Adhyaya 5: Reconciliation of Action and Knowledge: Offering All Acts to Nārāyaṇa and the Hymn to the Yajña-Puruṣa

Verse 1

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ मम सन्देहमेकं छेत्तुमिहार्हतः । येन छिन्नेन जायेत मम संसारविच्युतिः ॥ ५.१ ॥

ଅଶ୍ୱଶିରା କହିଲେ—ଆପଣ ଦୁଇଜଣ ଏଠାରେ ମୋର ଗୋଟିଏ ସନ୍ଦେହ ଛେଦନ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ; ସେ ସନ୍ଦେହ ଛିନ୍ନ ହେଲେ ମୋର ସଂସାରବନ୍ଧନରୁ ବିଚ୍ୟୁତି, ଅର୍ଥାତ୍ ମୋକ୍ଷ ହେବ।

Verse 2

एवमुक्ते नृपतिना तदा योगिवरो मुनिः । कपिलः प्राह धर्मात्मा राजानं यजतां वरम् ॥ ५.२ ॥

ରାଜା ଏପରି କହିଲେ, ସେତେବେଳେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଯୋଗିବର ମୁନି କପିଳ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 3

कपिल उवाच । कस्ते मनसि सन्देहो राजन् परमधार्मिक । छिन्दामि येन तच्छ्रुत्वा ब्रूहि यत्तेऽभिवाञ्छितम् ॥ ५.३ ॥

କପିଳ କହିଲେ—ହେ ପରମଧାର୍ମିକ ରାଜନ୍, ତୁମ ମନରେ କେଉଁ ସନ୍ଦେହ ଉଠିଛି? ଯାହା ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ, କହ; ଶୁଣି ମୁଁ ସେ ସନ୍ଦେହ ଛେଦିଦେବି।

Verse 4

राजोवाच । कर्मणा प्राप्यते मोक्ष उताहो ज्ञानिना मुने । एतन्मे संशयं छिन्धि यदि मेऽनुग्रहः कृतः ॥ ५.४ ॥

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ମୁନେ, ମୋକ୍ଷ କର୍ମଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ କି ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱାରା? ଯଦି ଆପଣ ମୋପରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହ ଛେଦନ କରନ୍ତୁ।

Verse 5

कपिल उवाच । इमं प्रश्नं महाराज पुरा पृष्टो बृहस्पतिः । रैभ्येण ब्रह्मपुत्रेण राज्ञा च वसुनापुराः । वसुरासीन्नृपश्रेष्ठो विद्वान् दानपतिः पुरा ॥ ५.५ ॥

କପିଳ କହିଲେ—ହେ ମହାରାଜ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପୁରାକାଳରେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ରୈଭ୍ୟ ଏବଂ ବସୁନାପୁରର ରାଜା ବସୁ ମଧ୍ୟ ପଚାରିଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ବସୁ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଦ୍ୱାନ ଓ ଦାନାଧିପତି ଥିଲେ।

Verse 6

चाक्षुषस्य मनोः काले ब्रह्मणोऽन्वयवर्धनः । वसुश्च ब्रह्मणः सद्म गतवान्स्तद्दिदृक्षया ॥ ५.६ ॥

ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଂଶବୃଦ୍ଧିକାରୀ ଅନ୍ୱୟବର୍ଧନ ଏବଂ ବସୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଧାମ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେଠାକୁ ଗଲେ।

Verse 7

पथि चैत्ररथं दृष्ट्वा विद्याधरवरं नृप । अपृच्छच्च वसुः प्रीत्या ब्रह्मणोऽवसरं प्रभो ॥ ५.७ ॥

ହେ ନୃପ, ପଥରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଦ୍ୟାଧର ଚୈତ୍ରରଥଙ୍କୁ ଦେଖି ବସୁ ପ୍ରୀତିସହ, ହେ ପ୍ରଭୋ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ଅବସର ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।

Verse 8

सोऽब्रवीद् देवसमितिर्वर्तते ब्रह्मणो गृहे । एवं श्रुत्वा वसुस् तस्थौ द्वारि ब्रह्मौकसस् तदा । तावत् तत्रैव रैभ्यस् तु आजगाम महातपाः ॥ ५.८ ॥

ସେ କହିଲେ—“ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୃହରେ ଦେବସଭା ଚାଲିଛି।” ଏହା ଶୁଣି ବସୁ ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଳୟର ଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ। ତତ୍କ୍ଷଣେ ସେଠାକୁ ମହାତପସ୍ବୀ ରୈଭ୍ୟ ଆସିଲେ।

Verse 9

स राजा प्रीतमनसा वसुः सम्पूर्णमानसः । उवाच पूजयित्वाग्रे क्व प्रयातोऽसि वै मुने ॥ ५.९ ॥

ସେ ରାଜା ବସୁ ହୃଦୟରେ ପ୍ରୀତ ଓ ମନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ପ୍ରଥମେ ପୂଜା କରି କହିଲେ—“ହେ ମୁନି, ଆପଣ ସତ୍ୟସତ୍ୟ କେଉଁଠାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି?”

Verse 10

रैभ्य उवाच । अहं बृहस्पतेः पार्श्वे आगतोऽस्मि महानृप । किञ्चित्कार्यान्तरं प्रष्टुमहं देवपुरोहितम् ॥ ५.१० ॥

ରୈଭ୍ୟ କହିଲେ—“ହେ ମହାରାଜ, ମୁଁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଆସିଛି; ଦେବପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଏକ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟବିଷୟ ପଚାରିବା ପାଇଁ।”

Verse 11

एवं वदति रैभ्ये तु ब्रह्मणस्तन्महासदः । उत्तस्थौ स्वानि धिष्ण्यानि गता देवगणाः प्रभो ॥ ५.११ ॥

ରୈଭ୍ୟ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସେଇ ମହାସଭା ଉଠିଲା; ହେ ପ୍ରଭୋ, ଦେବଗଣ ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 12

तावद् बृहस्पतिस्तत्र रैभ्येण सह संविदम् । कृत्वा स्वधिष्ण्यमगमद् वसुनाच सुपूजितः ॥ ५.१२ ॥

ତେବେ ବୃହସ୍ପତି ସେଠାରେ ରୈଭ୍ୟଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି, ବସୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଥାବିଧି ପୂଜିତ ହୋଇ ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ।

Verse 13

रैभ्य आङ्गिरसो राजा वसुश्चोपाविवेश ह । उपविष्टेषु राजेन्द्र तेषु तेष्वपि सोऽब्रवीत् ॥ ५.१३ ॥

ଆଙ୍ଗିରସ ବଂଶଜ ରାଜା ରୈଭ୍ୟ ଓ ବସୁ ମଧ୍ୟ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ହେ ରାଜାଧିରାଜ, ସେମାନେ ବସିଲାପରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲା।

Verse 14

बृहस्पतिर्देवगुरू रैभ्यं वचनमन्तिके । किं करोमि महाभाग वेदवेदाङ्गपारग ॥ ५.१४ ॥

ଦେବଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତି ରୈଭ୍ୟଙ୍କ ନିକଟରେ କହିଲେ— “ହେ ମହାଭାଗ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ, ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?”

Verse 15

रैभ्य उवाच । बृहस्पते कर्मणा किं प्राप्यते ज्ञानिना । अथवा । मोक्ष एतन्ममाचक्ष्व पृच्छतः संशयं प्रभो ॥ ५.१५ ॥

ରୈଭ୍ୟ କହିଲେ— “ହେ ବୃହସ୍ପତି, ଜ୍ଞାନୀ କର୍ମଦ୍ୱାରା କ’ଣ ପାଏ? ଅଥବା, ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋକ୍ଷ ବିଷୟରେ କହି ମୋ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର।”

Verse 16

बृहस्पतिरुवाच । यत्किञ्चित् कुरुते कर्म पुरुषः साध्वसाधु वा । सर्वं नारायणे न्यस्य कुर्वन् नैव च लिप्यते ॥ ५.१६ ॥

ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ— ମଣିଷ ଯେ କୌଣସି କର୍ମ କରେ, ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ, ସେ ସବୁକୁ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନ୍ୟସ୍ତ କରି କଲେ ସେ ତାହାରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 17

श्रूयते च द्विजश्रेष्ठ संवादो विप्रलुब्धयोः । आत्रेयो ब्राह्मणः कश्चिद् वेदाभ्यासरतो मुनिः ॥ ५.१७ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ଠକାଯାଇଥିବା ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମ୍ବାଦ ହୋଇଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ରେୟ ଗୋତ୍ରର ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁନି ବେଦାଭ୍ୟାସ ଓ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ରତ ଥିଲେ।

