Adhyaya 5: Reconciliation of Action and Knowledge: Offering All Acts to Nārāyaṇa and the Hymn to the Yajña-Puruṣa

Verse 1

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ मम सन्देहमेकं छेत्तुमिहार्हतः । येन छिन्नेन जायेत मम संसारविच्युतिः ॥ ५.१ ॥

అశ్వశిరుడు అన్నాడు—మీ ఇద్దరూ ఇక్కడ నా ఒక సందేహాన్ని నివృత్తి చేయుటకు అర్హులు; అది తొలగితే నాకు సంసార బంధనమునుండి విముక్తి కలుగును.

Verse 2

एवमुक्ते नृपतिना तदा योगिवरो मुनिः । कपिलः प्राह धर्मात्मा राजानं यजतां वरम् ॥ ५.२ ॥

రాజు ఇలా పలికినప్పుడు, ధర్మాత్ముడైన యోగివర ముని కపిలుడు యజ్ఞకర్తలలో శ్రేష్ఠుడైన రాజును ఉద్దేశించి పలికెను।

Verse 3

कपिल उवाच । कस्ते मनसि सन्देहो राजन् परमधार्मिक । छिन्दामि येन तच्छ्रुत्वा ब्रूहि यत्तेऽभिवाञ्छितम् ॥ ५.३ ॥

కపిలుడు పలికెను—హే పరమధార్మిక రాజా, నీ మనస్సులో ఏ సందేహం కలిగింది? నీకు కావలసినది చెప్పు; అది విని నేను ఆ సందేహాన్ని తొలగిస్తాను।

Verse 4

राजोवाच । कर्मणा प्राप्यते मोक्ष उताहो ज्ञानिना मुने । एतन्मे संशयं छिन्धि यदि मेऽनुग्रहः कृतः ॥ ५.४ ॥

రాజు పలికెను—హే మునీ, మోక్షం కర్మద్వారా లభించునా, లేక జ్ఞానివలననా? మీరు నాపై అనుగ్రహం చేసినట్లయితే నా ఈ సందేహాన్ని ఛేదించండి।

Verse 5

कपिल उवाच । इमं प्रश्नं महाराज पुरा पृष्टो बृहस्पतिः । रैभ्येण ब्रह्मपुत्रेण राज्ञा च वसुनापुराः । वसुरासीन्नृपश्रेष्ठो विद्वान् दानपतिः पुरा ॥ ५.५ ॥

కపిలుడు పలికెను—హే మహారాజా, ఇదే ప్రశ్న పురాతనకాలంలో బృహస్పతిని బ్రహ్మపుత్రుడైన రైభ్యుడు మరియు వసునాపుర రాజైన వసువు అడిగారు। అప్పట్లో వసువు నృపశ్రేష్ఠుడు, పండితుడు, దానాధిపతి.

Verse 6

चाक्षुषस्य मनोः काले ब्रह्मणोऽन्वयवर्धनः । वसुश्च ब्रह्मणः सद्म गतवान्स्तद्दिदृक्षया ॥ ५.६ ॥

చాక్షుష మనువు కాలంలో బ్రహ్మ వంశవృద్ధికరుడైన అన్వయవర్ధనుడు మరియు వసువు, బ్రహ్మలోకాన్ని దర్శించాలనే కోరికతో బ్రహ్మ నివాసానికి వెళ్లిరి।

Verse 7

पथि चैत्ररथं दृष्ट्वा विद्याधरवरं नृप । अपृच्छच्च वसुः प्रीत्या ब्रह्मणोऽवसरं प्रभो ॥ ५.७ ॥

హే రాజా, మార్గములో శ్రేష్ఠ విద్యాధరుడైన చైత్రరథుని చూచి వసువు ప్రేమతో, హే ప్రభో, బ్రహ్ముని దర్శనావకాశాన్ని గురించి అడిగెను।

Verse 8

सोऽब्रवीद् देवसमितिर्वर्तते ब्रह्मणो गृहे । एवं श्रुत्वा वसुस् तस्थौ द्वारि ब्रह्मौकसस् तदा । तावत् तत्रैव रैभ्यस् तु आजगाम महातपाः ॥ ५.८ ॥

అతడు చెప్పెను—“బ్రహ్ముని గృహములో దేవసమితి జరుగుచున్నది.” ఇది విని వసువు అప్పుడు బ్రహ్మాలయ ద్వారమున నిలిచెను. అంతలో అక్కడికే మహాతపస్వి రైభ్యుడు వచ్చెను.

Verse 9

स राजा प्रीतमनसा वसुः सम्पूर्णमानसः । उवाच पूजयित्वाग्रे क्व प्रयातोऽसि वै मुने ॥ ५.९ ॥

ఆ రాజు వసువు హృదయమున ఆనందించి, మనస్సు సంపూర్ణంగా స్థిరమై, ముందుగా పూజ చేసి పలికెను—“హే మునీ, నీవు నిజముగా ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు?”

Verse 10

रैभ्य उवाच । अहं बृहस्पतेः पार्श्वे आगतोऽस्मि महानृप । किञ्चित्कार्यान्तरं प्रष्टुमहं देवपुरोहितम् ॥ ५.१० ॥

రైభ్యుడు పలికెను—“హే మహారాజా, నేను బృహస్పతి సమీపమునకు వచ్చితిని; దేవపురోహితుని వద్ద ఒక ఇతర కార్యవిషయమును అడగుటకు.”

Verse 11

एवं वदति रैभ्ये तु ब्रह्मणस्तन्महासदः । उत्तस्थौ स्वानि धिष्ण्यानि गता देवगणाः प्रभो ॥ ५.११ ॥

రైభ్యుడు ఇలా పలుకుచుండగా బ్రహ్ముని మహాసభ లేచెను; హే ప్రభో, దేవగణములు తమ తమ ధామములకు వెళ్లిపోయెను.

Verse 12

तावद् बृहस्पतिस्तत्र रैभ्येण सह संविदम् । कृत्वा स्वधिष्ण्यमगमद् वसुनाच सुपूजितः ॥ ५.१२ ॥

అప్పుడు బృహస్పతి అక్కడ రైభ్యునితో కలిసి సంప్రదించి, వసువు చేత సక్రమంగా పూజింపబడి తన స్వధామానికి వెళ్లెను।

Verse 13

रैभ्य आङ्गिरसो राजा वसुश्चोपाविवेश ह । उपविष्टेषु राजेन्द्र तेषु तेष्वपि सोऽब्रवीत् ॥ ५.१३ ॥

ఆంగిరస వంశీయుడైన రాజు రైభ్యుడు మరియు వసువూ ఆసనమేసిరి. ఓ రాజాధిరాజా, వారు కూర్చున్న తరువాత అతడు వారితో పలికెను।

Verse 14

बृहस्पतिर्देवगुरू रैभ्यं वचनमन्तिके । किं करोमि महाभाग वेदवेदाङ्गपारग ॥ ५.१४ ॥

దేవగురువు బృహస్పతి రైభ్యుని సమీపంలో పలికెను— “ఓ మహాభాగ, వేదవేదాంగపారగుడా, నేను ఏమి చేయుదును?”

Verse 15

रैभ्य उवाच । बृहस्पते कर्मणा किं प्राप्यते ज्ञानिना । अथवा । मोक्ष एतन्ममाचक्ष्व पृच्छतः संशयं प्रभो ॥ ५.१५ ॥

రైభ్యుడు పలికెను— “ఓ బృహస్పతీ, జ్ఞానికి కర్మచేత ఏమి లభించును? లేకపోతే, ప్రభో, మోక్షమును నాకు వివరించి నా సందేహమును తొలగించుము।”

Verse 16

बृहस्पतिरुवाच । यत्किञ्चित् कुरुते कर्म पुरुषः साध्वसाधु वा । सर्वं नारायणे न्यस्य कुर्वन् नैव च लिप्यते ॥ ५.१६ ॥

బృహస్పతి పలికెను— మనిషి ఏ కర్మ చేసినా, అది శుభమో అశుభమో, అన్నిటినీ నారాయణునికి సమర్పించి చేస్తే అతడు దానిచేత లిప్తుడుకాడు।

Verse 17

श्रूयते च द्विजश्रेष्ठ संवादो विप्रलुब्धयोः । आत्रेयो ब्राह्मणः कश्चिद् वेदाभ्यासरतो मुनिः ॥ ५.१७ ॥

హే ద్విజశ్రేష్ఠా! మోసపోయిన ఇద్దరు బ్రాహ్మణుల మధ్య సంభాషణ జరిగినదని శ్రుతి. వారిలో ఆత్రేయ గోత్రానికి చెందిన ఒక బ్రాహ్మణ ముని వేదాభ్యాసం, స్వాధ్యాయంలో నిమగ్నుడై ఉండెను.

Verse 18

वसत्यविरतं प्रातःस्नायी त्रिषवणे रतः । नाम्ना संयमनः पूर्वमेकस्मिन् दिवसे नदीम् । धर्मारण्ये गतः स्नातुं धन्यां भागीरथीं शुभाम् ॥ ५.१८ ॥

పూర్వకాలంలో సంయమన అనే వ్యక్తి నిరంతరం అక్కడ నివసిస్తూ, ప్రాతఃస్నానం చేసి, త్రిసవణ కర్మలలో రతుడై ఉండెను. ఒక దినమున ధర్మారణ్యానికి వెళ్లి ధన్యమైన, శుభమైన భాగీరథీ నదిలో స్నానం చేయుటకు వెళ్లెను.

Verse 19

तत्रासीनं महायूथं हरिणानां विचक्षणः । लुब्धो निष्ठुरको नाम धनुःपाणिः कृतान्तवत् । आययौ तं जिघांसुः स धनुष्यायोज्य सायकम् ॥ ५.१९ ॥

అక్కడ విశ్రాంతిగా కూర్చున్న జింకల మహాగుంపును చూసి, విచక్షణుడైన నిష్ఠురక అనే వేటగాడు, చేతిలో ధనుస్సుతో యమునివలె, వాటిని చంపదలచి వచ్చి ధనుస్సుకు బాణాన్ని అమర్చెను.

Verse 20

ततः संयमनो विप्रो दृष्ट्वा तं मृगयारतम् । वारयामास मा भद्र जीवघातमिमं कुरु ॥ ५.२० ॥

అప్పుడు బ్రాహ్మణుడు సంయమనుడు అతడు వేటలో మునిగిపోయినట్లు చూసి ఆపి ఇలా అన్నాడు—“భద్రా! జీవహింస అనే ఈ కార్యాన్ని చేయకు.”

Verse 21

एतच्छ्रुत्वा वचो व्याधः स्मितपूर्वमिदं वचः । उवाच नाहं हिंसामि पृथग्जीवं द्विजोत्तम ॥ ५.२१ ॥

ఈ మాటలు విని వ్యాధుడు ముందుగా చిరునవ్వుతో ఇలా అన్నాడు—“హే ద్విజోత్తమా! నేను జీవిని నన్ను విడిగా ఉన్నదిగా భావించి హింసించను.”

Verse 22

परमात्मा त्वयं भूतैः क्रीडते भगवान् स्वयम् । क्रीता मृदा बलीवर्द्धास्तद्वदेतन्न संशयः ॥ ५.२२ ॥

నీవే పరమాత్మవు; స్వయంగా భగవానుడు భూతజీవులతో క్రీడించుచున్నాడు. మట్టిగడ్డతో ఎద్దులు కొనబడినట్లు, అలాగే ఇక్కడ కూడా—ఇందులో సందేహం లేదు.

Verse 23

अहे भावः सदा ब्रह्मन्नविद्येयं मुमुक्षुणाम् । यात्राप्राणरतं सर्वं जगदेतद्विचेष्टितम् । तत्राहमिति यः शब्दः स साधुत्वं न गच्छति ॥ ५.२३ ॥

హే బ్రహ్మన్, ముముక్షులకు ఈ భావస్థితి ఎల్లప్పుడూ అవిద్యే. ఈ సమస్త జగత్తు జీవికనే ప్రాణంగా భావించి కార్యచేష్టలలో నిమగ్నమై ఉంది; అక్కడ ‘నేను’ అనే శబ్దభావం సాధుత్వాన్ని పొందదు.

Verse 24

इत्याकर्ण्य स विप्रेन्द्रो द्विजः संयमनस्तदा । विस्मयेनाब्रवीद्वाक्यं लुब्धं निष्ठुरकं द्विजः ॥ ५.२४ ॥

ఇది విని బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడైన ఆ ద్విజుడు సంయమనుడు అప్పుడు ఆశ్చర్యంతో, లోభభావముతో కఠినమైన మాటలు పలికెను.

