Adhyaya 72: Instruction on the Unity of the Triad (Brahmā–Viṣṇu–Rudra)
Trimūrti-aikya-nirdeśaḥ
Philosophical-Theology (Non-dual Triadic Hermeneutics)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବରାହପୁରାଣର ଉପଦେଶପର ପରିବେଶରେ ବରାହ ଭୂଦେବୀଙ୍କୁ କହୁଥିବା ସମୟରେ ଏକ ଉପସଂବାଦ ଆସେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—କାଳକ୍ରମେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାହାର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ। ରୁଦ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶାସ୍ତ୍ରର ତ୍ରିବିଧ ଭାଷା ପାଠକଙ୍କୁ ପକ୍ଷପାତୀ ଭେଦରେ ଭ୍ରମିତ କରିପାରେ ବୋଲି ସଚେତନ କରନ୍ତି। ଦେବନାମ, ବେଦୀୟ ପରିଚୟ ଓ ଯଜ୍ଞର ଗଠନ ଏକେ ସତ୍ୟର ସମନ୍ୱିତ ପ୍ରକାଶ। ପକ୍ଷପାତ ଧର୍ମହାନି ଓ ମୋକ୍ଷବିଘ୍ନ ଆଣେ; ଦେବ–ବେଦ–ଯଜ୍ଞକର୍ମର ଏକତ୍ୱବୋଧ ହିଁ ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 72
Verse 1
श्रीवराह उवाच । सर्वज्ञं सर्वकर्त्तारं भवं रुद्रं पुरातनम् । प्रणम्य प्रयतोऽगस्त्यः पप्रच्छ परमेश्वरम् ॥ ७२.१ ॥
ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ସର୍ବଜ୍ଞ, ସର୍ବକର୍ତ୍ତା, ପୁରାତନ ଭବ-ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସଂଯମୀ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 2
अगस्त्य उवाच । भवान् ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयमेतत् त्रयी स्मृता । दीपोऽग्निर्दोपसंयोगैः सर्वशास्त्रेषु सर्वतः ॥ ७२.२ ॥
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ଆପଣ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ଏହି ତ୍ରୟ ‘ତ୍ରୟୀ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ଯେପରି ଦୀପ ଉପାଦାନ-ସଂଯୋଗରେ ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରତିପାଦିତ॥
Verse 3
कस्मिन् प्रधानः भगवान् काले कस्मिन्नधोक्षजः । ब्रह्मा वा एतदाचक्ष्व मम देव त्रिलोचन ॥ ७२.३ ॥
କେଉଁ କାଳରେ ଭଗବାନ୍ ପ୍ରଧାନ (ଶାସକ ତତ୍ତ୍ୱ) ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ କେଉଁ କାଳରେ ଅଧୋକ୍ଷଜ (ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ) ପ୍ରଧାନ ହୁଅନ୍ତି? ହେ ତ୍ରିଲୋଚନ ଦେବ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରି ଏହା ମୋତେ ଯଥାର୍ଥ କହନ୍ତୁ॥
Verse 4
रुद्र उवाच । विष्णुरेव परं ब्रह्म त्रिभेदमिह पठ्यते । वेदसिद्धान्तमार्गेषु तन्न जानन्ति मोहतः ॥ ७२.४ ॥
ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ବିଷ୍ଣୁ ଏକମାତ୍ର ପରବ୍ରହ୍ମ; ଏଠାରେ ତାହା ତ୍ରିବିଧ ଭେଦରେ ପଠିତ ହୁଏ। ତଥାପି ବେଦସିଦ୍ଧାନ୍ତ-ମାର୍ଗରେ ଲୋକେ ମୋହବଶତଃ ସେ ସତ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ॥
Verse 5
विषप्रवेशने धातुस्तत्र श्नु प्रत्ययादनु । विष्णुर्यः सर्वदेवेषु परमात्मा सनातनः ॥ ७२.५ ॥
‘ବିଷ୍’ ଧାତୁର ଅର୍ଥ ପ୍ରବେଶ/ବ୍ୟାପ୍ତି; ସେଠାରେ ‘ଶ୍ନୁ’ ପ୍ରତ୍ୟୟାନୁସାରେ (ବିଷ୍ଣୁ ଶବ୍ଦ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ)। ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ—ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ—ସେଇ ସନାତନ ପରମାତ୍ମା॥
Verse 6
योऽयं विष्णुस्तु दशधा कीर्त्यते चैैकधा द्विजाः । स आदित्यो महाभाग योगैश्वर्यसमन्वितः ॥ ७२.६ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ଦଶ ପ୍ରକାରରେ କୀର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଏକ (ଅଦ୍ୱିତୀୟ) ରୂପରେ ମଧ୍ୟ। ସେଇ ମହାଭାଗ ଆଦିତ୍ୟ, ଯୋଗ-ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ସମନ୍ୱିତ॥
Verse 7
स देवकार्याणि सदा कुरुते परमेश्वरः । मनुष्यभावमाश्रित्य स मां स्तौति युगे युगे । लोकमार्गप्रवृत्त्यर्थं देवकार्यार्थसिद्धये ॥ ७२.७ ॥
ସେ ପରମେଶ୍ୱର ସଦା ଦେବକାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସାଧନ କରନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟଭାବ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ମୋତେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ଯେଣୁ ଲୋକମାର୍ଗ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେଉ ଓ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଉ।
Verse 8
अहं च वरदस्तस्य द्वापरे द्वापरे द्विज । अहं च तं सदा स्तौमि श्वेतद्वीपे कृते युगे ॥ ७२.८ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ—ହଁ, ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ହିଁ—ମୁଁ ତାହାର ବରଦାତା ଥିଲି। ଏବଂ କୃତଯୁଗରେ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପରେ ମୁଁ ସଦା ତାହାକୁ ସ୍ତୁତି କରେ।
Verse 9
सृष्टिकाले चतुर्वक्त्रं स्तौमि कालो भवामि च । ब्रह्मा देवासुरा स्तौति मां सदा तु कृते युगे । लिङ्गमूर्तिं च मां देवा यजन्ते भोगकाङ्क्षिणः ॥ ७२.९ ॥
