াতকৈ অধিক দুখদায়ক আৰু কি হ’ব পাৰে? কিছুমানে মাংস খায়, আৰু কিছুমানে চাউলসহ আহাৰ গ্ৰহণ কৰে।

Verse 16

शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ॥ वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवति भूषिताम्

কিছুমানে শুকান্ন খায়—ইয়াতকৈ অধিক দুখদায়ক আৰু কি হ’ব পাৰে? (আন এজন) উত্তম বস্ত্ৰে আৱৃত, অলংকৃত আৰু সজ্জিত শয্যাত সুখ ভোগ কৰে।

Verse 17

केचित्तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सुरूपो दृश्यते कश्चित्पुरुषश्चात्मकर्मभिः

কিছুমানে তৃণৰ ওপৰত শুই থাকে—ইয়াতকৈ অধিক দুখদায়ক আৰু কি হ’ব পাৰে? আৰু কোনো পুৰুষ নিজৰ কৰ্মৰ বলত সুৰুপ ৰূপে দেখা যায়।

Verse 18

केचिद्विरूपा दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्वान्कृती गुणज्ञश्च सर्वशास्त्रविशारदः

কিছুমানে বিকৃত ৰূপে দেখা যায়—ইয়াতকৈ অধিক দুখদায়ক আৰু কি হ’ব পাৰে? (আন এজন) বিদ্বান, কৃতী, গুণজ্ঞ আৰু সকলো শাস্ত্ৰত বিশাৰদ।

Verse 19

दरिद्रो जायते दाता ततो दुःखतरं नु किम् ॥ द्विभार्यः पुरुषो यस्तु तयोरेकां प्रशंसति

দাতা দৰিদ্ৰ হৈ জন্ম লয়—ইয়াতকৈ অধিক দুখদায়ক কি হ’ব পাৰে? আৰু যি পুৰুষৰ দুজনী পত্নী আছে, তেওঁ তাৰে এজনীকেই কেৱল প্ৰশংসা কৰে।

Verse 20

एका तु दुर्भगा तत्र ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णाः सुमध्यमे

কিন্তু তাৰে এজনী অভাগিনী হয়—ইয়াতকৈ অধিক দুখদায়ক কি হ’ব পাৰে? হে সুকোমল-কটিদেশী, তিন বৰ্ণ আছে: ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয় আৰু বৈশ্য।

Verse 21

पापकर्मरता ह्यासन्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ लब्ध्वा तु मानुषीं संज्ञां पञ्चभूत समन्विताम्

সিহঁত নিশ্চয় পাপকর্মত ৰত আছিল—ইয়াতকৈ অধিক দুখদায়ক কি হ’ব পাৰে? আৰু পঞ্চভূতে সমন্বিত মানৱ-অৱস্থা/সঞ্জ্ঞা লাভ কৰি,

Verse 22

मामेव न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे दुःखकर्मविनिश्चयम्

সিহঁতে কেৱল মোৰ শৰণ নলয়—ইয়াতকৈ অধিক দুখদায়ক কি হ’ব পাৰে? হে ভদ্ৰে, তোমাক এই কথাই কোৱা হ’ল: দুখদায়ক কৰ্মৰ নিৰ্ণয়।

Verse 23

सर्वभूताहितं पापं यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ यच्च मां पृच्छते भद्रे शुभं कीदृशमुच्यते

সৰ্বভূতৰ অমঙ্গলকাৰী যি পাপ, যাৰ বিষয়ে তুমি সুধিছা; আৰু হে ভদ্ৰে, তুমি মোক এইটোও সুধিছা—‘শুভ’ বুলিলে কেনেকুৱা শুভক বুজায়।

Verse 24

तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि मम कर्मविनिश्चयम् ॥ कृत्वा तु विपुलं कर्म मद्भक्तेषु निवेदयेत् ॥

হে নিৰ্দোষ অঙ্গধাৰী, মোৰ আচৰণ-নিৰ্ণয় শুনা। বৃহৎ পুণ্যকৰ্ম কৰি তাক মোৰ ভক্তসকলৰ আগত নিবেদন কৰিব।

Verse 25

यस्य बुद्धिर्विजायेत स दुःखायोपजायते ॥ मां पूजयित्वा नैवेद्यं विशिष्टं परिकल्प्य च ॥

যাৰ বুদ্ধিত এনে ভ্ৰান্ত ধাৰণা জন্মে, সি দুখৰ বাবে উৎপন্ন হয়। মোক পূজা কৰি বিশেষ নৈবেদ্যো প্ৰস্তুত কৰিব।

Verse 26

शेषमन्नं समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ त्रिकालं ये प्रपद्यन्ते मयोक्तेन वसुन्धरे ॥

তাৰ পিছত অৱশিষ্ট অন্ন ভক্ষণ কৰে; তাৰ চেয়ে অধিক সুখদায়ক কি? হে বসুন্ধৰা, যিসকলে মোৰ কথামতে ত্ৰিকাল আচৰণ কৰে—ইয়াতকৈ অধিক কল্যাণকৰ কি?

Verse 27

कृत्वा सायाह्निकं कर्म ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ देवतातिथिमर्त्यानां त्यक्त्वा चान्नं वसुन्धरे ॥

সন্ধ্যাৰ কৰ্ম সম্পন্ন কৰি, তাৰ চেয়ে অধিক সুখদায়ক কি? আৰু হে বসুন্ধৰা, দেবতা, অতিথি আৰু মানুহৰ বাবে অন্ন পৃথক কৰি থৈ—ইয়াতকৈ অধিক কল্যাণকৰ কি?

Verse 28

येन केनचिद्दत्तेन ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मासि मास्येकदिवसस्त्वमावास्येति योच्यते ॥

যিকোনো উপায়ে দান দিয়া হোক, তাৰ চেয়ে অধিক সুখদায়ক কি? মাহে মাহে এটা দিন থাকে, যাক অমাৱস্যা—নতুন চন্দ্ৰৰ তিথি—বোলা হয়।

Verse 29

पितरो यस्य तृप्यन्ति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ भोजनेषु प्रपन्नेषु यवान्नं यः प्रयच्छति ॥

যাৰ পিতৃলোক তৃপ্ত হয়, তাতকৈ অধিক সুখদায়ক আৰু কি হ’ব পাৰে? যি আহাৰৰ আশ্ৰয়ে আহি শৰণ লোৱা লোকক যৱ-অন্ন দান কৰে—তাতকৈ অধিক কল্যাণকৰ কি?

Verse 30

अभिन्नमुखरागेण ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ उभयोरपि भार्यासु यस्य बुद्धिर्न नश्यति ॥

অবিচল মুখভাৱ আৰু সংযমেৰে—তাতকৈ অধিক সুখদায়ক আৰু কি? দুয়ো গৃহিণীৰ বিষয়ে যাৰ বুদ্ধি নষ্ট নহয়, অৰ্থাৎ স্থিৰ থাকে—তাতকৈ অধিক কল্যাণকৰ কি?

Verse 31

समं पश्यति यो देवि ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अहिंसनं तु कुर्वीत विशुद्धेनान्तरात्मना ॥

হে দেবী, যি সমদৃষ্টিৰে চায়, তাতকৈ অধিক সুখদায়ক আৰু কি? নিশ্চয়েই, বিশুদ্ধ অন্তৰাত্মাৰে অহিংসাৰ আচৰণ কৰা উচিত।

Verse 32

अहिंसोपारतः शुद्धः स सुखायोपजायते ॥ परभार्यां सुरूपां तु दृष्ट्वा दृष्टिर्न चालयते ॥

যি অহিংসাত নিবৃত্ত হৈ শুদ্ধ, সি সুখ-কল্যাণৰ কাৰণ হয়। আনৰ সুন্দৰ পত্নীক দেখিলেও তাৰ দৃষ্টি বিচলিত নহয়।

Verse 33

यस्य चित्तं न गच्छेतु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मौक्तिकादीनि रत्नानि तथैव कनकानि च ॥

যাৰ চিত্ত বিচলিত হৈ নাযায়, তাতকৈ অধিক সুখদায়ক আৰু কি? মুক্তা আদি ৰত্নসমূহ, তেনেদৰে সোণো—এইবোৰে মনক আকর্ষিত কৰে।

Verse 34

लोष्टवत्पश्यते यस्तु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मुदिते वाश्वनागेन्द्रे उभे सैन्ये पथि स्थिते ॥

যি জনে সকলো বস্তু মাটিৰ ঢেলা যেন দেখি, তাতকৈ ডাঙৰ সুখ আৰু কি হ’ব? অশ্ব-গজৰ অধিপতি আনন্দিত হৈ থাকোঁতে আৰু দুয়োটা সেনা পথত মুখামুখি হ’বলৈ স্থিত থাকোঁতে, তেনে সমতা-ভাবকেই প্ৰশংসা কৰা হয়।

Verse 35

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ लब्धेन चाप्यलब्धेन कुत्सितं कर्म गर्हयन् ॥

যি জনে প্ৰাণো ত্যাগ কৰিব পাৰে, তাতকৈ ডাঙৰ সুখ আৰু কি হ’ব? লাভ হ’লেও নহ’লেও, নিন্দনীয় কৰ্মক ঘৃণা কৰি তিৰস্কাৰ কৰে।

Verse 36

यस्तु जीवति सन्तुष्टः स सुखायोपपद्यते ॥ भर्तुस्तु वै व्रतं स्त्रीणामेवमेव वसुन्धरे ॥