Verse 18

वसत्यविरतं प्रातःस्नायी त्रिषवणे रतः । नाम्ना संयमनः पूर्वमेकस्मिन् दिवसे नदीम् । धर्मारण्ये गतः स्नातुं धन्यां भागीरथीं शुभाम् ॥ ५.१८ ॥

ପୂର୍ବକାଳରେ ସଂୟମନ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅବିରତ ସେଠାରେ ବସୁଥିଲେ, ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ତ୍ରିସବଣ କର୍ମରେ ରତ ଥିଲେ। ଏକ ଦିନ ସେ ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ ଧନ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ।

Verse 19

तत्रासीनं महायूथं हरिणानां विचक्षणः । लुब्धो निष्ठुरको नाम धनुःपाणिः कृतान्तवत् । आययौ तं जिघांसुः स धनुष्यायोज्य सायकम् ॥ ५.१९ ॥

ସେଠାରେ ବସିଥିବା ହରିଣମାନଙ୍କର ବଡ଼ ଦଳକୁ ଦେଖି, ତୀକ୍ଷ୍ଣଦୃଷ୍ଟି ନିଷ୍ଠୁରକ ନାମକ ଲୁବ୍ଧ ଶିକାରୀ, ହାତରେ ଧନୁଷ ଧରି କୃତାନ୍ତ ସମ, ସେମାନଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଆସି ଧନୁଷରେ ସାୟକ ଲଗାଇଲା।

Verse 20

ततः संयमनो विप्रो दृष्ट्वा तं मृगयारतम् । वारयामास मा भद्र जीवघातमिमं कुरु ॥ ५.२० ॥

ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଂୟମନ ତାକୁ ଶିକାରରେ ଆସକ୍ତ ଦେଖି ରୋକି କହିଲେ—“ଭଦ୍ର! ଜୀବହତ୍ୟାର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରନି।”

Verse 21

एतच्छ्रुत्वा वचो व्याधः स्मितपूर्वमिदं वचः । उवाच नाहं हिंसामि पृथग्जीवं द्विजोत्तम ॥ ५.२१ ॥

ଏହି କଥା ଶୁଣି ବ୍ୟାଧ ପ୍ରଥମେ ହସି କହିଲା—“ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ମୁଁ ଜୀବକୁ ନିଜଠାରୁ ପୃଥକ୍ ବୋଲି ଭାବି ହିଂସା କରେନି।”

Verse 22

परमात्मा त्वयं भूतैः क्रीडते भगवान् स्वयम् । क्रीता मृदा बलीवर्द्धास्तद्वदेतन्न संशयः ॥ ५.२२ ॥

ତୁମେ ପରମାତ୍ମା; ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱୟଂ ଭୂତଜୀବମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡା କରନ୍ତି। ଯେପରି ମାଟିର ଢେଲାରେ ବଳିବର୍ଦ୍ଧ କିଣାଯାଏ, ସେପରି ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 23

अहे भावः सदा ब्रह्मन्नविद्येयं मुमुक्षुणाम् । यात्राप्राणरतं सर्वं जगदेतद्विचेष्टितम् । तत्राहमिति यः शब्दः स साधुत्वं न गच्छति ॥ ५.२३ ॥

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ମୁମୁକ୍ଷୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଭାବ ସଦା ଅବିଦ୍ୟା ହିଁ। ଏ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଜୀବିକାକୁ ପ୍ରାଣ ଭାବି କର୍ମଚେଷ୍ଟାରେ ରତ; ଏବଂ ସେଠାରେ ‘ମୁଁ’ ଭାବର ଯେ ଶବ୍ଦ, ସେ ସାଧୁତ୍ୱକୁ ପାଉନାହିଁ।

Verse 24

इत्याकर्ण्य स विप्रेन्द्रो द्विजः संयमनस्तदा । विस्मयेनाब्रवीद्वाक्यं लुब्धं निष्ठुरकं द्विजः ॥ ५.२४ ॥

ଏହା ଶୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ଦ୍ୱିଜ ସଂୟମନ ତେବେ ବିସ୍ମୟରେ ଲୋଭପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିଷ୍ଠୁର ବାକ୍ୟ କହିଲା।

Verse 25

किमेतदुच्यते भद्र प्रत्यक्षं हेतुमद्वचः । ततः श्रुत्वा मुनेर्विप्रं लुब्धकः प्राह धर्मवित् । कृत्वा लोहमयं जालं तस्याधो ज्वलनं ददौ ॥ ५.२५ ॥

“ଭଦ୍ର, ଏହା କ’ଣ କୁହାଯାଉଛି—ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ହେତୁସହିତ ବାକ୍ୟ!” ତାପରେ ମୁନିସ୍ୱରୂପ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଶିକାରୀ କହିଲା; ଲୋହାର ଜାଲ ତିଆରି କରି ତାହାର ତଳେ ଅଗ୍ନି ଦେଲା।

Verse 26

दत्त्वा वह्निं द्विजं प्राह ज्वाल्यतां काष्ठसचयः । ततो विप्रो मुखेनाग्निं प्रज्वाल्य विरराम ह ॥ ५.२६ ॥

ଅଗ୍ନି ଦେଇ ସେ ଦ୍ୱିଜକୁ କହିଲା—“କାଠର ସଞ୍ଚୟକୁ ଜ୍ୱଳାଅ।” ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁଖଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି ପରେ ବିରତ ହେଲା।

Verse 27

ज्वलिते तु पुनर्वह्नौ तं जालं लोहसम्भवम् । पृथक्पृथक् सहस्राणि निन्येऽन्तर्जालकैर्द्विज । एकस्थानगतस्यापि वह्नेरायसजालकैः ॥ ५.२७ ॥

ପୁନର୍ବାର ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିତ ହେଲାବେଳେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସେ ଲୋହଜାତ ସେହି ଜାଲକୁ ଅନ୍ତର୍ଜାଲର ସାହାଯ୍ୟରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ସହସ୍ର ଭାଗରେ ଟାଣି ନେଇଗଲା। ଏକସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ଲୋହ ଜାଲରେ ନିରୋଧିତ ଥିଲା।

Verse 28

ततो लुब्धोऽब्रवीद्विप्रं एकां ज्वालां महामुने । गृहाण येन शेषाणां करिष्यामीह नाशनम् ॥ ५.२८ ॥

ତେବେ ଲୋଭୀ ଲୋକଟି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲା—“ହେ ମହାମୁନି, ଏହି ଏକମାତ୍ର ଜ୍ୱାଳାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ଏହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏଠାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ସବୁକୁ ନାଶ କରିଦେବି।”

Verse 29

एवमुक्त्वा हुताशे तु तोयपूर्णं घटं द्रुतम् । चिक्षेप सहसा वह्निः प्रशशामाशु पूर्ववत् ॥ ५.२९ ॥

ଏପରି କହି ସେ ଜଳଭରା ଘଟଟିକୁ ଶୀଘ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଛାଡ଼ିଦେଲା; ଅଗ୍ନି ହଠାତ୍ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ପୂର୍ବବତ୍ ଶୀଘ୍ର ନିବୃତ୍ତ ହେଲା।

Verse 30

ततोऽब्रवील्लुब्धकस्तु ब्राह्मणं तं तपोधनम् । भगवन् या त्वया ज्वाला गृहोतासीद्धुताशनात् । प्रयच्छ येन मार्गाणि मांसान्यानाय्य भक्षये ॥ ५.३० ॥

ତେବେ ସେ ଲୋଭୀ ଶିକାରୀ ତପୋଧନ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲା—“ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କ ଘରେ ହୁତାଶନରୁ ଯେ ଜ୍ୱାଳା ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା, ତାହାର ଉପାୟ ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମାଂସ ଆଣି ଭକ୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ ମାର୍ଗ ଲାଭ କରିପାରିବି।”

Verse 31

एवमुक्तस्तदा विप्रो यावदायसजालकम् । पश्यत्येव न तत्राग्निर्मूलनाशे गतः क्षयम् ॥ ५.३१ ॥

ଏପରି କୁହାଯାଇଲାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଲୋହ ଜାଲକୁ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଦେଖିଲେ ଯେ ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ନାହିଁ; ମୂଳ ନାଶ ହେବାରୁ ଅଗ୍ନି ଶେଷକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲା।

Verse 32

ततो विलक्षणभावेन ब्राह्मणः शंसितव्रतः । तूष्णीम्भूतस्थितस्तावल्लुब्धको वाक्यमब्रवीत् ॥ ५.३२ ॥

ତାପରେ ପ୍ରଶଂସିତ ବ୍ରତଧାରୀ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅସାଧାରଣ ଭାବପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ କିଛିକ୍ଷଣ ନୀରବ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ; ଏତିକିବେଳେ ଶିକାରୀ ଏହି କଥା କହିଲା।

Verse 33

एतस्मिञ्ज्वलितो वह्निर्बहुशाखश्च सत्तम । मूलनाशे भवेन्नाशस्तद्वदेतदपि द्विज ॥ ५.३३ ॥

ଏଠାରେ ଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ବହୁ ଶାଖାରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ହେ ସତ୍ତମ। ମୂଳ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ନାଶ ହୁଏ; ସେହିପରି ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

Verse 34

आत्मा स प्रकृतिस्थश्च भूतानां संश्रयो भवेत् । भूय एषा जगत्सृष्टिस्तत्रैव जगतो भवेत् ॥ ५.३४ ॥

ସେଇ ଆତ୍ମା ପ୍ରକୃତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଭୂତଜୀବମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହୁଏ; ପୁନଃ ଏହି ଜଗତ୍‌ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ସେଠାରେଇ ଜଗତ୍ ହୁଏ।

Verse 35

पिण्डग्रहणधर्मेण यदस्य विहितं व्रतम् । तत्तदात्मनि संयोज्य कुर्वाणो नावसीदति ॥ ५.३५ ॥

ପିଣ୍ଡଗ୍ରହଣ ଧର୍ମାନୁସାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେ ବ୍ରତ ବିହିତ, ସେ ସେ କର୍ମକୁ ଆତ୍ମାରେ ସଂଯୋଜି ଯିଏ କରେ, ସେ କେବେ ଅବସାଦ କିମ୍ବା ପତନକୁ ପାଉନାହିଁ।

Verse 36

एवमुक्ते तु व्याधेन ब्राह्मणे राजसत्तम । पुष्पवृष्टिरथाकाशात् तस्योपरि पपात ह ॥ ५.३६ ॥

ଶିକାରୀ ଏଭଳି କହିବା ସହିତ, ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆକାଶରୁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା।

Verse 37

विमानानि च दिव्यानि कामगानि महान्ति च । बहुरत्नानि मुख्यानि ददृशे ब्राह्मणोत्तमः ॥ ५.३७ ॥

ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତ୍ତମ ଦିବ୍ୟ ବିମାନଗୁଡ଼ିକ—ମହାନ ଓ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗମନଶୀଳ—ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରମୁଖ ରତ୍ନ-ନିଧି ଦେଖିଲେ।

Verse 38

तेषु निष्ठुरकं लुब्धं सर्वेषु समवस्थितम् । ददृशे ब्राह्मणस्तत्र कामरूपिणमुत्तमम् ॥ ५.३८ ॥

ସେଠାରେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଲୋଭୀ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଦେଖିଲେ; ଏବଂ ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିବା ଏକ ଉତ୍ତମ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।

Verse 39

अद्वैतवासना सिद्धं योगाद् बहुशरीरकम् । दृष्ट्र्वा विप्रो मुदा युक्तः प्रययौ निजमाश्रमम् ॥ ५.३९ ॥

ଯୋଗଦ୍ୱାରା ଅଦ୍ୱୈତ-ବାସନାରେ ସିଦ୍ଧ ‘ବହୁ-ଶରୀର’ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖି ସେ ବିପ୍ର ଆନନ୍ଦଯୁକ୍ତ ହୋଇ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରୟାଣ କଲେ।

Verse 40

एवं ज्ञानवतः कर्म कुर्वतोऽपि स्वजातिकम् । भवेन्मुक्तिर्द्विजश्रेष्ठ रैभ्य राजन् वसो ध्रुवम् ॥ ५.४० ॥

ଏହିପରି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନବାନ ହୋଇ ନିଜ ଜାତିଧର୍ମାନୁସାରେ କର୍ମ କଲେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ହୁଏ। ହେ ରୈଭ୍ୟ, ହେ ରାଜା ବସୁ, ଏହା ଧ୍ରୁବ।

Verse 41

एवं तौ संशयच्छेदं प्राप्तौ रैभ्यवसू नृप । बृहस्पतेस्ततो धिष्ण्याज्जग्मतुर्निजमाश्रमम् ॥ ५.४१ ॥

ଏହିପରି, ହେ ନୃପ, ରୈଭ୍ୟ ଓ ବସୁ—ଉଭୟ—ସନ୍ଦେହଛେଦ ପାଇ, ପରେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧିଷ୍ଣ୍ୟରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।

Verse 42

तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र देवं नारायणं प्रभुम् । अभेदेन स्वदेहस्थं पश्यन्नाराधय प्रभुम् ॥ ५.४२ ॥

ଏହେତୁ, ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦେବ ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣଙ୍କୁ—ନିଜ ଦେହରେ ଅଭେଦଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖି—ଭକ୍ତିରେ ଆରାଧନା କର।

Verse 43

कपिलस्य वचः श्रुत्वा स राजाऽश्वशिरा विभुः । ज्येष्ठं पुत्रं समाहूय धन्यं स्थूलशिराह्वयम् । अभिषिच्य निजे राज्ये स राजा प्रययौ वनम् ॥ ५.४३ ॥

କପିଳଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଅଶ୍ୱଶିରା ନିଜ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଧନ୍ୟଙ୍କୁ—‘ସ୍ଥୂଳଶିରା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଡାକି, ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରାଇ, ରାଜା ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 44

नैमिषाख्यं वरारोहे तत्र यज्ञतनुं गुरुम् । तपसाराधयामास यज्ञमूर्तिं स्तवेन् च ॥ ५.४४ ॥

ହେ ସୁନିତମ୍ବିନୀ! ନୈମିଷ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ସେ ତପସ୍ୟା ଓ ସ୍ତବ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞମୂର୍ତ୍ତି, ଯଜ୍ଞତନୁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ।

Verse 45

धरण्युवाच । कथं यज्ञतनॊः स्तोत्रं राज्ञा नारायणस्य ह । स्तुतिः कृता महाभाग पुनरेतच्च शंस मे ॥ ५.४५ ॥

ଧରଣୀ କହିଲେ: ହେ ମହାଭାଗ! ଯଜ୍ଞତନୁ ନାରାୟଣଙ୍କ ସ୍ତୋତ୍ର-ସ୍ତୁତି ରାଜା କିପରି କଲେ? ଏହା ପୁନର୍ବାର ମୋତେ କହ।

Verse 46

श्रीवराह उवाच । नमामि याज्यं त्रिदशाधिपस्य भवस्य सूर्यस्य हुताशनस्य । सोमस्य राज्ञो मरुतामनेक-रूपं हरिं यज्ञनरं नमस्ये ॥ ५.४६ ॥

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ: ମୁଁ ପୂଜ୍ୟ ହରିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି—ଯିଏ ଦେବାଧିପତି, ଭବ (ଶିବ), ସୂର୍ଯ୍ୟ, ହୁତାଶନ (ଅଗ୍ନି), ରାଜା ସୋମ ଓ ମରୁତମାନଙ୍କ ରୂପେ ଅନେକରୂପ; ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ ହରିଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।

Verse 47

सुभीमदंष्ट्रं शशिसूर्यनेत्रं संवत्सरे छायनयुग्मकुक्षम् । दर्भाङ्गरोमाणमतैध्मशक्तिं सनातनं यज्ञनरं नमामि ॥ ५.४७ ॥

ମୁଁ ସେଇ ସନାତନ ଯଜ୍ଞ-ପୁରୁଷଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ—ଯାହାଙ୍କ ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଅତି ଭୟଙ୍କର, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯାହାଙ୍କ ନେତ୍ର, ଅୟନ-ଯୁଗଳସହିତ ସଂବତ୍ସର ଯାହାଙ୍କ କୁକ୍ଷି, ଦର୍ଭ ଯାହାଙ୍କ ରୋମ ଏବଂ ସମିଧା ଯାହାଙ୍କ ଶକ୍ତି।

Verse 48

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं शरीरेण दिशश्च सर्वाः । तमीद्यामीशं जगतां प्रसूतिं जनार्दनं तं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.४८ ॥

ଦ୍ୟାଵା ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟର ଏହି ସମସ୍ତ ଅନ୍ତରାଳ ତାଙ୍କ ଶରୀରଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ; ସମସ୍ତ ଦିଗ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ। ଜଗତଙ୍କ ଉତ୍ସ, ସ୍ତୁତ୍ୟ ଈଶ୍ୱର ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ମୁଁ ନିତ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରେ।

Verse 49

सुरासुराणां च जयाजयाय युगे युगे यः स्वशरीरमाद्यम् । सृजत्यनादिः परमेश्वरो य- स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नाथम् ॥ ५.४९ ॥

ଯେ ଅନାଦି ପରମେଶ୍ୱର ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଦେବ ଓ ଅସୁରଙ୍କ ଜୟ-ପରାଜୟ ପାଇଁ ନିଜ ଆଦ୍ୟ ଶରୀରକୁ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି, ସେଇ ଯଜ୍ଞମୂର୍ତ୍ତି ନାଥଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।

Verse 50

दधार मायामयमुग्रतेजा जयाय चक्रं त्वमलांशुशुभ्रम् । गदासिशार्ङ्गादिचतुर्भुजोऽयं तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५० ॥

ହେ ଉଗ୍ରତେଜ! ଜୟ ପାଇଁ ଆପଣ ମଲିନତାହୀନ କିରଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶୁଭ୍ର ଚକ୍ର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଗଦା, ଖଡ୍ଗ, ଶାର୍ଙ୍ଗ ଆଦି ଆୟୁଧଧାରୀ ଏହି ଚତୁର୍ଭୁଜ ଯଜ୍ଞମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ମୁଁ ନିତ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରେ।

Verse 51

क्वचित् सहस्रं शिरसां दधार क्वचिन्महापर्वततुल्यकायम् । क्वचित् स एव त्रसरेणुतुल्यो यस्तं सदा यज्ञनरं नमामि ॥ ५.५१ ॥

କେବେ ସେ ସହସ୍ର ଶିର ଧାରଣ କଲେ, କେବେ ତାଙ୍କ ଦେହ ମହାପର୍ବତ ସମାନ ହେଲା; ଆଉ କେବେ ସେଇ ଜଣେ ଧୂଳିକଣ ସମାନ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେଲେ। ସେଇ ଯଜ୍ଞ-ନରଙ୍କୁ ମୁଁ ସଦା ନମସ୍କାର କରେ।

Verse 52

चतुर्मुखो यः सृजते समग्रं रथाङ्गपाणिः प्रतिपालनाय । क्षयाय कालानलसन्निभो य-स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५२ ॥

ମୁଁ ନିତ୍ୟ ସେହି ଯଜ୍ଞମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ—ଯିଏ ଚତୁର୍ମୁଖ ହୋଇ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟି ସୃଜନ କରନ୍ତି, ହାତରେ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରି ପାଳନ କରନ୍ତି, ଏବଂ କାଳାଗ୍ନି ସଦୃଶ ହୋଇ ସଂହାର କରନ୍ତି।

Verse 53

संसारचक्रक्रमणक्रियायै य इज्यते सर्वगतः पुराणः । यो योगिभिर्ध्यायते चाप्रमेयस् तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५३ ॥

ମୁଁ ନିତ୍ୟ ସେହି ଯଜ୍ଞମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ—ଯିଏ ପୁରାତନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଅପ୍ରମେୟ; ସଂସାରଚକ୍ରର ଗତି-କ୍ରିୟାର ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ପୂଜିତ, ଏବଂ ଯୋଗୀମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି।

Verse 54

सम्यङ्मनस्यर्पितवानहं ते यदा सुदृश्यं स्वतनौ नु तत्त्वम् । न चान्यदस्तॊति मतिः स्थिरा मे यतस्ततो मावतु शुद्धभावम् ॥ ५.५४ ॥

ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ମୋ ମନ ତୁମକୁ ଅର୍ପଣ କଲି, ସେତେବେଳେ ମୋ ନିଜ ଦେହରେ ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଗଲା। ମୋ ବୁଦ୍ଧି ସ୍ଥିର—ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେଇ ଶୁଦ୍ଧଭାବ ସବୁ ଦିଗରୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରୁ।

Verse 55

इतीरितस्तस्य हुताशनार्चिः प्रख्यं तु तेजः पुरतो बभूव । तस्मिन् स राजा प्रविवेश बुद्धिं कृत्वा लयं प्राप्तवान् यज्ञमूर्तौ ॥ ५.५५ ॥

ଏପରି କୁହାଯାଇଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ସଦୃଶ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତେଜ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ରାଜା ମନକୁ ସେଠାରେ ସ୍ଥିର କରି ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଯଜ୍ଞମୂର୍ତ୍ତିରେ ଲୟ ପାଇଲେ।