Adhyaya 72: Instruction on the Unity of the Triad (Brahmā–Viṣṇu–Rudra)
Trimūrti-aikya-nirdeśaḥ
Philosophical-Theology (Non-dual Triadic Hermeneutics)
या अध्यायात वराहपुराणाच्या उपदेशपर संदर्भात वराह पृथ्वीला सांगताना एक दुय्यम संवाद येतो. अगस्त्य रुद्राला विचारतो की काळानुसार ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव यांपैकी कोण श्रेष्ठ/प्रधान मानावा. रुद्र विष्णूला परब्रह्म ठरवूनही स्पष्ट करतो की शास्त्रांची त्रिविध मांडणी वाचकांना पंथीय भेदात गुंतवू शकते. देवतांची नावे, वैदिक ओळखी आणि यज्ञरचना या एकाच तत्त्वाच्या एकत्रित अभिव्यक्ती आहेत. पक्षपातामुळे धर्महानी व मोक्षास अडथळा होतो; देव- वेद- यज्ञकर्म यांचे ऐक्य जाणणे हेच सम्यक् ज्ञान आहे.
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 72
Verse 1
श्रीवराह उवाच । सर्वज्ञं सर्वकर्त्तारं भवं रुद्रं पुरातनम् । प्रणम्य प्रयतोऽगस्त्यः पप्रच्छ परमेश्वरम् ॥ ७२.१ ॥
श्रीवराह म्हणाले—सर्वज्ञ, सर्वकर्ता, प्राचीन भव-रुद्र यांना प्रणाम करून, संयमी अगस्त्याने परमेश्वरास प्रश्न केला.
Verse 2
अगस्त्य उवाच । भवान् ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयमेतत् त्रयी स्मृता । दीपोऽग्निर्दोपसंयोगैः सर्वशास्त्रेषु सर्वतः ॥ ७२.२ ॥
अगस्त्य म्हणाले—आपण, ब्रह्मा आणि विष्णू—हे त्रय ‘त्रयी’ म्हणून स्मरणात आहे. जसा दीपक आपल्या उपादानांच्या संयोगाने अग्नीने प्रकाशित होतो, तसा हा तत्त्वार्थ सर्व शास्त्रांत सर्वत्र प्रतिपादिला आहे॥
Verse 3
कस्मिन् प्रधानः भगवान् काले कस्मिन्नधोक्षजः । ब्रह्मा वा एतदाचक्ष्व मम देव त्रिलोचन ॥ ७२.३ ॥
कोणत्या काळी भगवान् प्रधान (शासक तत्त्व) असतात, आणि कोणत्या काळी अधोक्षज (अतीन्द्रिय) प्रधान असतो? हे त्रिलोचन देवा, ब्रह्माप्रमाणे हे मला यथार्थ सांगावे॥
Verse 4
रुद्र उवाच । विष्णुरेव परं ब्रह्म त्रिभेदमिह पठ्यते । वेदसिद्धान्तमार्गेषु तन्न जानन्ति मोहतः ॥ ७२.४ ॥
रुद्र म्हणाले—विष्णूच परब्रह्म आहे; येथे ते त्रिविध भेदाने पठित होते. तरीही वेदसिद्धान्तांच्या मार्गांत लोक मोहामुळे ते सत्य जाणत नाहीत॥
Verse 5
विषप्रवेशने धातुस्तत्र श्नु प्रत्ययादनु । विष्णुर्यः सर्वदेवेषु परमात्मा सनातनः ॥ ७२.५ ॥
‘विष्’ या धातूचा अर्थ प्रवेश/व्याप्ती असा आहे; तेथे ‘श्नु’ प्रत्ययानुसार (विष्णु शब्द सिद्ध होतो). जो विष्णू—सर्व देवांत व्याप्त—तो सनातन परमात्मा आहे॥
Verse 6
योऽयं विष्णुस्तु दशधा कीर्त्यते चैैकधा द्विजाः । स आदित्यो महाभाग योगैश्वर्यसमन्वितः ॥ ७२.६ ॥
हे द्विजांनो, हा विष्णू दश प्रकारांनीही कीर्तिला जातो आणि एक (अद्वितीय) रूपानेही. तोच महाभाग आदित्य असून योग-ऐश्वर्याने युक्त आहे॥
Verse 7
स देवकार्याणि सदा कुरुते परमेश्वरः । मनुष्यभावमाश्रित्य स मां स्तौति युगे युगे । लोकमार्गप्रवृत्त्यर्थं देवकार्यार्थसिद्धये ॥ ७२.७ ॥
तो परमेश्वर सदैव देवकार्ये सिद्ध करीत असतो। मनुष्यभाव धारण करून तो युगायुगांत माझी स्तुती करतो, जेणेकरून लोकमार्ग प्रवर्तित होईल व देवकार्याचा हेतु पूर्ण होईल।
Verse 8
अहं च वरदस्तस्य द्वापरे द्वापरे द्विज । अहं च तं सदा स्तौमि श्वेतद्वीपे कृते युगे ॥ ७२.८ ॥
आणि हे द्विज! द्वापरयुगात—होय, द्वापरयुगातच—मी त्याचा वरदाता होतो. आणि कृतयुगात श्वेतद्वीपावर मी सदैव त्याची स्तुती करतो.
Verse 9
सृष्टिकाले चतुर्वक्त्रं स्तौमि कालो भवामि च । ब्रह्मा देवासुरा स्तौति मां सदा तु कृते युगे । लिङ्गमूर्तिं च मां देवा यजन्ते भोगकाङ्क्षिणः ॥ ७२.९ ॥
सृष्टीकाळी मी चतुर्वक्त्र (ब्रह्मा) याची स्तुती करतो आणि मीच काळही होतो. कृतयुगात ब्रह्मा देव व असुरांसह सदैव माझी स्तुती करतो. आणि भोगाची इच्छा असलेले देव मला लिंगमूर्ती रूपाने पूजतात.
Verse 10
सहस्रशीर्षकं देवं मनसा तु मुमुक्षवः । यजन्ते यं स विश्वात्मा देवो नारायणः स्वयम् ॥ ७२.१० ॥
मोक्षाची आकांक्षा असलेले साधक मनाने त्या सहस्रशीर्ष देवाचे पूजन करतात; तोच विश्वात्मा देव—स्वयं नारायण आहे.
Verse 11
ब्रह्मयज्ञेन ये नित्यं यजन्ते द्विजसत्तमाः । ते ब्रह्माणं प्रीणयन्ति वेदो ब्रह्मा प्रकीर्तितः ॥ ७२.११ ॥
जे श्रेष्ठ द्विज नित्य ब्रह्मयज्ञाने पूजन करतात, ते ब्रह्माला प्रसन्न करतात; कारण वेदालाच ब्रह्मा असे घोषित केले आहे.
Verse 12
नारायणः शिवो विष्णुः शङ्करः पुरुषोत्तमः । एतैस्तु नामभिर्ब्रह्म परं प्रोक्तं सनातनम् । तं च चिन्तामयं योगं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ७२.१२ ॥
तो नारायण, शिव, विष्णु, शंकर आणि पुरुषोत्तम आहे. या नामांनी सनातन परम ब्रह्म सांगितले जाते; आणि ज्ञानीजन त्यालाच चिंतनमय योग असे म्हणतात.
Verse 13
पशूनां शमनं यज्ञे होमकर्म च यद्भवेत् । तदोमिति च विख्यातं तत्राहं संव्यवस्थितः ॥ ७२.१३ ॥
यज्ञात पशूंचे शमन आणि जे होमकर्म घडते, तेच ‘ॐ’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; आणि त्यातच मी दृढपणे स्थित आहे.
Verse 14
कर्मवेदयुजां विप्र ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः । वयं त्रयोऽपि मन्त्राद्या नात्र कार्या विचारणा ॥ ७२.१४ ॥
हे विप्र, कर्म व वेद यांना जोडलेल्या जनांसाठी ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश्वर—आम्ही तिघेही मंत्रादि रूपाने अधिष्ठाते आहोत; येथे अधिक विचार करण्याची गरज नाही.
Verse 15
अहं विष्णुस्तथा वेदा ब्रह्म कर्माणि चाप्युत । एतत् त्रयं त्वेकमेव न पृथग्भावयेत् सुधीः ॥ ७२.१५ ॥
मी विष्णु आहे; तसेच वेद, ब्रह्म आणि कर्मेही (त्याच स्वरूपाची) आहेत. पण हे त्रिक खरेतर एकच आहे; सुज्ञाने ते वेगळे मानू नये.
Verse 16
योऽन्यथा भावयेदेतत् पक्षपातेन सुव्रत । स याति नरकं घोरं रौरवं पापपूरुषः ॥ ७२.१६ ॥
हे सुव्रत, जो कोणी पक्षपाताने हे तत्त्व वेगळ्या प्रकारे मानेल, तो पापी पुरुष ‘रौरव’ नावाच्या घोर नरकात जातो.
Verse 17
अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च ऋग्यजुः साम एव च । नैतस्मिन् भेदमस्यास्ति सर्वेषां द्विजसत्तम ॥ ७२.१७ ॥
मी ब्रह्मा आहे आणि मीच विष्णूही आहे; मी ऋग्, यजुः व साम वेदही आहे. हे द्विजश्रेष्ठ, यांत कोणताही भेद नाही.
Inside Adhyaya 72
How it unfolds
- Where it opens
Within the overarching Varāha–Pṛthivī didactic frame, the text introduces a secondary dialogue: the sage Agastya approaches Rudra (addressed as Mahādeva/Trilocana) with a hermeneutic doubt about the relative primacy of Brahmā, Viṣṇu, and Śiva across different ages (yugas).
- Central event
Agastya’s inquiry prompts Rudra to explain how śāstric language and ritual idiom present a threefold articulation (trimūrti) that can be misread as ontological rivalry; Rudra clarifies that the Veda, yajña-structure, and devatā-names converge upon a single integrated reality, while also affirming Viṣṇu as paraṃ brahma in the chapter’s stated hierarchy.
- Climax resolution
Rudra resolves the apparent contradiction by distinguishing ultimate reality from pedagogical/ritual naming: nāma-bheda and functional differentiation serve instruction and ritual order, but pakṣapāta (sectarian partiality) is condemned as a moral-intellectual error that harms interpretation and soteriological progress; correct vision recognizes unity among Brahmā–Viṣṇu–Rudra, Veda, and yajña as one framework.
Geographical context
Śvetadvīpa (mythic sacred island/region); no terrestrial river systems or cities are specified in this excerpt.
Tirtha focus
- Primary TirthaŚvetadvīpa
- Pilgrimage MeritMerit is framed primarily as jñāna-phala (right understanding) rather than a quantified tīrtha-phala; the chapter implies that non-sectarian comprehension of devatā–Veda–yajña unity is itself purifying and conducive to liberation-oriented merit.
Ritual instructions
- Primary RitualHermeneutic discipline in worship (non-partisan stuti aligned with Veda–yajña–devatā unity)
- BenefitRemoval of sectarian confusion, stabilization of dharmic interpretation, and soteriological uplift through recognition of trimūrti-aikya and Veda–yajña–devatā unity.
The narrative frame
- Varāha (outer frame); Rudra (inner dialogue response)Pṛthivī (outer frame); Agastya (inner dialogue questioner) · Didactic, corrective, and anti-sectarian; simultaneously hierarchical (Viṣṇu as paraṃ brahma) and integrative (trimūrti unity).
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta
- Emotional ProgressionFrom interpretive doubt and potential sectarian tension → clarification through scriptural-ritual hermeneutics → settled equanimity in non-partisan unity and right understanding.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityŚvetadvīpa is a mythic-sacred locus rather than a reliably mappable terrestrial site; practical pilgrimage is best approached through symbolic observance (recitation, study, and non-sectarian worship) at local Viṣṇu/Śiva/Brahmā temples or at major confluence tīrthas.
Frequently Asked Questions
The text instructs that Brahmā, Viṣṇu, and Rudra should not be treated as mutually opposed absolutes; instead, scriptural and ritual language expresses a single integrated reality. It frames sectarian partiality (pakṣapāta) as a cognitive-ethical error that distorts interpretation and undermines right understanding.
The chapter uses yuga markers rather than lunar/seasonal timing: it references Kṛta Yuga and Dvāpara Yuga to describe differing devotional roles and modes of praise (stuti). No tithi, nakṣatra, or seasonal calendrics are specified in this excerpt.
Direct ecological prescriptions are not explicit here; however, within the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame, the chapter supports “terrestrial balance” indirectly by promoting non-partisan, integrative dharma: recognizing unity among deity, Veda, and yajña is presented as a stabilizing interpretive ethic that underwrites orderly social-ritual practice, which the Purāṇic worldview links to cosmic and terrestrial equilibrium.
Agastya is the named sage interlocutor who poses the inquiry, and Rudra (as Mahādeva/Trilocana in address) provides the response. No royal genealogies, dynastic lineages, or administrative figures appear in this excerpt.
Ask anything about Adhyaya 72 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.