Adhyaya 72: Instruction on the Unity of the Triad (Brahmā–Viṣṇu–Rudra)

Verse 1

श्रीवराह उवाच । सर्वज्ञं सर्वकर्त्तारं भवं रुद्रं पुरातनम् । प्रणम्य प्रयतोऽगस्त्यः पप्रच्छ परमेश्वरम् ॥ ७२.१ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸਰਵਕਰਤਾ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਵ-ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸੰਯਮੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 2

अगस्त्य उवाच । भवान् ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयमेतत् त्रयी स्मृता । दीपोऽग्निर्दोपसंयोगैः सर्वशास्त्रेषु सर्वतः ॥ ७२.२ ॥

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਇਹ ਤ੍ਰਿਯ ‘ਤ੍ਰਯੀ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਆਪਣੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਤੱਤ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੈ॥

Verse 3

कस्मिन् प्रधानः भगवान् काले कस्मिन्नधोक्षजः । ब्रह्मा वा एतदाचक्ष्व मम देव त्रिलोचन ॥ ७२.३ ॥

ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਸ਼ਾਸਕ ਤੱਤ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਅਧੋਖਜ (ਅਤੀੰਦ੍ਰਿਯ) ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਦੇਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਦੱਸੋ॥

Verse 4

रुद्र उवाच । विष्णुरेव परं ब्रह्म त्रिभेदमिह पठ्यते । वेदसिद्धान्तमार्गेषु तन्न जानन्ति मोहतः ॥ ७२.४ ॥

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਭੇਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਵੇਦ-ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ॥

Verse 5

विषप्रवेशने धातुस्तत्र श्नु प्रत्ययादनु । विष्णुर्यः सर्वदेवेषु परमात्मा सनातनः ॥ ७२.५ ॥

‘ਵਿਸ਼੍’ ਧਾਤ ਦਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰਵੇਸ਼/ਵਿਆਪਤੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ‘ਸ਼ਨੁ’ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਅਨੁਸਾਰ (ਵਿਸ਼ਨੂ ਸ਼ਬਦ ਬਣਦਾ ਹੈ)। ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ—ਉਹੀ ਸਨਾਤਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ॥

Verse 6

योऽयं विष्णुस्तु दशधा कीर्त्यते चैैकधा द्विजाः । स आदित्यो महाभाग योगैश्वर्यसमन्वितः ॥ ७२.६ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਸ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ (ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ) ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵੀ। ਉਹੀ ਮਹਾਭਾਗ ਆਦਿਤ੍ਯ ਹੈ, ਜੋਗ-ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ॥

Verse 7

स देवकार्याणि सदा कुरुते परमेश्वरः । मनुष्यभावमाश्रित्य स मां स्तौति युगे युगे । लोकमार्गप्रवृत्त्यर्थं देवकार्यार्थसिद्धये ॥ ७२.७ ॥

ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ-ਭਾਵ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਯੁਗ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕ-ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੇਵਕਾਰਜ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ।

Verse 8

अहं च वरदस्तस्य द्वापरे द्वापरे द्विज । अहं च तं सदा स्तौमि श्वेतद्वीपे कृते युगे ॥ ७२.८ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ—ਹਾਂ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੀ—ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਵਰਦਾਤਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 9

सृष्टिकाले चतुर्वक्त्रं स्तौमि कालो भवामि च । ब्रह्मा देवासुरा स्तौति मां सदा तु कृते युगे । लिङ्गमूर्तिं च मां देवा यजन्ते भोगकाङ्क्षिणः ॥ ७२.९ ॥

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਚਤੁਰਵਕਤ੍ਰ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਕਾਲ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਮੈਨੂੰ ਲਿੰਗ-ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।

Verse 10

सहस्रशीर्षकं देवं मनसा तु मुमुक्षवः । यजन्ते यं स विश्वात्मा देवो नारायणः स्वयम् ॥ ७२.१० ॥

ਮੋਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਮੁਮੁਕਸ਼ੂ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰਸ਼ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਦੇਵ—ਸਵੈੰ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ।

Verse 11

ब्रह्मयज्ञेन ये नित्यं यजन्ते द्विजसत्तमाः । ते ब्रह्माणं प्रीणयन्ति वेदो ब्रह्मा प्रकीर्तितः ॥ ७२.११ ॥

ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜ ਨਿੱਤ ਬ੍ਰਹਮਯਜ੍ਞ ਰਾਹੀਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਦ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 12

नारायणः शिवो विष्णुः शङ्करः पुरुषोत्तमः । एतैस्तु नामभिर्ब्रह्म परं प्रोक्तं सनातनम् । तं च चिन्तामयं योगं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ७२.१२ ॥

ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ, ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਤਨ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਚਿੰਤਨਮਯ ਯੋਗ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 13

पशूनां शमनं यज्ञे होमकर्म च यद्भवेत् । तदोमिति च विख्यातं तत्राहं संव्यवस्थितः ॥ ७२.१३ ॥

ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਮ-ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਓਂ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਾਂ।

Verse 14

कर्मवेदयुजां विप्र ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः । वयं त्रयोऽपि मन्त्राद्या नात्र कार्या विचारणा ॥ ७२.१४ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਵੇਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 15

अहं विष्णुस्तथा वेदा ब्रह्म कर्माणि चाप्युत । एतत् त्रयं त्वेकमेव न पृथग्भावयेत् सुधीः ॥ ७२.१५ ॥

ਮੈਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹਾਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦ, ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵੀ (ਉਸੇ ਤੱਤ ਦੇ ਰੂਪ) ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ; ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਨਾ ਸਮਝੇ।

Verse 16

योऽन्यथा भावयेदेतत् पक्षपातेन सुव्रत । स याति नरकं घोरं रौरवं पापपूरुषः ॥ ७२.१६ ॥

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਜੋ ਕੋਈ ਪੱਖਪਾਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੇ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ‘ਰੌਰਵ’ ਨਾਮਕ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च ऋग्यजुः साम एव च । नैतस्मिन् भेदमस्यास्ति सर्वेषां द्विजसत्तम ॥ ७२.१७ ॥

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਹਾਂ। ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ।