Adhyaya 72: Instruction on the Unity of the Triad (Brahmā–Viṣṇu–Rudra)

Verse 1

श्रीवराह उवाच । सर्वज्ञं सर्वकर्त्तारं भवं रुद्रं पुरातनम् । प्रणम्य प्रयतोऽगस्त्यः पप्रच्छ परमेश्वरम् ॥ ७२.१ ॥

श्रीवराह म्हणाले—सर्वज्ञ, सर्वकर्ता, प्राचीन भव-रुद्र यांना प्रणाम करून, संयमी अगस्त्याने परमेश्वरास प्रश्न केला.

Verse 2

अगस्त्य उवाच । भवान् ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयमेतत् त्रयी स्मृता । दीपोऽग्निर्दोपसंयोगैः सर्वशास्त्रेषु सर्वतः ॥ ७२.२ ॥

अगस्त्य म्हणाले—आपण, ब्रह्मा आणि विष्णू—हे त्रय ‘त्रयी’ म्हणून स्मरणात आहे. जसा दीपक आपल्या उपादानांच्या संयोगाने अग्नीने प्रकाशित होतो, तसा हा तत्त्वार्थ सर्व शास्त्रांत सर्वत्र प्रतिपादिला आहे॥

Verse 3

कस्मिन् प्रधानः भगवान् काले कस्मिन्नधोक्षजः । ब्रह्मा वा एतदाचक्ष्व मम देव त्रिलोचन ॥ ७२.३ ॥

कोणत्या काळी भगवान् प्रधान (शासक तत्त्व) असतात, आणि कोणत्या काळी अधोक्षज (अतीन्द्रिय) प्रधान असतो? हे त्रिलोचन देवा, ब्रह्माप्रमाणे हे मला यथार्थ सांगावे॥

Verse 4

रुद्र उवाच । विष्णुरेव परं ब्रह्म त्रिभेदमिह पठ्यते । वेदसिद्धान्तमार्गेषु तन्न जानन्ति मोहतः ॥ ७२.४ ॥

रुद्र म्हणाले—विष्णूच परब्रह्म आहे; येथे ते त्रिविध भेदाने पठित होते. तरीही वेदसिद्धान्तांच्या मार्गांत लोक मोहामुळे ते सत्य जाणत नाहीत॥

Verse 5

विषप्रवेशने धातुस्तत्र श्नु प्रत्ययादनु । विष्णुर्यः सर्वदेवेषु परमात्मा सनातनः ॥ ७२.५ ॥

‘विष्’ या धातूचा अर्थ प्रवेश/व्याप्ती असा आहे; तेथे ‘श्नु’ प्रत्ययानुसार (विष्णु शब्द सिद्ध होतो). जो विष्णू—सर्व देवांत व्याप्त—तो सनातन परमात्मा आहे॥

Verse 6

योऽयं विष्णुस्तु दशधा कीर्त्यते चैैकधा द्विजाः । स आदित्यो महाभाग योगैश्वर्यसमन्वितः ॥ ७२.६ ॥

हे द्विजांनो, हा विष्णू दश प्रकारांनीही कीर्तिला जातो आणि एक (अद्वितीय) रूपानेही. तोच महाभाग आदित्य असून योग-ऐश्वर्याने युक्त आहे॥

Verse 7

स देवकार्याणि सदा कुरुते परमेश्वरः । मनुष्यभावमाश्रित्य स मां स्तौति युगे युगे । लोकमार्गप्रवृत्त्यर्थं देवकार्यार्थसिद्धये ॥ ७२.७ ॥

तो परमेश्वर सदैव देवकार्ये सिद्ध करीत असतो। मनुष्यभाव धारण करून तो युगायुगांत माझी स्तुती करतो, जेणेकरून लोकमार्ग प्रवर्तित होईल व देवकार्याचा हेतु पूर्ण होईल।

Verse 8

अहं च वरदस्तस्य द्वापरे द्वापरे द्विज । अहं च तं सदा स्तौमि श्वेतद्वीपे कृते युगे ॥ ७२.८ ॥

आणि हे द्विज! द्वापरयुगात—होय, द्वापरयुगातच—मी त्याचा वरदाता होतो. आणि कृतयुगात श्वेतद्वीपावर मी सदैव त्याची स्तुती करतो.