যি জনে সন্তুষ্টচিত্তে জীৱন যাপন কৰে, সি সুখৰ যোগ্য হয়। আৰু হে বসুন্ধৰা, এইদৰে স্ত্ৰীসকলৰ ব্ৰত/ধৰ্ম স্বামীৰ প্ৰতি অভিমুখী বুলিয়েই কোৱা হৈছে।

Verse 37

निगृहीतेन्द्रियः पञ्च ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ सहते चावमानं तु व्यसने न तु दुर्मनाः ॥

যি জনে পঞ্চ ইন্দ্ৰিয় দমন কৰিছে, তাতকৈ ডাঙৰ সুখ আৰু কি হ’ব? সি অপমান সহ্য কৰে, আৰু বিপদত মন মলিন নকৰে।

Verse 38

यस्येदं विदितं सर्वं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अकामो वा सकामो वा मम क्षेत्रे वसुंधरे ॥

যাৰ বাবে এই সকলো কথা বিদিত, তাতকৈ ডাঙৰ সুখ আৰু কি হ’ব? হে বসুন্ধৰা, মোৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত, সি কামনাহীন হওক বা কামনাসহ—ই একেই বিধান।

Verse 39

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मातरं पितरं चैव यः सदा पूजयेन नरः ॥

যি জন প্ৰাণ ত্যাগ কৰিবলৈও প্ৰস্তুত, তাৰ বাবে তাতকৈ ডাঙৰ সুখ আৰু কি? যি নৰ সদায় মাতৃ আৰু পিতৃক পূজা-সেৱা কৰে।

Verse 40

देवतेव सदा पश्येत् ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ ऋतुकाले तु यो गच्छेन्मासेमासे च मैथुनम् ॥

যি জন তেওঁলোকক সদায় দেৱতাৰ দৰে দেখে, তাতকৈ ডাঙৰ সুখ আৰু কি? আৰু যি জন ঋতুকালতহে, মাহে-মাহে নিয়মিত অন্তৰে, মৈথুনলৈ যায় (সেয়া সংযম)।

Verse 41

अनन्यमानसो भूत्वा ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रयुक्तः सर्वदेवानां यो मामेवं प्रपूजयेत् ॥

একাগ্ৰচিত্ত হৈ, তাতকৈ ডাঙৰ সুখ আৰু কি? যি জন সকলো দেৱতাৰ মাজত স্বীকৃত উপাসনাৰ বিধি অনুসৰি নিযুক্ত হৈ, মোক এইদৰে যথাযথভাৱে পূজা কৰে (সেয়া প্ৰশংসনীয়)।

Verse 42

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ एतत्ते कथितं भद्रे शुभनिर्देशनिश्चयः ॥ सर्वलोकहितार्थाय यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

তাৰ বাবে মই নাশ নহওঁ, আৰু সিও মোৰ প্ৰতি নাশ নহয়। হে ভদ্ৰে, এই কথা তোমাক কোৱা হ’ল—শুভ উপদেশৰ স্থিৰ সিদ্ধান্ত—কাৰণ তুমি সকলো লোকৰ মঙ্গলৰ বাবে মোক সুধিছা।

Verse 43

यो मां नैव प्रपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सर्वाशी सर्वविक्रेता नमस्कारविवर्जितः ॥

যি জন মোক শৰণ নলয়, তাতকৈ ডাঙৰ দুখ আৰু কি? সি যিকোনো বস্তু খায়, যিকোনো বস্তু বিক্ৰী কৰে, আৰু নমস্কাৰ-শ্ৰদ্ধাবোধৰ পৰা বঞ্চিত হয়।

Verse 44

केचिन्मूकाश्च दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्यमाने धने केचित्कृपणाः भोगवर्जिताः ॥

কিছুমান লোকক মূক বুলি দেখা যায়—ইয়াতকৈ অধিক দুখদায়ক আৰু কি হ’ব পাৰে? তথাপি ধন থাকিলেও কিছুমান কৃপণ লোক ভোগৰ পৰা বঞ্চিত হৈ থাকে।

Verse 45

यश्चात्मा वै समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रविष्टस्त्वतिथिर्यस्य निराशो यन्न गच्छति ॥

আৰু যি ব্যক্তি নিজে মিতাহাৰে আহাৰ গ্ৰহণ কৰে—ইয়াতকৈ অধিক সুখদায়ক আৰু কি হ’ব পাৰে? আৰু যাৰ ঘৰত প্ৰৱেশ কৰা অতিথি নিৰাশ হৈ উভতি নাযায়, সেয়া অধিক ধন্য।

Verse 46

या तोषयति भर्तारं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ विद्यते विभवेनापि पुरुषो यस्तु पण्डितः ॥

যি নাৰী স্বামীৰ মন তুষ্ট কৰে—ইয়াতকৈ অধিক সুখদায়ক আৰু কি হ’ব পাৰে? আৰু বিভৱ থাকিলেও সত্যসত্য পণ্ডিত পুৰুষ বিৰলেই পোৱা যায়।