Adhyaya 5: Reconciliation of Action and Knowledge: Offering All Acts to Nārāyaṇa and the Hymn to the Yajña-Puruṣa

Verse 1

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ मम सन्देहमेकं छेत्तुमिहार्हतः । येन छिन्नेन जायेत मम संसारविच्युतिः ॥ ५.१ ॥

Ashvashira ne kaha, tum dono mere ek sawaal ka jawab de sakte ho. Mere mann mein ek shak hai. Woh door kar do. Jab yeh shak jayega, main is janam-maran ke chakkar se aazad ho jaunga.

Verse 2

एवमुक्ते नृपतिना तदा योगिवरो मुनिः । कपिलः प्राह धर्मात्मा राजानं यजतां वरम् ॥ ५.२ ॥

Raja ne baat khatam ki. Tab Kapila ne kaha. Woh bade yogi the aur dharam ke pakke the. Raja jo yagya karta tha, usme sabse bada tha. Kapila ne usse kaha.

Verse 3

कपिल उवाच । कस्ते मनसि सन्देहो राजन् परमधार्मिक । छिन्दामि येन तच्छ्रुत्वा ब्रूहि यत्तेऽभिवाञ्छितम् ॥ ५.३ ॥

Kapila bole, raja, tum dharam ke kaam mein aage ho. Tumhare mann mein kya shak hai? Batao kya jaanna chahte ho. Main sun ke woh door kar dunga.

Verse 4

राजोवाच । कर्मणा प्राप्यते मोक्ष उताहो ज्ञानिना मुने । एतन्मे संशयं छिन्धि यदि मेऽनुग्रहः कृतः ॥ ५.४ ॥

Raja ne kaha, muni, moksha kaise milta hai? Karm karne se ya gyaan se? Yeh mere mann mein shak hai. Agar tum meri madad karna chahte ho, toh yeh samjha do.

Verse 5

कपिल उवाच । इमं प्रश्नं महाराज पुरा पृष्टो बृहस्पतिः । रैभ्येण ब्रह्मपुत्रेण राज्ञा च वसुनापुराः । वसुरासीन्नृपश्रेष्ठो विद्वान् दानपतिः पुरा ॥ ५.५ ॥

Kapila ne kaha, raja, yeh sawaal pehle bhi poocha gaya tha. Brahaspati se. Raibhya ne poocha tha, woh Brahma ke beta the. Aur Vasu naam ka raja bhi poocha tha. Vasu bada raja tha, bahut samajhdar tha, aur daan dene mein bada tha.

Verse 6

चाक्षुषस्य मनोः काले ब्रह्मणोऽन्वयवर्धनः । वसुश्च ब्रह्मणः सद्म गतवान्स्तद्दिदृक्षया ॥ ५.६ ॥

Chakshush Manu ke time pe hua yeh. Anvayavardhan aur Vasu, dono Brahma ki family se the. Unhone Brahma ke ghar jaana tha. Unko Brahma ko dekhne ka mann tha.

Verse 7

पथि चैत्ररथं दृष्ट्वा विद्याधरवरं नृप । अपृच्छच्च वसुः प्रीत्या ब्रह्मणोऽवसरं प्रभो ॥ ५.७ ॥

Raste mein unhone Caitraratha ko dekha. Woh Vidyadharo mein bada tha. Vasu ne pyaar se poocha ki Brahma se milne ka time kaise milega.

Verse 8

सोऽब्रवीद् देवसमितिर्वर्तते ब्रह्मणो गृहे । एवं श्रुत्वा वसुस् तस्थौ द्वारि ब्रह्मौकसस् तदा । तावत् तत्रैव रैभ्यस् तु आजगाम महातपाः ॥ ५.८ ॥

Usne kaha ki devta log Brahma ke ghar mein baithe hain. Yeh sun ke Vasu Brahma ke darwaze par khada ho gaya. Tabhi wahan Raibhya aaye. Woh bade tapasvi the.

Verse 9

स राजा प्रीतमनसा वसुः सम्पूर्णमानसः । उवाच पूजयित्वाग्रे क्व प्रयातोऽसि वै मुने ॥ ५.९ ॥

Raja Vasu khush tha. Usne Raibhya ki puja ki aur poocha ki aap kahan ja rahe ho muniji.

Verse 10

रैभ्य उवाच । अहं बृहस्पतेः पार्श्वे आगतोऽस्मि महानृप । किञ्चित्कार्यान्तरं प्रष्टुमहं देवपुरोहितम् ॥ ५.१० ॥

Raibhya ne kaha ki main Brihaspati ke paas gaya tha. Woh devta ka guru hai. Main unse ek kaam poochne gaya tha.

Verse 11

एवं वदति रैभ्ये तु ब्रह्मणस्तन्महासदः । उत्तस्थौ स्वानि धिष्ण्यानि गता देवगणाः प्रभो ॥ ५.११ ॥

Raibhya ke bolne ke baad Brahma ki badi sabha uth gayi. Devi log apne-apne ghar chale gaye.

Verse 12

तावद् बृहस्पतिस्तत्र रैभ्येण सह संविदम् । कृत्वा स्वधिष्ण्यमगमद् वसुनाच सुपूजितः ॥ ५.१२ ॥

Brihaspati ne wahan Raibhya se baat ki. Phir woh apne ghar gaya. Vasu ne uski acchi tarah puja ki thi.

Verse 13

रैभ्य आङ्गिरसो राजा वसुश्चोपाविवेश ह । उपविष्टेषु राजेन्द्र तेषु तेष्वपि सोऽब्रवीत् ॥ ५.१३ ॥

Raja Raibhya aur Vasu dono baith gaye. Jab woh sab baith gaye, tab usne unse bhi baat ki.

Verse 14

बृहस्पतिर्देवगुरू रैभ्यं वचनमन्तिके । किं करोमि महाभाग वेदवेदाङ्गपारग ॥ ५.१४ ॥

Brihaspati, jo devi logon ka guru hai, usne Raibhya se paas jaake poocha. Bola, main kya karoon? Tum toh Vedon ke bade jaanak ho.

Verse 15

रैभ्य उवाच । बृहस्पते कर्मणा किं प्राप्यते ज्ञानिना । अथवा । मोक्ष एतन्ममाचक्ष्व पृच्छतः संशयं प्रभो ॥ ५.१५ ॥

Raibhya ne kaha, Brihaspati, koi insaan jo sab jaanta hai, woh apne karam se kya paa sakta hai? Ya phir batao, moksh kaise milta hai? Mera sawal ka jawab do.

Verse 16

बृहस्पतिरुवाच । यत्किञ्चित् कुरुते कर्म पुरुषः साध्वसाधु वा । सर्वं नारायणे न्यस्य कुर्वन् नैव च लिप्यते ॥ ५.१६ ॥

Brihaspati ne kaha ki insan jo bhi kaam kare, achha ho ya bura. Agar woh sab Narayan ko samarpit karke kare, to uska paas nahi lagta. Woh us kaam mein nahi phanshta.

Verse 17

श्रूयते च द्विजश्रेष्ठ संवादो विप्रलुब्धयोः । आत्रेयो ब्राह्मणः कश्चिद् वेदाभ्यासरतो मुनिः ॥ ५.१७ ॥

Ab suno ek baat, brahmanon mein bade. Do brahmanon ki baat sunne mein aayi hai, dono ko dhokha hua tha. Unmein ek Atri gotra ka brahman tha, jo Ved padhne mein laga rehta tha.

Verse 18

वसत्यविरतं प्रातःस्नायी त्रिषवणे रतः । नाम्ना संयमनः पूर्वमेकस्मिन् दिवसे नदीम् । धर्मारण्ये गतः स्नातुं धन्यां भागीरथीं शुभाम् ॥ ५.१८ ॥

Pehle ek aadmi tha, naam tha Sanyaman. Woh roz subah nahaata tha, teen time puja karta tha. Ek din woh Dharam-aranya gaya, Ganga mein nahanne ke liye.

Verse 19

तत्रासीनं महायूथं हरिणानां विचक्षणः । लुब्धो निष्ठुरको नाम धनुःपाणिः कृतान्तवत् । आययौ तं जिघांसुः स धनुष्यायोज्य सायकम् ॥ ५.१९ ॥

Wahan bahut saare deer baithe the. Ek shikari aaya, Nishthur naam ka, haath mein dhanush. Woh maarna chahta tha, teer dhanush pe laga ke.

Verse 20

ततः संयमनो विप्रो दृष्ट्वा तं मृगयारतम् । वारयामास मा भद्र जीवघातमिमं कुरु ॥ ५.२० ॥

Sanyaman ne dekha ki shikari shikaar karne mein laga hai. Usne roka aur bola, bhai, mat maaro in jaanwaron ko. Yeh galat kaam mat karo.

Verse 21

एतच्छ्रुत्वा वचो व्याधः स्मितपूर्वमिदं वचः । उवाच नाहं हिंसामि पृथग्जीवं द्विजोत्तम ॥ ५.२१ ॥

Shikari ne yeh baat suni. Woh muskura ke bola. Bola, main kisi jaanwar ko alag se nahi maarta. Bhagwan sab mein hai.

Verse 22

परमात्मा त्वयं भूतैः क्रीडते भगवान् स्वयम् । क्रीता मृदा बलीवर्द्धास्तद्वदेतन्न संशयः ॥ ५.२२ ॥

Tum woh mukhya aatma ho. Bhagwan khud sab jeevon ke saath khelta hai. Jaise koi mitti ke tukde ke badle bail khareed leta hai, waise hi yahan bhi hota hai. Isme koi shak nahi.

Verse 23

अहे भावः सदा ब्रह्मन्नविद्येयं मुमुक्षुणाम् । यात्राप्राणरतं सर्वं जगदेतद्विचेष्टितम् । तत्राहमिति यः शब्दः स साधुत्वं न गच्छति ॥ ५.२३ ॥

Brahman, mukhti chaahne walo ke liye yeh sab jaahilpan hai. Saari duniya apni roti-peeli mein lagi hai. Jo kehta hai main, woh sachcha nahi ho sakta.

Verse 24

इत्याकर्ण्य स विप्रेन्द्रो द्विजः संयमनस्तदा । विस्मयेनाब्रवीद्वाक्यं लुब्धं निष्ठुरकं द्विजः ॥ ५.२४ ॥

Yeh sun ke brahman hairaan reh gaya. Lekin uska mann bhi lalach mein tha. Usne baat toh aage badhaayi, par teekhi aur lalach bhari thi.

Verse 25

किमेतदुच्यते भद्र प्रत्यक्षं हेतुमद्वचः । ततः श्रुत्वा मुनेर्विप्रं लुब्धकः प्राह धर्मवित् । कृत्वा लोहमयं जालं तस्याधो ज्वलनं ददौ ॥ ५.२५ ॥

Brahman ne poocha, bhai yeh kya bol raha hai? Saamne saaf dikh raha hai. Shikari ne suna. Woh dharam jaanta tha. Usne lohe ka jaal banaya aur neeche aag laga di.

Verse 26

दत्त्वा वह्निं द्विजं प्राह ज्वाल्यतां काष्ठसचयः । ततो विप्रो मुखेनाग्निं प्रज्वाल्य विरराम ह ॥ ५.२६ ॥

Usne aag de di aur brahman ko bola, "Lakdi ka dhana jala do." Brahman ne muh se aag jalayi aur phir shaant ho gaya.

Verse 27

ज्वलिते तु पुनर्वह्नौ तं जालं लोहसम्भवम् । पृथक्पृथक् सहस्राणि निन्येऽन्तर्जालकैर्द्विज । एकस्थानगतस्यापि वह्नेरायसजालकैः ॥ ५.२७ ॥

Jab aag phir se bhadak uthi, woh lohe ka jaal pakad ke alag-alag hisson mein baant diya. Aag ek jagah thi, lekin lohe ki jaali se baandh di gayi.

Verse 28

ततो लुब्धोऽब्रवीद्विप्रं एकां ज्वालां महामुने । गृहाण येन शेषाणां करिष्यामीह नाशनम् ॥ ५.२८ ॥

Phir woh lalach wala shakhs brahman se bola, "Maha muni, yeh ek jwala le lo. Isse main baaki sab ka naash kar dunga."

Verse 29

एवमुक्त्वा हुताशे तु तोयपूर्णं घटं द्रुतम् । चिक्षेप सहसा वह्निः प्रशशामाशु पूर्ववत् ॥ ५.२९ ॥

Yeh keh ke usne paani bhara ghara aag mein phenk diya. Aag achanak bujh gayi aur pehle jaisi shaant ho gayi.

Verse 30

ततोऽब्रवील्लुब्धकस्तु ब्राह्मणं तं तपोधनम् । भगवन् या त्वया ज्वाला गृहोतासीद्धुताशनात् । प्रयच्छ येन मार्गाणि मांसान्यानाय्य भक्षये ॥ ५.३० ॥

Phir shikari ne us brahman se kaha, "Bhagwan, woh jwala jo aapke ghar mein aag se nikli thi, uska tarika batao. Main usse maas laa ke khaana chahta hoon."

Verse 31

एवमुक्तस्तदा विप्रो यावदायसजालकम् । पश्यत्येव न तत्राग्निर्मूलनाशे गतः क्षयम् ॥ ५.३१ ॥

Jab shikari ne yeh kaha, brahman ne us faansle darwaze ko dekha. Usme aag nahi thi. Jab jad hi khatam ho gayi, toh woh bhi khatam ho gaya.

Verse 32

ततो विलक्षणभावेन ब्राह्मणः शंसितव्रतः । तूष्णीम्भूतस्थितस्तावल्लुब्धको वाक्यमब्रवीत् ॥ ५.३२ ॥

Phir brahman ka mood badal gaya. Woh vrat kar raha tha jo sabne saraaha tha. Thodi der chup khada raha. Tab shikari ne baat karni shuru ki.

Verse 33

एतस्मिञ्ज्वलितो वह्निर्बहुशाखश्च सत्तम । मूलनाशे भवेन्नाशस्तद्वदेतदपि द्विज ॥ ५.३३ ॥

Dekho, aag jal rahi hai aur kai taraf fail rahi hai. Jab jad khatam ho jati hai, toh poora ped khatam ho jata hai. Yahan bhi wahi baat hai, brahman.

Verse 34

आत्मा स प्रकृतिस्थश्च भूतानां संश्रयो भवेत् । भूय एषा जगत्सृष्टिस्तत्रैव जगतो भवेत् ॥ ५.३४ ॥

Woh aatma prakriti mein rehta hai aur sab jeevon ko sambhalta hai. Phir se duniya banti hai aur usme sab kuch hota hai.

Verse 35

पिण्डग्रहणधर्मेण यदस्य विहितं व्रतम् । तत्तदात्मनि संयोज्य कुर्वाणो नावसीदति ॥ ५.३५ ॥

Jab koi pind daan ka vrat karta hai, woh apne aap mein uska dhyan lagata hai. Aisa karne wala kabhi dukh mein nahi padta.

Verse 36

एवमुक्ते तु व्याधेन ब्राह्मणे राजसत्तम । पुष्पवृष्टिरथाकाशात् तस्योपरि पपात ह ॥ ५.३६ ॥

Jab shikari ne yeh baat kahi, to aasmaan se phool barasne lage. Woh sab us brahman ke upar girne lage.

Verse 37

विमानानि च दिव्यानि कामगानि महान्ति च । बहुरत्नानि मुख्यानि ददृशे ब्राह्मणोत्तमः ॥ ५.३७ ॥

Us brahman ne wahan udne wale bade-bade viman dekhe. Jo marzi wahan ja sakte the. Bohot saare keemat ke ratan aur khazane bhi dikhe.

Verse 38

तेषु निष्ठुरकं लुब्धं सर्वेषु समवस्थितम् । ददृशे ब्राह्मणस्तत्र कामरूपिणमुत्तमम् ॥ ५.३८ ॥

Wahan usne ek aisi shakti dekhi jo bahut kathor aur lalchi thi. Woh sab jagah phaili hui thi. Usne wahan ek aisa bada purush bhi dekha jo koi bhi roop le sakta tha.

Verse 39

अद्वैतवासना सिद्धं योगाद् बहुशरीरकम् । दृष्ट्र्वा विप्रो मुदा युक्तः प्रययौ निजमाश्रमम् ॥ ५.३९ ॥

Yog se usne ek aisi avastha dekhi jahan sirf ek hi sach hai. Woh khush ho gaya aur apne ashram wapas chala gaya.

Verse 40

एवं ज्ञानवतः कर्म कुर्वतोऽपि स्वजातिकम् । भवेन्मुक्तिर्द्विजश्रेष्ठ रैभ्य राजन् वसो ध्रुवम् ॥ ५.४० ॥

Isliye jo gyaan rakhta hai, woh apna kaam karta rahe. Apni jaati ke dharam ko follow karta rahe. Usko milti hai. Yeh pakka hai Raibhya aur Raja Vasu.

Verse 41

एवं तौ संशयच्छेदं प्राप्तौ रैभ्यवसू नृप । बृहस्पतेस्ततो धिष्ण्याज्जग्मतुर्निजमाश्रमम् ॥ ५.४१ ॥

Raja, Raibhya aur Vasu ka doubt khatam ho gaya. Unhone Brihaspati ke yahan se nikal ke apne ashram jana shuru kiya.

Verse 42

तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र देवं नारायणं प्रभुम् । अभेदेन स्वदेहस्थं पश्यन्नाराधय प्रभुम् ॥ ५.४२ ॥

To raja, tum bhi Narayan bhagwan ko pujo. Woh tumhare hi shareer mein hai, alag nahi hai. Use hi apna bhagwan maan ke puja karo.

Verse 43

कपिलस्य वचः श्रुत्वा स राजाऽश्वशिरा विभुः । ज्येष्ठं पुत्रं समाहूय धन्यं स्थूलशिराह्वयम् । अभिषिच्य निजे राज्ये स राजा प्रययौ वनम् ॥ ५.४३ ॥

Raja Ashvashira ne Kapil ji ki baat sun li. Usne apne bade bete Sthulashira ko bulaya. Use apne rajya ka raja bana ke, woh khud jungle chala gaya.

Verse 44

नैमिषाख्यं वरारोहे तत्र यज्ञतनुं गुरुम् । तपसाराधयामास यज्ञमूर्तिं स्तवेन् च ॥ ५.४४ ॥

Woh Naimish naam ki jagah gaya. Wahan usne tapasya ki aur bhagwan ki prarthana ki. Bhagwan yagya roop mein wahan the.

Verse 45

धरण्युवाच । कथं यज्ञतनॊः स्तोत्रं राज्ञा नारायणस्य ह । स्तुतिः कृता महाभाग पुनरेतच्च शंस मे ॥ ५.४५ ॥

Dharani ne poocha ki raja ne Narayan ki stuti kaise ki? Narayan to yagya ke roop mein the. Yeh poora baata do mujhe.

Verse 46

श्रीवराह उवाच । नमामि याज्यं त्रिदशाधिपस्य भवस्य सूर्यस्य हुताशनस्य । सोमस्य राज्ञो मरुतामनेक-रूपं हरिं यज्ञनरं नमस्ये ॥ ५.४६ ॥

Main Hari ko namaste karta hoon. Woh sabki puja ke layak hain. Devtaon ke swami ke roop mein hain, Bhava ke roop mein hain, Suraj ke roop mein hain. Agni ke roop mein bhi hain, Soma raja ke roop mein bhi hain. Marut devta anek roop mein hain. Main Hari ko yagya purush maanke namaste karta hoon.

Verse 47

सुभीमदंष्ट्रं शशिसूर्यनेत्रं संवत्सरे छायनयुग्मकुक्षम् । दर्भाङ्गरोमाणमतैध्मशक्तिं सनातनं यज्ञनरं नमामि ॥ ५.४७ ॥

Main us yagya purush ko namaste karta hoon jo sanatan hain. Unke daant bade zabardast hain. Unki aankhen Chaand aur Suraj jaisi hain. Unka pet saal bhar ka hai, dhai ke saath. Unke baal darbha ghaas jaise hain. Unki shakti yagya ki lakdi hai jo aag jalati hai.

Verse 48

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं शरीरेण दिशश्च सर्वाः । तमीद्यामीशं जगतां प्रसूतिं जनार्दनं तं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.४८ ॥

Dharti aur aasmaan ke beech ka poora khali hissa unke sharir mein hai. Charon dishaon bhi unmein hain. Main us bhagwan ko pranam karta hoon jo sabke liye prashansaniya hain. Woh sab duniya ka kaaran hain. Janardan ke roop mein main unko hamesha namaste karta hoon.

Verse 49

सुरासुराणां च जयाजयाय युगे युगे यः स्वशरीरमाद्यम् । सृजत्यनादिः परमेश्वरो य- स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नाथम् ॥ ५.४९ ॥

Main us bhagwan ko namaste karta hoon jiska roop yagya jaisa hai. Woh shuru se hain, koi ant nahi. Woh har yug mein apna aadim sharir banate hain. Isse devta aur asuron mein jeet aur haar dono hoti hai. Woh sabke upari hain.

Verse 50

दधार मायामयमुग्रतेजा जयाय चक्रं त्वमलांशुशुभ्रम् । गदासिशार्ङ्गादिचतुर्भुजोऽयं तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५० ॥

Aapka tej bada zabardast hai. Aapne jeet ke liye chakra dharan kiya. Woh chakra bilkul saaf hai, chamak raha hai. Aap char haath wale hain. Aapke haath mein gada, talwar, dhanush hai. Main us yagya roop wale bhagwan ko hamesha namaste karta hoon.

Verse 51

क्वचित् सहस्रं शिरसां दधार क्वचिन्महापर्वततुल्यकायम् । क्वचित् स एव त्रसरेणुतुल्यो यस्तं सदा यज्ञनरं नमामि ॥ ५.५१ ॥

Kabhi woh hazaar sar leke aata hai. Kabhi uska badan bade pahad jaisa ho jaata hai. Kabhi woh hi itna chhota ho jaata hai jaise dhool ka kana. Main us yagya-purush ko hamesha pranaam karta hoon.

Verse 52

चतुर्मुखो यः सृजते समग्रं रथाङ्गपाणिः प्रतिपालनाय । क्षयाय कालानलसन्निभो य-स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५२ ॥

Woh yagya swaroop hai. Chaar munh lekar woh sab paida karta hai. Haath mein chakra lekar woh sabko bachaata hai. Aur jab khatam hone ka time aata hai, woh kaal-agni jaisa lagta hai. Main us yagya-murti ko hamesha pranaam karta hoon.

Verse 53

संसारचक्रक्रमणक्रियायै य इज्यते सर्वगतः पुराणः । यो योगिभिर्ध्यायते चाप्रमेयस् तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५३ ॥

Woh yagya-murti bahin purana hai aur sab jagah hai. Woh is duniya ke chakko ko chalata hai. Yogi log use dhyaan mein dekhte hain. Koi usko naap nahi sakta. Main use hamesha pranaam karta hoon.

Verse 54

सम्यङ्मनस्यर्पितवानहं ते यदा सुदृश्यं स्वतनौ नु तत्त्वम् । न चान्यदस्तॊति मतिः स्थिरा मे यतस्ततो मावतु शुद्धभावम् ॥ ५.५४ ॥

Jab maine apna mann poora tumhe diya, tab sachai saaf dikhne lagi. Mere andar hi woh tattva nazar aaya. Ab meri samajh pakki ho gayi hai ki aur kuch nahi hai. Isliye woh samajh mujhe har taraf se bachaye.

Verse 55

इतीरितस्तस्य हुताशनार्चिः प्रख्यं तु तेजः पुरतो बभूव । तस्मिन् स राजा प्रविवेश बुद्धिं कृत्वा लयं प्राप्तवान् यज्ञमूर्तौ ॥ ५.५५ ॥

Yeh baat sunke aag ki laundiya jaisi chamak uske saamne prakat hui. Raja ne apni buddhi us chamak mein laga di. Aur us yagya-murti mein mil gaya.