Adhyaya 72: Instruction on the Unity of the Triad (Brahmā–Viṣṇu–Rudra)
Trimūrti-aikya-nirdeśaḥ
Philosophical-Theology (Non-dual Triadic Hermeneutics)
ఈ అధ్యాయంలో వరాహ పురాణ ఉపదేశప్రసంగంలో వరాహుడు పృథివిని ఉద్దేశించి చెప్పుతూ, మధ్యలో ఒక ఉపసంవాదాన్ని ప్రవేశపెడతాడు. అగస్త్యుడు రుద్రుని—కాలానుగుణంగా బ్రహ్మ, విష్ణు, శివులలో ఎవరి ప్రాధాన్యం అని ప్రశ్నిస్తాడు. రుద్రుడు విష్ణువే పరంబ్రహ్మమని చెప్పినా, శాస్త్రవాక్యాలలోని త్రివిధ నిరూపణ పాఠకులను పక్షపాతభేదాలకు దారి తీస్తుందని హెచ్చరిస్తాడు. దివ్యనామాలు, వైదిక సమీకరణాలు, యజ్ఞ నిర్మాణాలు అన్నీ ఒకే సత్యానికి సమన్విత రూపాలు. పక్షపాతం ధర్మహానికీ మోక్షవిఘ్నానికీ కారణం; దేవుడు–వేదం–యజ్ఞకర్మల ఏకత్వమే సమ్యగ్దర్శనం అని బోధిస్తుంది.
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 72
Verse 1
श्रीवराह उवाच । सर्वज्ञं सर्वकर्त्तारं भवं रुद्रं पुरातनम् । प्रणम्य प्रयतोऽगस्त्यः पप्रच्छ परमेश्वरम् ॥ ७२.१ ॥
శ్రీవరాహుడు పలికెను—సర్వజ్ఞుడు, సర్వకర్త, పురాతనుడు భవ-రుద్రునకు నమస్కరించి, నియమశీలుడైన అగస్త్యుడు పరమేశ్వరుని ప్రశ్నించెను.
Verse 2
अगस्त्य उवाच । भवान् ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयमेतत् त्रयी स्मृता । दीपोऽग्निर्दोपसंयोगैः सर्वशास्त्रेषु सर्वतः ॥ ७२.२ ॥
అగస్త్యుడు పలికెను—మీరు, బ్రహ్మా మరియు విష్ణువు—ఈ త్రయం ‘త్రయీ’గా స్మరించబడుతుంది. దీపం తన ఉపకరణాల సంయోగంతో అగ్నిచే ప్రకాశించునట్లు, అలాగే ఈ తత్త్వం సమస్త శాస్త్రాలలో సర్వత్ర ఉపదేశింపబడుతుంది॥
Verse 3
कस्मिन् प्रधानः भगवान् काले कस्मिन्नधोक्षजः । ब्रह्मा वा एतदाचक्ष्व मम देव त्रिलोचन ॥ ७२.३ ॥
ఏ కాలంలో భగవాన్ ప్రధాన (పాలక తత్త్వం) అవుతాడు, ఏ కాలంలో అధోక్షజుడు (అతీంద్రియుడు) ప్రధానమవుతాడు? హే త్రిలోచన దేవా, బ్రహ్మా చెప్పినట్లుగా ఇది నాకు యథార్థంగా వివరించండి॥
Verse 4
रुद्र उवाच । विष्णुरेव परं ब्रह्म त्रिभेदमिह पठ्यते । वेदसिद्धान्तमार्गेषु तन्न जानन्ति मोहतः ॥ ७२.४ ॥
రుద్రుడు పలికెను—విష్ణువే పరబ్రహ్మ; ఇక్కడ అది త్రివిధ భేదంగా పఠింపబడుతుంది. అయినా వేదసిద్ధాంత మార్గాలలో కూడా జనులు మోహవశాత్ ఆ సత్యాన్ని గ్రహించరు॥
Verse 5
विषप्रवेशने धातुस्तत्र श्नु प्रत्ययादनु । विष्णुर्यः सर्वदेवेषु परमात्मा सनातनः ॥ ७२.५ ॥
‘విష్’ ధాతువు అర్థం ప్రవేశం/వ్యాప్తి; అక్కడ ‘శ్ను’ ప్రత్యయానుసారం (విష్ణు శబ్దం సిద్ధిస్తుంది). యే విష్ణువు—సర్వ దేవతలలో వ్యాపించినవాడు—ఆయనే సనాతన పరమాత్మ॥
Verse 6
योऽयं विष्णुस्तु दशधा कीर्त्यते चैैकधा द्विजाः । स आदित्यो महाभाग योगैश्वर्यसमन्वितः ॥ ७२.६ ॥
హే ద్విజులారా, ఈ విష్ణువు దశ విధాలుగా కీర్తింపబడతాడు, అలాగే ఏకరూపుడిగానూ (అద్వితీయుడిగానూ). ఆయనే మహాభాగుడైన ఆదిత్యుడు, యోగైశ్వర్యంతో సమన్వితుడు॥
Verse 7
स देवकार्याणि सदा कुरुते परमेश्वरः । मनुष्यभावमाश्रित्य स मां स्तौति युगे युगे । लोकमार्गप्रवृत्त्यर्थं देवकार्यार्थसिद्धये ॥ ७२.७ ॥
ఆ పరమేశ్వరుడు ఎల్లప్పుడూ దేవకార్యాలను సిద్ధి చేస్తాడు. మనుష్యభావాన్ని ఆశ్రయించి యుగయుగాలలో నన్ను స్తుతిస్తాడు; లోకమార్గం ప్రవృత్తి చెందుటకును, దేవకార్యార్థసిద్ధికికును ఇది.