ସୃଷ୍ଟିକାଳରେ ମୁଁ ଚତୁର୍ବକ୍ତ୍ର (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ ଏବଂ ମୁଁ କାଳ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। କୃତଯୁଗରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହ ସଦା ମୋତେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଭୋଗକାମୀ ଦେବମାନେ ମୋତେ ଲିଙ୍ଗମୂର୍ତ୍ତି ରୂପେ ପୂଜନ୍ତି।
Verse 10
सहस्रशीर्षकं देवं मनसा तु मुमुक्षवः । यजन्ते यं स विश्वात्मा देवो नारायणः स्वयम् ॥ ७२.१० ॥
ମୋକ୍ଷକାମୀ ମୁମୁକ୍ଷୁମାନେ ମନସା ସେହି ସହସ୍ରଶୀର୍ଷ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ସେଇ ଦେବ ହେଉଛନ୍ତି ବିଶ୍ୱାତ୍ମା—ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ।
Verse 11
ब्रह्मयज्ञेन ये नित्यं यजन्ते द्विजसत्तमाः । ते ब्रह्माणं प्रीणयन्ति वेदो ब्रह्मा प्रकीर्तितः ॥ ७२.११ ॥
ଯେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞରେ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି; କାରଣ ବେଦକୁ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଇଛି।
Verse 12
नारायणः शिवो विष्णुः शङ्करः पुरुषोत्तमः । एतैस्तु नामभिर्ब्रह्म परं प्रोक्तं सनातनम् । तं च चिन्तामयं योगं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ७२.१२ ॥
ସେ ନାରାୟଣ, ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ଶଙ୍କର, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ। ଏହି ନାମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସନାତନ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାହାକୁ ଚିନ୍ତାମୟ ଯୋଗ ବୋଲି କହନ୍ତି।
Verse 13
पशूनां शमनं यज्ञे होमकर्म च यद्भवेत् । तदोमिति च विख्यातं तत्राहं संव्यवस्थितः ॥ ७२.१३ ॥
ଯଜ୍ଞରେ ପଶୁମାନଙ୍କର ଶମନ ଓ ଯେ ହୋମକର୍ମ ହୁଏ, ସେହିଟି ‘ଓଁ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେଠାରେ ମୁଁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥିତ।
Verse 14
कर्मवेदयुजां विप्र ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः । वयं त्रयोऽपि मन्त्राद्या नात्र कार्या विचारणा ॥ ७२.१४ ॥
ହେ ବିପ୍ର, କର୍ମ ଓ ବେଦରେ ଯୁକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର—ଆମେ ତିନିଜଣ ମନ୍ତ୍ରାଦିର ଅଧିଷ୍ଠାତା; ଏଥିରେ ଆଉ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।
Verse 15
अहं विष्णुस्तथा वेदा ब्रह्म कर्माणि चाप्युत । एतत् त्रयं त्वेकमेव न पृथग्भावयेत् सुधीः ॥ ७२.१५ ॥
ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁ; ସେପରି ବେଦ, ବ୍ରହ୍ମ ଓ କର୍ମମାନେ ମଧ୍ୟ (ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ)। କିନ୍ତୁ ଏହି ତିନିଟି ପ୍ରକୃତରେ ଏକେ; ସୁଧୀ ଏହାକୁ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 16
योऽन्यथा भावयेदेतत् पक्षपातेन सुव्रत । स याति नरकं घोरं रौरवं पापपूरुषः ॥ ७२.१६ ॥
ହେ ସୁବ୍ରତ, ଯେ କେହି ପକ୍ଷପାତରେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନ୍ୟଥା ଭାବେ, ସେ ପାପପୁରୁଷ ‘ରୌରବ’ ନାମକ ଘୋର ନରକକୁ ଯାଏ।
Verse 17
अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च ऋग्यजुः साम एव च । नैतस्मिन् भेदमस्यास्ति सर्वेषां द्विजसत्तम ॥ ७२.१७ ॥
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମୁଁ ହିଁ ବିଷ୍ଣୁ; ଋଗ୍, ଯଜୁଃ, ସାମ ବେଦ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ହିଁ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଥିରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
The text instructs that Brahmā, Viṣṇu, and Rudra should not be treated as mutually opposed absolutes; instead, scriptural and ritual language expresses a single integrated reality. It frames sectarian partiality (pakṣapāta) as a cognitive-ethical error that distorts interpretation and undermines right understanding.
The chapter uses yuga markers rather than lunar/seasonal timing: it references Kṛta Yuga and Dvāpara Yuga to describe differing devotional roles and modes of praise (stuti). No tithi, nakṣatra, or seasonal calendrics are specified in this excerpt.
Direct ecological prescriptions are not explicit here; however, within the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame, the chapter supports “terrestrial balance” indirectly by promoting non-partisan, integrative dharma: recognizing unity among deity, Veda, and yajña is presented as a stabilizing interpretive ethic that underwrites orderly social-ritual practice, which the Purāṇic worldview links to cosmic and terrestrial equilibrium.
Agastya is the named sage interlocutor who poses the inquiry, and Rudra (as Mahādeva/Trilocana in address) provides the response. No royal genealogies, dynastic lineages, or administrative figures appear in this excerpt.