Adhyaya 5: Reconciliation of Action and Knowledge: Offering All Acts to Nārāyaṇa and the Hymn to the Yajña-Puruṣa

Verse 1

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ मम सन्देहमेकं छेत्तुमिहार्हतः । येन छिन्नेन जायेत मम संसारविच्युतिः ॥ ५.१ ॥

અશ્વશિરાએ કહ્યું—આપ બંને અહીં મારા એક સંશયને છેદવા યોગ્ય છો; તે છેદાઈ જાય તો મને સંસારબંધનથી વિમુક્તિ પ્રાપ્ત થાય.

Verse 2

एवमुक्ते नृपतिना तदा योगिवरो मुनिः । कपिलः प्राह धर्मात्मा राजानं यजतां वरम् ॥ ५.२ ॥

રાજાએ એમ કહ્યું ત્યારે ધર્માત્મા યોગિવર મુનિ કપિલે યજ્ઞ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 3

कपिल उवाच । कस्ते मनसि सन्देहो राजन् परमधार्मिक । छिन्दामि येन तच्छ्रुत्वा ब्रूहि यत्तेऽभिवाञ्छितम् ॥ ५.३ ॥

કપિલે કહ્યું—હે પરમધાર્મિક રાજન, તારા મનમાં કયો સંદેહ ઊભો થયો છે? તને જે જાણવા ઇચ્છા છે તે કહો; તે સાંભળી હું સંદેહ દૂર કરી દઈશ।

Verse 4

राजोवाच । कर्मणा प्राप्यते मोक्ष उताहो ज्ञानिना मुने । एतन्मे संशयं छिन्धि यदि मेऽनुग्रहः कृतः ॥ ५.४ ॥

રાજાએ કહ્યું—હે મુને, મોક્ષ કર્મથી પ્રાપ્ત થાય છે કે જ્ઞાની દ્વારા? જો તમે મને અનુગ્રહ કર્યો હોય તો મારું આ સંશય છિન્ન કરો।

Verse 5

कपिल उवाच । इमं प्रश्नं महाराज पुरा पृष्टो बृहस्पतिः । रैभ्येण ब्रह्मपुत्रेण राज्ञा च वसुनापुराः । वसुरासीन्नृपश्रेष्ठो विद्वान् दानपतिः पुरा ॥ ५.५ ॥

કપિલે કહ્યું—હે મહારાજ, આ જ પ્રશ્ન પ્રાચીન કાળમાં બૃહસ્પતિને બ્રહ્મપુત્ર રૈભ્યે તથા વસુનાપુરના રાજા વસુએ પૂછ્યો હતો। ત્યારે વસુ શ્રેષ્ઠ નૃપ, વિદ્વાન અને દાનાધિપતિ હતો।

Verse 6

चाक्षुषस्य मनोः काले ब्रह्मणोऽन्वयवर्धनः । वसुश्च ब्रह्मणः सद्म गतवान्स्तद्दिदृक्षया ॥ ५.६ ॥

ચાક્ષુષ મનુના સમયમાં બ્રહ્માના વંશને વધારનાર અન્વયવર્ધન અને વસુ, બ્રહ્માના ધામને જોવા ઇચ્છાથી ત્યાં ગયા।

Verse 7

पथि चैत्ररथं दृष्ट्वा विद्याधरवरं नृप । अपृच्छच्च वसुः प्रीत्या ब्रह्मणोऽवसरं प्रभो ॥ ५.७ ॥

હે નૃપ, માર્ગમાં શ્રેષ્ઠ વિદ્યાધર ચૈત્રરથને જોઈ વસુએ પ્રેમપૂર્વક, હે પ્રભુ, બ્રહ્માજીના દર્શન-અવસર વિષે પૂછ્યું.

Verse 8

सोऽब्रवीद् देवसमितिर्वर्तते ब्रह्मणो गृहे । एवं श्रुत्वा वसुस् तस्थौ द्वारि ब्रह्मौकसस् तदा । तावत् तत्रैव रैभ्यस् तु आजगाम महातपाः ॥ ५.८ ॥

તે બોલ્યો—“બ્રહ્માજીના ગૃહમાં દેવસમિતિ ચાલી રહી છે.” આ સાંભળી વસુ ત્યારે બ્રહ્માલયના દ્વારે ઊભો રહ્યો. એટલામાં ત્યાં જ મહાતપસ્વી રૈભ્ય આવી પહોંચ્યા.

Verse 9

स राजा प्रीतमनसा वसुः सम्पूर्णमानसः । उवाच पूजयित्वाग्रे क्व प्रयातोऽसि वै मुने ॥ ५.९ ॥

રાજા વસુ હૃદયથી પ્રસન્ન અને મનથી સંપૂર્ણ સ્થિર હતો. પ્રથમ પૂજા કરીને તેણે કહ્યું—“હે મુનિ, તમે ખરેખર ક્યાં જઈ રહ્યા છો?”

Verse 10

रैभ्य उवाच । अहं बृहस्पतेः पार्श्वे आगतोऽस्मि महानृप । किञ्चित्कार्यान्तरं प्रष्टुमहं देवपुरोहितम् ॥ ५.१० ॥

રૈભ્ય બોલ્યા—“હે મહારાજ, હું બૃહસ્પતિના સાન્નિધ્યમાં આવ્યો છું; દેવપુરોહિતને એક અન્ય કાર્યવિષય પૂછવા માટે.”

Verse 11

एवं वदति रैभ्ये तु ब्रह्मणस्तन्महासदः । उत्तस्थौ स्वानि धिष्ण्यानि गता देवगणाः प्रभो ॥ ५.११ ॥

રૈભ્ય આમ બોલતા જ બ્રહ્માજીની તે મહાસભા ઊભી થઈ; અને હે પ્રભુ, દેવગણો પોતાના-પોતાના ધામોમાં ગયા.

Verse 12

तावद् बृहस्पतिस्तत्र रैभ्येण सह संविदम् । कृत्वा स्वधिष्ण्यमगमद् वसुनाच सुपूजितः ॥ ५.१२ ॥

ત્યારે બૃહસ્પતિએ ત્યાં રૈભ્ય સાથે પરામર્શ કર્યો અને વસુ દ્વારા યથાવિધી પૂજિત થઈ પોતાના ધામે પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 13

रैभ्य आङ्गिरसो राजा वसुश्चोपाविवेश ह । उपविष्टेषु राजेन्द्र तेषु तेष्वपि सोऽब्रवीत् ॥ ५.१३ ॥

આંગિરસ વંશના રાજા રૈભ્ય અને વસુ પણ આસન પર બેઠા. હે રાજાધિરાજ, તેઓ બેઠા પછી તેણે તેમને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 14

बृहस्पतिर्देवगुरू रैभ्यं वचनमन्तिके । किं करोमि महाभाग वेदवेदाङ्गपारग ॥ ५.१४ ॥

દેવગુરુ બૃહસ્પતિએ રૈભ્યને નજીકથી કહ્યું— “હે મહાભાગ, વેદ-વેદાંગમાં પારંગત, હું શું કરું?”

Verse 15

रैभ्य उवाच । बृहस्पते कर्मणा किं प्राप्यते ज्ञानिना । अथवा । मोक्ष एतन्ममाचक्ष्व पृच्छतः संशयं प्रभो ॥ ५.१५ ॥

રૈભ્યએ કહ્યું— “હે બૃહસ્પતે, જ્ઞાનીને કર્મ દ્વારા શું પ્રાપ્ત થાય છે? અથવા, હે પ્રભુ, મોક્ષ વિષે મને કહો અને મારી શંકા દૂર કરો।”

Verse 16

बृहस्पतिरुवाच । यत्किञ्चित् कुरुते कर्म पुरुषः साध्वसाधु वा । सर्वं नारायणे न्यस्य कुर्वन् नैव च लिप्यते ॥ ५.१६ ॥

બૃહસ્પતિએ કહ્યું— મનુષ્ય જે કોઈ કર્મ કરે, તે સારો હોય કે નરસો, બધું નારાયણને અર્પણ કરીને કરે તો તે કર્મથી લિપ્ત થતો નથી।

Verse 17

श्रूयते च द्विजश्रेष्ठ संवादो विप्रलुब्धयोः । आत्रेयो ब्राह्मणः कश्चिद् वेदाभ्यासरतो मुनिः ॥ ५.१७ ॥

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! એવું સાંભળવામાં આવે છે કે છેતરાયેલા બે બ્રાહ્મણો વચ્ચે સંવાદ થયો. તેમામાં આત્રેય ગોત્રનો એક બ્રાહ્મણ મુનિ હતો, જે વેદાભ્યાસ અને સ્વાધ્યાયમાં રત હતો.

Verse 18

वसत्यविरतं प्रातःस्नायी त्रिषवणे रतः । नाम्ना संयमनः पूर्वमेकस्मिन् दिवसे नदीम् । धर्मारण्ये गतः स्नातुं धन्यां भागीरथीं शुभाम् ॥ ५.१८ ॥

પૂર્વકાળે સંયમન નામનો પુરુષ અવિરત ત્યાં નિવાસ કરતો, પ્રાતઃસ્નાન કરતો અને ત્રિસવણ કર્મમાં રત રહેતો. એક દિવસે તે ધર્મારણ્યમાં જઈ ધન્ય અને શુભ ભાગીરથી નદીમાં સ્નાન કરવા ગયો.

Verse 19

तत्रासीनं महायूथं हरिणानां विचक्षणः । लुब्धो निष्ठुरको नाम धनुःपाणिः कृतान्तवत् । आययौ तं जिघांसुः स धनुष्यायोज्य सायकम् ॥ ५.१९ ॥

ત્યાં બેઠેલા હરણોના મહાયૂથને જોઈ, તીક્ષ્ણદૃષ્ટિ નિષ્ઠુરક નામનો લુબ્ધ શિકારી, હાથમાં ધનુષ લઈને જાણે કૃતાંત સમાન, તેમને મારવા ઇચ્છીને આવ્યો અને ધનુષમાં બાણ જોડ્યું.

Verse 20

ततः संयमनो विप्रो दृष्ट्वा तं मृगयारतम् । वारयामास मा भद्र जीवघातमिमं कुरु ॥ ५.२० ॥

ત્યારે બ્રાહ્મણ સંયમને તેને શિકારમાં આસક્ત જોઈ રોક્યો અને કહ્યું—“ભદ્ર! જીવઘાતનું આ કર્મ ન કર.”

Verse 21

एतच्छ्रुत्वा वचो व्याधः स्मितपूर्वमिदं वचः । उवाच नाहं हिंसामि पृथग्जीवं द्विजोत्तम ॥ ५.२१ ॥

આ વચન સાંભળી વ્યાધે પહેલાં સ્મિત કરીને કહ્યું—“હે દ્વિજોત્તમ! હું કોઈ જીવને પોતાથી અલગ માનીને હિંસા કરતો નથી.”

Verse 22

परमात्मा त्वयं भूतैः क्रीडते भगवान् स्वयम् । क्रीता मृदा बलीवर्द्धास्तद्वदेतन्न संशयः ॥ ५.२२ ॥

તમે પરમાત્મા છો; સ્વયં ભગવાન ભૂતો સાથે ક્રીડા કરે છે. જેમ માટીના ઢેલાથી બળિવર્દ ખરીદાય છે, તેમ અહીં પણ છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 23

अहे भावः सदा ब्रह्मन्नविद्येयं मुमुक्षुणाम् । यात्राप्राणरतं सर्वं जगदेतद्विचेष्टितम् । तत्राहमिति यः शब्दः स साधुत्वं न गच्छति ॥ ५.२३ ॥

હે બ્રહ્મન, મુમુક્ષુઓ માટે આ ભાવ સદાય અવિદ્યાજ છે. આ સમગ્ર જગત જીવનોપાર્જનને જ પ્રાણ સમજી કર્મચેષ્ટામાં રત છે; અને ત્યાં ‘હું’ એવો શબ્દભાવ સાધુત્વને પામતો નથી.

Verse 24

इत्याकर्ण्य स विप्रेन्द्रो द्विजः संयमनस्तदा । विस्मयेनाब्रवीद्वाक्यं लुब्धं निष्ठुरकं द्विजः ॥ ५.२४ ॥

આ સાંભળી બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ તે દ્વિજ—સંયમન—ત્યારે આશ્ચર્યથી લોભયુક્ત અને કઠોર વચન બોલ્યો.

Verse 25

किमेतदुच्यते भद्र प्रत्यक्षं हेतुमद्वचः । ततः श्रुत्वा मुनेर्विप्रं लुब्धकः प्राह धर्मवित् । कृत्वा लोहमयं जालं तस्याधो ज्वलनं ददौ ॥ ५.२५ ॥

“ભદ્ર, આ શું કહેવામાં આવે છે—પ્રત્યક્ષ અને હેતુયુક્ત વચન!” પછી મુનિસ્વરૂપ બ્રાહ્મણની વાત સાંભળી ધર્મજ્ઞ શિકારીએ કહ્યું; અને લોખંડનું જાળ બનાવી તેની નીચે આગ પ્રગટાવી.

Verse 26

दत्त्वा वह्निं द्विजं प्राह ज्वाल्यतां काष्ठसचयः । ततो विप्रो मुखेनाग्निं प्रज्वाल्य विरराम ह ॥ ५.२६ ॥

અગ્નિ આપી તેણે દ્વિજને કહ્યું—“લાકડાનો ઢગલો પ્રજ્વલિત કરો.” ત્યારબાદ બ્રાહ્મણે મોઢાથી અગ્નિ પ્રગટાવી પછી વિરામ લીધો.

Verse 27

ज्वलिते तु पुनर्वह्नौ तं जालं लोहसम्भवम् । पृथक्पृथक् सहस्राणि निन्येऽन्तर्जालकैर्द्विज । एकस्थानगतस्यापि वह्नेरायसजालकैः ॥ ५.२७ ॥

પછી જ્યારે અગ્નિ ફરી પ્રજ્વલિત થયો, હે દ્વિજ, તેણે લોખંડથી બનેલું તે જાળ આંતરિક જાળીઓની મદદથી હજારો અલગ અલગ ભાગોમાં ખેંચી લઈ ગયો. એક જ સ્થાને રહેલો અગ્નિ પણ લોખંડી જાળથી રોકાયેલો હતો.

Verse 28

ततो लुब्धोऽब्रवीद्विप्रं एकां ज्वालां महामुने । गृहाण येन शेषाणां करिष्यामीह नाशनम् ॥ ५.२८ ॥

પછી લોભીએ બ્રાહ્મણને કહ્યું—“હે મહામુને, આ એક જ જ્વાલા સ્વીકારો; તેના દ્વારા હું અહીં બાકી રહેલાનું વિનાશ કરી દઈશ.”

Verse 29

एवमुक्त्वा हुताशे तु तोयपूर्णं घटं द्रुतम् । चिक्षेप सहसा वह्निः प्रशशामाशु पूर्ववत् ॥ ५.२९ ॥

એવું કહી તેણે અગ્નિમાં પાણીથી ભરેલો ઘડો ઝડપથી ફેંક્યો; અગ્નિ અચાનક શાંત થઈ ગઈ અને પહેલાંની જેમ જલદી ઓસી પડી ગઈ.

Verse 30

ततोऽब्रवील्लुब्धकस्तु ब्राह्मणं तं तपोधनम् । भगवन् या त्वया ज्वाला गृहोतासीद्धुताशनात् । प्रयच्छ येन मार्गाणि मांसान्यानाय्य भक्षये ॥ ५.३० ॥

પછી તે લોભી શિકારીએ તે તપોધન બ્રાહ્મણને કહ્યું—“ભગવન, તમારા ઘરમાં હુતાશનમાંથી જે જ્વાલા ઊભી થઈ હતી, તેનો ઉપાય મને આપો; જેથી હું માંસ લાવી ભક્ષણ કરવા માટેના માર્ગો મેળવી શકું.”

Verse 31

एवमुक्तस्तदा विप्रो यावदायसजालकम् । पश्यत्येव न तत्राग्निर्मूलनाशे गतः क्षयम् ॥ ५.३१ ॥

આ રીતે કહ્યા પછી તે વિપ્ર લોખંડી જાળને જોતો રહ્યો; ત્યાં તેને અગ્નિ દેખાઈ નહીં. મૂળનો નાશ થતાં અગ્નિ ક્ષયને પામી ગઈ હતી.

Verse 32

ततो विलक्षणभावेन ब्राह्मणः शंसितव्रतः । तूष्णीम्भूतस्थितस्तावल्लुब्धको वाक्यमब्रवीत् ॥ ५.३२ ॥

પછી પ્રશંસિત વ્રતવાળા તે બ્રાહ્મણએ વિલક્ષણ ભાવથી થોડો સમય મૌન ધારણ કરીને ઊભો રહ્યો; એટલામાં શિકારીએ આ વચનો કહ્યા।

Verse 33

एतस्मिञ्ज्वलितो वह्निर्बहुशाखश्च सत्तम । मूलनाशे भवेन्नाशस्तद्वदेतदपि द्विज ॥ ५.३३ ॥

અહીં પ્રજ્વલિત અગ્નિ અનેક શાખાઓમાં ફેલાય છે, હે સત્તમ. મૂળ નાશ પામે તો નાશ થાય; તેમ જ આ પણ છે, હે દ્વિજ.

Verse 34

आत्मा स प्रकृतिस्थश्च भूतानां संश्रयो भवेत् । भूय एषा जगत्सृष्टिस्तत्रैव जगतो भवेत् ॥ ५.३४ ॥

તે આત્મા પ્રકૃતિમાં સ્થિત રહી ભૂતોનો આધાર બને છે; અને ફરી આ જ જગતની સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થાય છે—ત્યાં જ જગતનું અસ્તિત્વ થાય છે।

Verse 35

पिण्डग्रहणधर्मेण यदस्य विहितं व्रतम् । तत्तदात्मनि संयोज्य कुर्वाणो नावसीदति ॥ ५.३५ ॥

પિંડગ્રહણના નિયમ અનુસાર તેના માટે જે વ્રત વિહિત છે, તે તે કર્મોને આત્મામાં સંયોજીને જે કરે છે, તે કદી દુઃખ કે પતનમાં પડતો નથી।

Verse 36

एवमुक्ते तु व्याधेन ब्राह्मणे राजसत्तम । पुष्पवृष्टिरथाकाशात् तस्योपरि पपात ह ॥ ५.३६ ॥

વ્યાધે આમ કહ્યે ત્યારે, હે રાજશ્રેષ્ઠ, આકાશમાંથી તે બ્રાહ્મણ પર પુષ્પવૃષ્ટિ વરસી પડી।

Verse 37

विमानानि च दिव्यानि कामगानि महान्ति च । बहुरत्नानि मुख्यानि ददृशे ब्राह्मणोत्तमः ॥ ५.३७ ॥

ત્યારે બ્રાહ્મણોત્તમે દિવ્ય વિમાનો—મહાન અને ઇચ્છાનુસાર ગમન કરનારાં—તથા અનેક મુખ્ય રત્ન-નિધિઓ જોયાં।

Verse 38

तेषु निष्ठुरकं लुब्धं सर्वेषु समवस्थितम् । ददृशे ब्राह्मणस्तत्र कामरूपिणमुत्तमम् ॥ ५.३८ ॥

ત્યાં તેણે સર્વમાં વ્યાપ્ત નિષ્ઠુર અને લોભી સ્વભાવ જોયો; અને એ જ સ્થાને ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરનાર એક ઉત્તમ સત્ત્વને પણ જોયો।

Verse 39

अद्वैतवासना सिद्धं योगाद् बहुशरीरकम् । दृष्ट्र्वा विप्रो मुदा युक्तः प्रययौ निजमाश्रमम् ॥ ५.३९ ॥

યોગ દ્વારા અદ્વૈત-વાસનામાં સિદ્ધ થયેલ ‘બહુ-શરીર’ સ્વરૂપને જોઈ તે વિપ્ર આનંદથી યુક્ત થઈ પોતાના આશ્રમ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 40

एवं ज्ञानवतः कर्म कुर्वतोऽपि स्वजातिकम् । भवेन्मुक्तिर्द्विजश्रेष्ठ रैभ्य राजन् वसो ध्रुवम् ॥ ५.४० ॥

આ રીતે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, જ્ઞાન ધરાવી પોતાની જાતિ-ધર્મ અનુસાર કર્મ કરતો હોવા છતાં નિશ્ચિત મુક્તિ થાય છે. હે રૈભ્ય, હે રાજા વસુ, આ ધ્રુવ છે।

Verse 41

एवं तौ संशयच्छेदं प्राप्तौ रैभ्यवसू नृप । बृहस्पतेस्ततो धिष्ण्याज्जग्मतुर्निजमाश्रमम् ॥ ५.४१ ॥

આ રીતે, હે નૃપ, રૈભ્ય અને વસુ—બન્ને—સંશયચ્છેદ પ્રાપ્ત કરીને, પછી બૃહસ્પતિના પવિત્ર ધિષ્ણ્યમાંથી પ્રસ્થાન કરી પોતાના આશ્રમમાં ગયા।

Verse 42

तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र देवं नारायणं प्रभुम् । अभेदेन स्वदेहस्थं पश्यन्नाराधय प्रभुम् ॥ ५.४२ ॥

અતએવ, હે રાજશ્રેષ્ઠ! તું પણ દેવ પ્રભુ નારાયણને—પોતાના દેહમાં અભેદરૂપે નિવાસ કરતો જોઈને—ભક્તિપૂર્વક આરાધ.

Verse 43

कपिलस्य वचः श्रुत्वा स राजाऽश्वशिरा विभुः । ज्येष्ठं पुत्रं समाहूय धन्यं स्थूलशिराह्वयम् । अभिषिच्य निजे राज्ये स राजा प्रययौ वनम् ॥ ५.४३ ॥

કપિલના વચન સાંભળી, તે શક્તિશાળી રાજા અશ્વશિરાએ પોતાના જ્યેષ્ઠ પુત્ર ધન્યને—જે ‘સ્થૂલશિરા’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો—બોલાવી પોતાના રાજ્યમાં અભિષેક કરાવ્યો અને રાજા વનમાં પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 44

नैमिषाख्यं वरारोहे तत्र यज्ञतनुं गुरुम् । तपसाराधयामास यज्ञमूर्तिं स्तवेन् च ॥ ५.४४ ॥

હે સુન્દરી! નૈમિષ નામના સ્થાને તેણે ત્યાં તપસ્યા અને સ્તુતિ દ્વારા યજ્ઞમૂર્તિ, યજ્ઞતનુ ગુરુની આરાધના કરી.

Verse 45

धरण्युवाच । कथं यज्ञतनॊः स्तोत्रं राज्ञा नारायणस्य ह । स्तुतिः कृता महाभाग पुनरेतच्च शंस मे ॥ ५.४५ ॥

ધરણી બોલી: હે મહાભાગ! રાજાએ યજ્ઞતનુ નારાયણનું સ્તોત્ર કેવી રીતે રચ્યું? કૃપા કરીને આ ફરી મને કહો.

Verse 46

श्रीवराह उवाच । नमामि याज्यं त्रिदशाधिपस्य भवस्य सूर्यस्य हुताशनस्य । सोमस्य राज्ञो मरुतामनेक-रूपं हरिं यज्ञनरं नमस्ये ॥ ५.४६ ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા: હું પૂજ્ય હરિને નમસ્કાર કરું છું—જે દેવાધિપતિ, ભવ (શિવ), સૂર્ય, હુતાશન (અગ્નિ), રાજા સોમ અને મરુતોના રૂપે અનેકરૂપ છે; હું યજ્ઞપુરુષ હરિને વંદન કરું છું.

Verse 47

सुभीमदंष्ट्रं शशिसूर्यनेत्रं संवत्सरे छायनयुग्मकुक्षम् । दर्भाङ्गरोमाणमतैध्मशक्तिं सनातनं यज्ञनरं नमामि ॥ ५.४७ ॥

હું તે સનાતન યજ્ઞ-પુરુષને નમસ્કાર કરું છું—જેનાં દંષ્ટ્રા અતિ ભયંકર છે, ચંદ્ર અને સૂર્ય જેણાં નેત્ર છે, અયન-યુગલસહ સંવત્સર જેણો કુક્ષિ છે, દર્ભ જેણાં રોમ છે અને સમિધા જેણી શક્તિ છે।

Verse 48

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं शरीरेण दिशश्च सर्वाः । तमीद्यामीशं जगतां प्रसूतिं जनार्दनं तं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.४८ ॥

આકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચેનું આ સમગ્ર અંતર તેના શરીરથી વ્યાપ્ત છે, અને સર્વ દિશાઓ પણ. જગતોના પ્રસવક, સ્તુત્ય સ્વામી જનાર્દનને હું નિત્ય પ્રણામ કરું છું।

Verse 49

सुरासुराणां च जयाजयाय युगे युगे यः स्वशरीरमाद्यम् । सृजत्यनादिः परमेश्वरो य- स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नाथम् ॥ ५.४९ ॥

જે અનાદિ પરમેશ્વર યુગે યુગે દેવો અને અસુરોના જય-પરાજય માટે પોતાનું આદ્ય શરીર પ્રગટ કરે છે—તે યજ્ઞમૂર્તિ નાથને હું પ્રણામ કરું છું।

Verse 50

दधार मायामयमुग्रतेजा जयाय चक्रं त्वमलांशुशुभ्रम् । गदासिशार्ङ्गादिचतुर्भुजोऽयं तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५० ॥

હે ઉગ્ર તેજસ્વી! વિજય માટે તમે નિર્મળ, નિષ્કલંક કિરણોથી દીપ્ત ચક્ર ધારણ કર્યું. ગદા, ખડ્ગ, શારઙ્ગ વગેરે આયુધધારી આ ચતુર્ભુજ યજ્ઞમૂર્તિને હું સદા પ્રણામ કરું છું।

Verse 51

क्वचित् सहस्रं शिरसां दधार क्वचिन्महापर्वततुल्यकायम् । क्वचित् स एव त्रसरेणुतुल्यो यस्तं सदा यज्ञनरं नमामि ॥ ५.५१ ॥

ક્યારેક તેમણે સહસ્ર શિર ધારણ કર્યા, ક્યારેક તેમનું શરીર મહાપર્વત સમાન થયું; અને ક્યારેક એ જ તેઓ ધૂળકણ જેટલા સૂક્ષ્મ બન્યા. તે યજ્ઞ-નરને હું સદા નમસ્કાર કરું છું।

Verse 52

चतुर्मुखो यः सृजते समग्रं रथाङ्गपाणिः प्रतिपालनाय । क्षयाय कालानलसन्निभो य-स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५२ ॥

હું નિત્ય તે યજ્ઞમૂર્તિને પ્રણામ કરું છું—જે ચતુર્મુખ બની સમગ્ર સૃષ્ટિ સર્જે છે, હાથમાં ચક્ર ધારણ કરી તેનું પાલન કરે છે, અને કાળાગ્નિ સમાન બની તેનો ક્ષય કરે છે।

Verse 53

संसारचक्रक्रमणक्रियायै य इज्यते सर्वगतः पुराणः । यो योगिभिर्ध्यायते चाप्रमेयस् तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५३ ॥

હું નિત્ય તે યજ્ઞમૂર્તિને પ્રણામ કરું છું—જે પુરાતન, સર્વવ્યાપી અને અપ્રમેય છે; જે સંસારચક્રના પરિભ્રમણની ક્રિયાશક્તિ રૂપે પૂજાય છે, અને જેને યોગીઓ ધ્યાન કરે છે।

Verse 54

सम्यङ्मनस्यर्पितवानहं ते यदा सुदृश्यं स्वतनौ नु तत्त्वम् । न चान्यदस्तॊति मतिः स्थिरा मे यतस्ततो मावतु शुद्धभावम् ॥ ५.५४ ॥

જ્યારે મેં સમ્યક રીતે મારું મન તમને અર્પણ કર્યું, ત્યારે મારા પોતાના દેહમાં જ તત્ત્વ સ્પષ્ટ દેખાયું. મારી બુદ્ધિ સ્થિર થઈ—બીજું કશું નથી. તેથી તે શુદ્ધ ભાવ સર્વ દિશાઓથી મારી રક્ષા કરે।

Verse 55

इतीरितस्तस्य हुताशनार्चिः प्रख्यं तु तेजः पुरतो बभूव । तस्मिन् स राजा प्रविवेश बुद्धिं कृत्वा लयं प्राप्तवान् यज्ञमूर्तौ ॥ ५.५५ ॥

આ રીતે કહ્યા પછી તેના સમક્ષ અગ્નિશિખા સમાન પ્રસિદ્ધ તેજ પ્રગટ થયું. રાજાએ મનને તેમાં સ્થિર કરીને તેમાં પ્રવેશ કર્યો અને યજ્ઞમૂર્તિમાં લય પામ્યો।