Verse 8
अहं च वरदस्तस्य द्वापरे द्वापरे द्विज । अहं च तं सदा स्तौमि श्वेतद्वीपे कृते युगे ॥ ७२.८ ॥
ఓ ద్విజా! ద్వాపరయుగంలో—అవును, ద్వాపరయుగంలోనే—నేను అతనికి వరదాతనై ఉన్నాను. కృతయుగంలో శ్వేతద్వీపంలో నేను ఎల్లప్పుడూ అతనిని స్తుతిస్తాను.
Verse 9
सृष्टिकाले चतुर्वक्त्रं स्तौमि कालो भवामि च । ब्रह्मा देवासुरा स्तौति मां सदा तु कृते युगे । लिङ्गमूर्तिं च मां देवा यजन्ते भोगकाङ्क्षिणः ॥ ७२.९ ॥
సృష్టికాలంలో నేను చతుర్వక్త్రుడు (బ్రహ్మ)ను స్తుతిస్తాను; నేనే కాలముగా కూడా అవుతాను. కృతయుగంలో బ్రహ్మ దేవాసురులతో కలిసి నన్ను ఎల్లప్పుడూ స్తుతిస్తాడు. భోగాన్ని కోరే దేవులు నన్ను లింగమూర్తిగా పూజిస్తారు.
Verse 10
सहस्रशीर्षकं देवं मनसा तु मुमुक्षवः । यजन्ते यं स विश्वात्मा देवो नारायणः स्वयम् ॥ ७२.१० ॥
మోక్షాన్ని కోరే ముముక్షులు మనసుతో ఆ సహస్రశీర్ష దేవుని ఆరాధిస్తారు; ఆయనే విశ్వాత్మ దేవుడు—స్వయంగా నారాయణుడు.
Verse 11
ब्रह्मयज्ञेन ये नित्यं यजन्ते द्विजसत्तमाः । ते ब्रह्माणं प्रीणयन्ति वेदो ब्रह्मा प्रकीर्तितः ॥ ७२.११ ॥
నిత్యం బ్రహ్మయజ్ఞంతో ఆరాధించే శ్రేష్ఠ ద్విజులు బ్రహ్మను ప్రసన్నం చేస్తారు; ఎందుకంటే వేదమే బ్రహ్మ అని ప్రకటించబడింది.
Verse 12
नारायणः शिवो विष्णुः शङ्करः पुरुषोत्तमः । एतैस्तु नामभिर्ब्रह्म परं प्रोक्तं सनातनम् । तं च चिन्तामयं योगं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ७२.१२ ॥
ఆయనే నారాయణుడు, శివుడు, విష్ణువు, శంకరుడు, పురుషోత్తముడు. ఈ నామాల ద్వారా సనాతన పరబ్రహ్మమే ప్రకటించబడుతుంది; జ్ఞానులు దానినే చింతనమయ యోగమని వర్ణిస్తారు.
Verse 13
पशूनां शमनं यज्ञे होमकर्म च यद्भवेत् । तदोमिति च विख्यातं तत्राहं संव्यवस्थितः ॥ ७२.१३ ॥
యజ్ఞంలో పశువుల శమనమూ, హోమకర్మగా జరిగేదీ—అదే ‘ఓం’ అని ప్రసిద్ధి; అక్కడనే నేను దృఢంగా స్థితుడనై ఉన్నాను.
Verse 14
कर्मवेदयुजां विप्र ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः । वयं त्रयोऽपि मन्त्राद्या नात्र कार्या विचारणा ॥ ७२.१४ ॥
ఓ విప్రా, కర్మ-వేదములతో యుక్తులైనవారికి బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు—మేము ముగ్గురమూ మంత్రాదిగా వ్యక్తమయ్యే అధిష్ఠాతృదేవతలమే; ఇందులో మరింత విచారణ అవసరం లేదు.
Verse 15
अहं विष्णुस्तथा वेदा ब्रह्म कर्माणि चाप्युत । एतत् त्रयं त्वेकमेव न पृथग्भावयेत् सुधीः ॥ ७२.१५ ॥
నేనే విష్ణువు; అలాగే వేదాలు, బ్రహ్మం, మరియు కర్మలు కూడా (అదే తత్త్వం). అయితే ఈ త్రయం నిజంగా ఒక్కటే; జ్ఞాని వేర్వేరుగా భావించకూడదు.