Verse 25

किमेतदुच्यते भद्र प्रत्यक्षं हेतुमद्वचः । ततः श्रुत्वा मुनेर्विप्रं लुब्धकः प्राह धर्मवित् । कृत्वा लोहमयं जालं तस्याधो ज्वलनं ददौ ॥ ५.२५ ॥

“భద్రా, ఇది ఏమి చెప్పుచున్నావు—ప్రత్యక్షమై కారణసహితమైన వాక్యమేగా!” తరువాత మునిస్వరూప బ్రాహ్మణుని మాట విని ధర్మవేత్త అయిన వేటగాడు పలికెను; ఇనుప వల తయారు చేసి దాని కింద అగ్ని పెట్టెను.

Verse 26

दत्त्वा वह्निं द्विजं प्राह ज्वाल्यतां काष्ठसचयः । ततो विप्रो मुखेनाग्निं प्रज्वाल्य विरराम ह ॥ ५.२६ ॥

అగ్నిని ఇచ్చి అతడు ద్విజునితో—“కట్టెల కుప్పను జ్వలింపజేయుము” అని చెప్పెను. అప్పుడు బ్రాహ్మణుడు నోటితో అగ్నిని ప్రజ్వలింపజేసి ఆపై నిలిచెను.

Verse 27

ज्वलिते तु पुनर्वह्नौ तं जालं लोहसम्भवम् । पृथक्पृथक् सहस्राणि निन्येऽन्तर्जालकैर्द्विज । एकस्थानगतस्यापि वह्नेरायसजालकैः ॥ ५.२७ ॥

మళ్లీ అగ్ని జ్వలించగా, ఓ ద్విజా, అతడు ఇనుముతో తయారైన ఆ జాలాన్ని అంతర్జాలాల సహాయంతో వేల విడి భాగాలుగా వేరు చేసి తీసుకెళ్లాడు. ఒకే స్థలంలో ఉన్న అగ్ని కూడా ఇనుప జాలాలతో నియంత్రించబడింది.

Verse 28

ततो लुब्धोऽब्रवीद्विप्रं एकां ज्वालां महामुने । गृहाण येन शेषाणां करिष्यामीह नाशनम् ॥ ५.२८ ॥

అప్పుడు లోభి ఆ బ్రాహ్మణునితో అన్నాడు—“ఓ మహామునీ, ఈ ఒక్క జ్వాలను స్వీకరించండి; దీని ద్వారా ఇక్కడ మిగిలినదంతా నాశనం చేస్తాను.”

Verse 29

एवमुक्त्वा हुताशे तु तोयपूर्णं घटं द्रुतम् । चिक्षेप सहसा वह्निः प्रशशामाशु पूर्ववत् ॥ ५.२९ ॥

అలా చెప్పి అతడు నీటితో నిండిన కుండను వేగంగా అగ్నిలో విసిరాడు; అగ్ని అకస్మాత్తుగా శాంతించి, మునుపటిలాగే త్వరగా తగ్గిపోయింది.

Verse 30

ततोऽब्रवील्लुब्धकस्तु ब्राह्मणं तं तपोधनम् । भगवन् या त्वया ज्वाला गृहोतासीद्धुताशनात् । प्रयच्छ येन मार्गाणि मांसान्यानाय्य भक्षये ॥ ५.३० ॥

అప్పుడు ఆ లోభి వేటగాడు తపోధనుడైన బ్రాహ్మణునితో అన్నాడు—“భగవన్, మీ ఇంట్లో హుతాశనంనుండి ఉద్భవించిన ఆ జ్వాల యొక్క ఉపాయాన్ని నాకు ప్రసాదించండి; దానివల్ల నేను మాంసాలను తెచ్చి భక్షించేందుకు మార్గాలను పొందగలను.”

Verse 31

एवमुक्तस्तदा विप्रो यावदायसजालकम् । पश्यत्येव न तत्राग्निर्मूलनाशे गतः क्षयम् ॥ ५.३१ ॥

అలా చెప్పబడినప్పుడు ఆ బ్రాహ్మణుడు ఇనుప జాలాన్ని చూస్తుండగా, అక్కడ అగ్ని కనబడలేదు; మూలమే నశించడంతో ఆ అగ్ని అంతమైంది.

Verse 32

ततो विलक्षणभावेन ब्राह्मणः शंसितव्रतः । तूष्णीम्भूतस्थितस्तावल्लुब्धको वाक्यमब्रवीत् ॥ ५.३२ ॥

అప్పుడు ప్రశంసింపబడిన వ్రతధారి బ్రాహ్మణుడు విశేషమైన భావమార్పుతో క్షణకాలం మౌనంగా నిలిచెను; అంతలో వేటగాడు ఈ మాటలు పలికెను।

Verse 33

एतस्मिञ्ज्वलितो वह्निर्बहुशाखश्च सत्तम । मूलनाशे भवेन्नाशस्तद्वदेतदपि द्विज ॥ ५.३३ ॥

ఇక్కడ జ్వలించే అగ్ని అనేక శాఖలుగా విస్తరిస్తుంది, హే సత్తమా. మూలం నశిస్తే నాశం కలుగుతుంది; అలాగే ఇది కూడా, హే ద్విజా।

Verse 34

आत्मा स प्रकृतिस्थश्च भूतानां संश्रयो भवेत् । भूय एषा जगत्सृष्टिस्तत्रैव जगतो भवेत् ॥ ५.३४ ॥

ఆ ఆత్మ ప్రకృతిలో స్థితమై భూతజీవులకు ఆధారమవుతుంది; మరల ఈ జగత్సృష్టి ఉద్భవిస్తుంది—అందులోనే జగత్తు అవతరిస్తుంది।

Verse 35

पिण्डग्रहणधर्मेण यदस्य विहितं व्रतम् । तत्तदात्मनि संयोज्य कुर्वाणो नावसीदति ॥ ५.३५ ॥

పిండగ్రహణ ధర్మానుసారం అతనికి విధించబడిన వ్రతాన్ని, ప్రతి క్రియను ఆత్మలో ఏకీకరించి ఆచరించువాడు క్షీణతకు లేదా దుఃఖానికి లోనుకాడు।

Verse 36

एवमुक्ते तु व्याधेन ब्राह्मणे राजसत्तम । पुष्पवृष्टिरथाकाशात् तस्योपरि पपात ह ॥ ५.३६ ॥

వేటగాడు ఇలా పలికిన వెంటనే, హే రాజసత్తమా, ఆ బ్రాహ్మణునిపై ఆకాశం నుండి పుష్పవృష్టి కురిసెను।

Verse 37

विमानानि च दिव्यानि कामगानि महान्ति च । बहुरत्नानि मुख्यानि ददृशे ब्राह्मणोत्तमः ॥ ५.३७ ॥

అప్పుడు బ్రాహ్మణోత్తముడు దివ్య విమానాలను—మహత్తరమైనవి, ఇష్టానుసారంగా సంచరించేవి—మరియు అనేక ప్రధాన రత్ననిధులను దర్శించాడు।

Verse 38

तेषु निष्ठुरकं लुब्धं सर्वेषु समवस्थितम् । ददृशे ब्राह्मणस्तत्र कामरूपिणमुत्तमम् ॥ ५.३८ ॥

అక్కడ అతడు అందరిలో వ్యాపించిన కఠినమైన, లోభమైన స్వభావాన్ని చూశాడు; అలాగే ఆ స్థలంలో ఇష్టానుసారంగా రూపం ధరించగల ఉత్తమ సత్త్వాన్ని కూడా దర్శించాడు।

Verse 39

अद्वैतवासना सिद्धं योगाद् बहुशरीरकम् । दृष्ट्र्वा विप्रो मुदा युक्तः प्रययौ निजमाश्रमम् ॥ ५.३९ ॥

యోగమార్గం ద్వారా అద్వైత-వాసనలో సిద్ధి పొందిన, ‘బహుశరీర’ రూపాన్ని దర్శించి ఆ విప్రుడు ఆనందంతో యుక్తుడై తన ఆశ్రమానికి వెళ్లిపోయాడు।

Verse 40

एवं ज्ञानवतः कर्म कुर्वतोऽपि स्वजातिकम् । भवेन्मुक्तिर्द्विजश्रेष्ठ रैभ्य राजन् वसो ध्रुवम् ॥ ५.४० ॥

ఇలా, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, జ్ఞానం కలిగి స్వజాతి ధర్మానుసారంగా కర్మ చేసినా నిశ్చయంగా ముక్తి కలుగుతుంది. ఓ రైభ్యా, ఓ రాజా వసూ, ఇది ధృవం।

Verse 41

एवं तौ संशयच्छेदं प्राप्तौ रैभ्यवसू नृप । बृहस्पतेस्ततो धिष्ण्याज्जग्मतुर्निजमाश्रमम् ॥ ५.४१ ॥

ఇలా, ఓ నృపా, రైభ్యుడు మరియు వసువు—ఇద్దరూ—సందేహనివృత్తి పొందిన తరువాత, బృహస్పతి యొక్క పవిత్ర ధిష్ణ్యమునుండి బయలుదేరి తమ తమ ఆశ్రమాలకు వెళ్లారు।

Verse 42

तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र देवं नारायणं प्रभुम् । अभेदेन स्वदेहस्थं पश्यन्नाराधय प्रभुम् ॥ ५.४२ ॥

అందుచేత, ఓ రాజేంద్రా! నీవు కూడా దేవప్రభువు నారాయణుని—నీ స్వదేహంలో భేదం లేకుండా నివసిస్తున్నవాడిగా దర్శించి—భక్తితో ఆరాధించు.

Verse 43

कपिलस्य वचः श्रुत्वा स राजाऽश्वशिरा विभुः । ज्येष्ठं पुत्रं समाहूय धन्यं स्थूलशिराह्वयम् । अभिषिच्य निजे राज्ये स राजा प्रययौ वनम् ॥ ५.४३ ॥

కపిలుని వచనాలు విని, ఆ శక్తిమంతుడైన రాజు అశ్వశిరుడు తన జ్యేష్ఠపుత్రుడు ధన్యుని—స్థూలశిరుడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడిని—పిలిపించి, తన రాజ్యంలో అభిషేకించి, రాజు అరణ్యానికి బయలుదేరాడు.

Verse 44

नैमिषाख्यं वरारोहे तत्र यज्ञतनुं गुरुम् । तपसाराधयामास यज्ञमूर्तिं स्तवेन् च ॥ ५.४४ ॥

ఓ సుందరీ! నైమిషమనే స్థలంలో అతడు అక్కడ తపస్సుతోను, స్తోత్రాలతోను యజ్ఞమూర్తి అయిన యజ్ఞతనువు గురువును ఆరాధించాడు.

Verse 45

धरण्युवाच । कथं यज्ञतनॊः स्तोत्रं राज्ञा नारायणस्य ह । स्तुतिः कृता महाभाग पुनरेतच्च शंस मे ॥ ५.४५ ॥

ధరణి చెప్పింది: ఓ మహాభాగా! యజ్ఞతనువైన నారాయణుని స్తోత్రాన్ని రాజు ఎలా రచించాడు? దయచేసి ఇదే మళ్లీ నాకు వివరించండి.

Verse 46

श्रीवराह उवाच । नमामि याज्यं त्रिदशाधिपस्य भवस्य सूर्यस्य हुताशनस्य । सोमस्य राज्ञो मरुतामनेक-रूपं हरिं यज्ञनरं नमस्ये ॥ ५.४६ ॥

శ్రీవరాహుడు పలికెను: పూజ్యుడైన హరిని నేను నమస్కరిస్తున్నాను—ఆయనే దేవాధిపతి, భవుడు (శివుడు), సూర్యుడు, హుతాశనుడు (అగ్ని), రాజు సోముడు, మరుతులు—అనేకరూపధారి; యజ్ఞపురుషుడైన హరికి నేను ప్రణామం చేస్తున్నాను.

Verse 47

सुभीमदंष्ट्रं शशिसूर्यनेत्रं संवत्सरे छायनयुग्मकुक्षम् । दर्भाङ्गरोमाणमतैध्मशक्तिं सनातनं यज्ञनरं नमामि ॥ ५.४७ ॥

భయంకర దంష్ట్రలు కలవాడు, చంద్రసూర్యులే నేత్రాలైనవాడు, అయనద్వయంతో కూడిన సంవత్సరమే కుక్షిగా ఉన్నవాడు, దర్భలే రోమాలైనవాడు, సమిధలే శక్తిగా ఉన్న ఆ సనాతన యజ్ఞపురుషునికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను।

Verse 48

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं शरीरेण दिशश्च सर्वाः । तमीद्यामीशं जगतां प्रसूतिं जनार्दनं तं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.४८ ॥

ఆకాశం మరియు భూమి మధ్యనున్న అంతరమంతా ఆయన శరీరంతో వ్యాపించి ఉంది; అన్ని దిక్కులూ అలాగే. జగత్తులకు కారణమైన, స్తుత్యుడైన ప్రభువు జనార్దనునికి నేను నిత్యం ప్రణామం చేస్తున్నాను।