Verse 9

सृष्टिकाले चतुर्वक्त्रं स्तौमि कालो भवामि च । ब्रह्मा देवासुरा स्तौति मां सदा तु कृते युगे । लिङ्गमूर्तिं च मां देवा यजन्ते भोगकाङ्क्षिणः ॥ ७२.९ ॥

सृष्टीकाळी मी चतुर्वक्त्र (ब्रह्मा) याची स्तुती करतो आणि मीच काळही होतो. कृतयुगात ब्रह्मा देव व असुरांसह सदैव माझी स्तुती करतो. आणि भोगाची इच्छा असलेले देव मला लिंगमूर्ती रूपाने पूजतात.

Verse 10

सहस्रशीर्षकं देवं मनसा तु मुमुक्षवः । यजन्ते यं स विश्वात्मा देवो नारायणः स्वयम् ॥ ७२.१० ॥

मोक्षाची आकांक्षा असलेले साधक मनाने त्या सहस्रशीर्ष देवाचे पूजन करतात; तोच विश्वात्मा देव—स्वयं नारायण आहे.

Verse 11

ब्रह्मयज्ञेन ये नित्यं यजन्ते द्विजसत्तमाः । ते ब्रह्माणं प्रीणयन्ति वेदो ब्रह्मा प्रकीर्तितः ॥ ७२.११ ॥

जे श्रेष्ठ द्विज नित्य ब्रह्मयज्ञाने पूजन करतात, ते ब्रह्माला प्रसन्न करतात; कारण वेदालाच ब्रह्मा असे घोषित केले आहे.

Verse 12

नारायणः शिवो विष्णुः शङ्करः पुरुषोत्तमः । एतैस्तु नामभिर्ब्रह्म परं प्रोक्तं सनातनम् । तं च चिन्तामयं योगं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ७२.१२ ॥

तो नारायण, शिव, विष्णु, शंकर आणि पुरुषोत्तम आहे. या नामांनी सनातन परम ब्रह्म सांगितले जाते; आणि ज्ञानीजन त्यालाच चिंतनमय योग असे म्हणतात.

Verse 13

पशूनां शमनं यज्ञे होमकर्म च यद्भवेत् । तदोमिति च विख्यातं तत्राहं संव्यवस्थितः ॥ ७२.१३ ॥

यज्ञात पशूंचे शमन आणि जे होमकर्म घडते, तेच ‘ॐ’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; आणि त्यातच मी दृढपणे स्थित आहे.

Verse 14

कर्मवेदयुजां विप्र ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः । वयं त्रयोऽपि मन्त्राद्या नात्र कार्या विचारणा ॥ ७२.१४ ॥

हे विप्र, कर्म व वेद यांना जोडलेल्या जनांसाठी ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश्वर—आम्ही तिघेही मंत्रादि रूपाने अधिष्ठाते आहोत; येथे अधिक विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 15

अहं विष्णुस्तथा वेदा ब्रह्म कर्माणि चाप्युत । एतत् त्रयं त्वेकमेव न पृथग्भावयेत् सुधीः ॥ ७२.१५ ॥

मी विष्णु आहे; तसेच वेद, ब्रह्म आणि कर्मेही (त्याच स्वरूपाची) आहेत. पण हे त्रिक खरेतर एकच आहे; सुज्ञाने ते वेगळे मानू नये.

Verse 16

योऽन्यथा भावयेदेतत् पक्षपातेन सुव्रत । स याति नरकं घोरं रौरवं पापपूरुषः ॥ ७२.१६ ॥

हे सुव्रत, जो कोणी पक्षपाताने हे तत्त्व वेगळ्या प्रकारे मानेल, तो पापी पुरुष ‘रौरव’ नावाच्या घोर नरकात जातो.

Verse 17

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च ऋग्यजुः साम एव च । नैतस्मिन् भेदमस्यास्ति सर्वेषां द्विजसत्तम ॥ ७२.१७ ॥

मी ब्रह्मा आहे आणि मीच विष्णूही आहे; मी ऋग्, यजुः व साम वेदही आहे. हे द्विजश्रेष्ठ, यांत कोणताही भेद नाही.