Verse 16
योऽन्यथा भावयेदेतत् पक्षपातेन सुव्रत । स याति नरकं घोरं रौरवं पापपूरुषः ॥ ७२.१६ ॥
ఓ సువ్రతా, ఎవడు పక్షపాతంతో ఈ తత్త్వాన్ని వేరుగా భావిస్తాడో, ఆ పాపపురుషుడు ‘రౌరవ’ అనే భయంకర నరకానికి వెళ్తాడు.
Verse 17
अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च ऋग्यजुः साम एव च । नैतस्मिन् भेदमस्यास्ति सर्वेषां द्विजसत्तम ॥ ७२.१७ ॥
నేనే బ్రహ్మను, నేనే విష్ణువును; ఋగ్, యజుః, సామ వేదములనూ నేనే. ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, వీటిలో ఏ భేదమూ లేదు.
Inside Adhyaya 72
How it unfolds
- Where it opens
Within the overarching Varāha–Pṛthivī didactic frame, the text introduces a secondary dialogue: the sage Agastya approaches Rudra (addressed as Mahādeva/Trilocana) with a hermeneutic doubt about the relative primacy of Brahmā, Viṣṇu, and Śiva across different ages (yugas).
- Central event
Agastya’s inquiry prompts Rudra to explain how śāstric language and ritual idiom present a threefold articulation (trimūrti) that can be misread as ontological rivalry; Rudra clarifies that the Veda, yajña-structure, and devatā-names converge upon a single integrated reality, while also affirming Viṣṇu as paraṃ brahma in the chapter’s stated hierarchy.
- Climax resolution
Rudra resolves the apparent contradiction by distinguishing ultimate reality from pedagogical/ritual naming: nāma-bheda and functional differentiation serve instruction and ritual order, but pakṣapāta (sectarian partiality) is condemned as a moral-intellectual error that harms interpretation and soteriological progress; correct vision recognizes unity among Brahmā–Viṣṇu–Rudra, Veda, and yajña as one framework.
Geographical context
Śvetadvīpa (mythic sacred island/region); no terrestrial river systems or cities are specified in this excerpt.
Tirtha focus
- Primary TirthaŚvetadvīpa
- Pilgrimage MeritMerit is framed primarily as jñāna-phala (right understanding) rather than a quantified tīrtha-phala; the chapter implies that non-sectarian comprehension of devatā–Veda–yajña unity is itself purifying and conducive to liberation-oriented merit.
Ritual instructions
- Primary RitualHermeneutic discipline in worship (non-partisan stuti aligned with Veda–yajña–devatā unity)
- BenefitRemoval of sectarian confusion, stabilization of dharmic interpretation, and soteriological uplift through recognition of trimūrti-aikya and Veda–yajña–devatā unity.
The narrative frame
- Varāha (outer frame); Rudra (inner dialogue response)Pṛthivī (outer frame); Agastya (inner dialogue questioner) · Didactic, corrective, and anti-sectarian; simultaneously hierarchical (Viṣṇu as paraṃ brahma) and integrative (trimūrti unity).
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta
- Emotional ProgressionFrom interpretive doubt and potential sectarian tension → clarification through scriptural-ritual hermeneutics → settled equanimity in non-partisan unity and right understanding.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityŚvetadvīpa is a mythic-sacred locus rather than a reliably mappable terrestrial site; practical pilgrimage is best approached through symbolic observance (recitation, study, and non-sectarian worship) at local Viṣṇu/Śiva/Brahmā temples or at major confluence tīrthas.
Frequently Asked Questions
The text instructs that Brahmā, Viṣṇu, and Rudra should not be treated as mutually opposed absolutes; instead, scriptural and ritual language expresses a single integrated reality. It frames sectarian partiality (pakṣapāta) as a cognitive-ethical error that distorts interpretation and undermines right understanding.
The chapter uses yuga markers rather than lunar/seasonal timing: it references Kṛta Yuga and Dvāpara Yuga to describe differing devotional roles and modes of praise (stuti). No tithi, nakṣatra, or seasonal calendrics are specified in this excerpt.
Direct ecological prescriptions are not explicit here; however, within the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame, the chapter supports “terrestrial balance” indirectly by promoting non-partisan, integrative dharma: recognizing unity among deity, Veda, and yajña is presented as a stabilizing interpretive ethic that underwrites orderly social-ritual practice, which the Purāṇic worldview links to cosmic and terrestrial equilibrium.
Agastya is the named sage interlocutor who poses the inquiry, and Rudra (as Mahādeva/Trilocana in address) provides the response. No royal genealogies, dynastic lineages, or administrative figures appear in this excerpt.
Ask anything about Adhyaya 72 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.