Verse 49

सुरासुराणां च जयाजयाय युगे युगे यः स्वशरीरमाद्यम् । सृजत्यनादिः परमेश्वरो य- स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नाथम् ॥ ५.४९ ॥

అనాది పరమేశ్వరుడు యుగయుగాలలో దేవాసురుల జయాపజయాల కోసం తన ఆద్య శరీరాన్ని సృష్టించి ప్రదర్శిస్తాడు; ఆ యజ్ఞమూర్తి నాథునికి నేను ప్రణామం చేస్తున్నాను।

Verse 50

दधार मायामयमुग्रतेजा जयाय चक्रं त्वमलांशुशुभ्रम् । गदासिशार्ङ्गादिचतुर्भुजोऽयं तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५० ॥

ఓ ఉగ్రతేజస్సుగలవాడా! విజయార్థం నీవు మలినరహిత కాంతిరశ్ములతో ప్రకాశించే చక్రాన్ని ధరించావు. గదా, ఖడ్గం, శార్ఙ్గం మొదలైన ఆయుధాలు ధరించిన ఈ చతుర్భుజ యజ్ఞమూర్తికి నేను నిత్యం ప్రణామం చేస్తున్నాను।

Verse 51

क्वचित् सहस्रं शिरसां दधार क्वचिन्महापर्वततुल्यकायम् । क्वचित् स एव त्रसरेणुतुल्यो यस्तं सदा यज्ञनरं नमामि ॥ ५.५१ ॥

కొన్నిసార్లు ఆయన సహస్ర శిరస్సులను ధరించాడు; కొన్నిసార్లు మహాపర్వతంతో సమానమైన కాయాన్ని పొందాడు; మరికొన్నిసార్లు అదే ఆయన ధూళికణంలా అతి సూక్ష్ముడయ్యాడు. ఆ యజ్ఞనరునికి నేను సదా నమస్కరిస్తున్నాను।

Verse 52

चतुर्मुखो यः सृजते समग्रं रथाङ्गपाणिः प्रतिपालनाय । क्षयाय कालानलसन्निभो य-स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५२ ॥

నేను నిత్యం ఆ యజ్ఞమూర్తికి నమస్కరిస్తాను—ఆయనే చతుర్ముఖుడై సమస్త సృష్టిని సృజిస్తాడు, చేతిలో చక్రం ధరించి దానిని పాలిస్తాడు, కాలాగ్నిసమానుడై లయాన్ని కలిగిస్తాడు।

Verse 53

संसारचक्रक्रमणक्रियायै य इज्यते सर्वगतः पुराणः । यो योगिभिर्ध्यायते चाप्रमेयस् तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५३ ॥

నేను నిత్యం ఆ యజ్ఞమూర్తికి నమస్కరిస్తాను—ఆయనే పురాతనుడు, సర్వవ్యాపి, అప్రమేయుడు; సంసారచక్రం తిరుగుటకు కారణమైన క్రియాశక్తిగా పూజింపబడతాడు, యోగులు ధ్యానించేది ఆయనే।

Verse 54

सम्यङ्मनस्यर्पितवानहं ते यदा सुदृश्यं स्वतनौ नु तत्त्वम् । न चान्यदस्तॊति मतिः स्थिरा मे यतस्ततो मावतु शुद्धभावम् ॥ ५.५४ ॥

నేను నిజంగా నా మనస్సును నీకు అర్పించినప్పుడు, నా స్వదేహంలోనే తత్త్వం స్పష్టంగా దర్శనమైంది। నా బుద్ధి స్థిరమైంది—ఇతరమేదీ లేదు। కావున ఆ శుద్ధభావమే అన్ని దిక్కుల నుండీ నన్ను రక్షించుగాక।

Verse 55

इतीरितस्तस्य हुताशनार्चिः प्रख्यं तु तेजः पुरतो बभूव । तस्मिन् स राजा प्रविवेश बुद्धिं कृत्वा लयं प्राप्तवान् यज्ञमूर्तौ ॥ ५.५५ ॥

అలా పలికిన వెంటనే అతని ముందర అగ్నిశిఖల వంటి ప్రసిద్ధ తేజస్సు ప్రత్యక్షమైంది। రాజు మనస్సును అందులో స్థిరపరచి అందులో ప్రవేశించి యజ్ఞమూర్తిలో లయాన్ని పొందాడు।