Adhyaya 4: On Nārāyaṇa’s Ten Avatāras and Eightfold Manifestations, and the Account of King Aśvaśirā
Nārāyaṇasya Daśāvatāra-Aṣṭamūrti-Nirdeśaḥ tathā Aśvaśirā-Rājopākhyānam
Philosophical-Discourse (theology of manifestation) with Didactic Narrative (royal instruction through yogic māyā)
संवादरूपेण पृथिवी वराहं पृच्छति—नारायणः सर्वथा वर्णनीयः किम्, उत नेति-नेति-परः? वराहः साधकानां सोपानभूतान् दशावतारान् निर्दिश्य, देवैरपि अदृश्यं परं स्वरूपं प्रतिपादयति। ततः अष्टमूर्तिं निरूप्य भूत-तत्त्व-लोकक्रियासु भगवतः व्याप्तिं दर्शयति, येन भूमेः स्थैर्यं व्यक्तरूपैः धार्यते। अनन्तरं नारदोपदेशात् प्रियव्रतस्य तपश्चर्या, तथा अश्वशिरा-राजोपाख्यानं—स कपिलं जैगीषव्यं च हरिपूजाविधिं पृच्छति; योगमायया सर्वभूतैः पूर्णं राजभवनं दर्शयित्वा तौ सर्वव्याप्तिं बोधयतः—विष्णुः स्वदेहे सर्वेषु च भूतेषु अनुभाव्यः, सर्वभूतहितदृष्ट्या भक्तिः भूमिधारणायै च उपकुरुते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 4
Verse 1
धरण्युवाच । योऽसौ नारायणो देवः परमात्मा सनातनः । भगवन् सर्वभावेन उताहो नेति शंस मे ॥ ४.१ ॥
धरण्युवाच—योऽसौ नारायणो देवः परमात्मा सनातनः, भगवन् स सर्वभावेन ‘इति’ किम्, उत ‘नेति’ इति वा? तन्मे शंस।
Verse 2
श्रीवराह उवाच । मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की च ते दश ॥ ४.२ ॥
श्रीवराह उवाच—मत्स्यः कूर्मो वराहश्च, नरसिंहोऽथ वामनः; रामो रामश्च कृष्णश्च, बुद्धः कल्की च—ते दश।
Verse 3
इत्येताः कथितास्तस्य मूर्त्तयो भूतधारिणि । दर्शनं प्राप्तुमिच्छूनां सोपानानीव शोभते ॥ ४.३ ॥
इत्येताः कथितास्तस्य मूर्तयो भूतधारिणि। दर्शनं प्राप्तुमिच्छूनां सोपानानीव शोभते॥
Verse 4
यत् तस्य परमं रूपं तन्न पश्यन्ति देवताः । अस्मदादिस्वरूपेण पूरयन्ति ततो धृतिम् ॥ ४.४ ॥
यत् तस्य परमं रूपं तन्न पश्यन्ति देवताः। अस्मदादिस्वरूपेण पूरयन्ति ततो धृतिम्॥
Verse 5
ब्रह्मा भगवतो मूर्त्या रजसस्तमसस्तथा । याभिः संस्थाप्यते विश्वं स्थितौ संचाल्यते च ह ॥ ४.५ ॥
ब्रह्मा भगवतो मूर्त्या रजसस्तमसस्तथा। याभिः संस्थाप्यते विश्वं स्थितौ संचाल्यते च ह॥
Verse 6
त्वमेकाऽस्य देवस्य मूर्तिराद्या धराधरे । द्वितीया सलिलं मूर्तिस्तृतीया तैजसी स्मृता ॥ ४.६ ॥
त्वमेकाऽस्य देवस्य मूर्तिराद्या धराधरे। द्वितीया सलिलं मूर्तिस्तृतीया तैजसी स्मृता॥
Verse 7
चतुर्थी वायुमूर्तिः स्यादाकाशाख्या तु पञ्चमी । एतास्तु मूरतयस्तस्य क्षेत्रज्ञत्वं हि मद्धियाम् । मूर्त्तित्रयं तथा तस्य इत्येताश्चाष्टमूर्तयः ॥ ४.७ ॥
चतुर्थी वायुमूर्तिः स्यादाकाशाख्या तु पञ्चमी। एतास्तु मूरतयस्तस्य क्षेत्रज्ञत्वं हि मद्धियाम्। मूर्त्तित्रयं तथा तस्य इत्येताश्चाष्टमूर्तयः॥
Verse 8
अभिव्याप्तिमिदं सर्वं जगन्नारायणेन ह । इत्येतत् कथितं देवि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ४.८ ॥
इदं सर्वं जगन्नारायणेन सर्वतः अभिव्याप्तम्—इति कथितम्। देवि, एतद् व्याख्यातम्; किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि॥
Verse 9
धरण्युवाच । नारदेनैवमुक्तस्तु तदा राजा प्रियव्रतः । कृतवान् किं ममाचक्ष्व प्रसादात् परमेश्वर ॥ ४.९ ॥
धरण्युवाच—नारदेनैवमुक्तस्तदा राजा प्रियव्रतः प्रत्युवाच। ‘परमेश्वर, तव प्रसादात् मया किं कृतम्—तद् ममाचक्ष्व’॥
Verse 10
श्रीवराह उवाच । भवतीं सप्तधा कृत्वा पुत्राणां च प्रदाय सः । प्रियव्रतस्तपस्तेपे नारदाच्छ्रुतविस्मयः ॥ ४.१० ॥
श्रीवराह उवाच—त्वां सप्तधा विभज्य पुत्रेभ्यः प्रदाय च सः। प्रियव्रतः नारदात् श्रुतं विस्मयमानः तपः अतेपत्॥
Verse 11
नारायणात्मकं ब्रह्म परं जप्त्वा स्वयम्भुवः । ततस्तुष्टमनाः पारं परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ४.११ ॥
नारायणात्मकं परं ब्रह्म जपन् स्वयम्भुवः। ततः तुष्टमनाः सन् पारं गत्वा परं निर्वाणम् आप्तवान्॥
Verse 12
शृणु चान्यद् वरारोहे यद्वृत्तं परमेष्ठिनः । आराधनाय यततः पुराकाले नृपस्य ह ॥ ४.१२ ॥
वरारोहे, अन्यदपि शृणु—परमेष्ठिनो वृत्तान्तम्। पुराकाले नृपस्य आराधनार्थं यततः यदभवत्॥
Verse 13
आसीदश्वशिरा नाम राजा परमधार्मिकः । सोऽश्वमेधेन यज्ञेन यष्ट्वा सुबहुदक्षिणः ॥ ४.१३ ॥
आसीदश्वशिरा नाम राजा परमधार्मिकः। स अश्वमेधयज्ञेन यष्ट्वा बहुदक्षिणादः अभवत्॥
Verse 14
स्नातश्चावभृथिथे सोऽथ ब्राह्मणैः परिवारितः । यावदास्ते स राजर्षिस्तावद् योगिवरो मुनिः । आययौ कपिलः श्रीमान् जैगीषव्यश्च योगिराट् ॥ ४.१४ ॥
स्नातश्चावभृथिथे स ब्राह्मणैः परिवारितः। यावदास्ते स राजर्षिस्तावदाययौ मुनिः। कपिलः श्रीमान् जैगीषव्यश्च योगिराट्॥
Verse 15
ततस्त्वरितमुत्थाय स राजा स्वागतक्रीयाम् । चकार परया युक्तः स मुदा राजसत्तमः ॥ ४.१५ ॥
ततः स राजा त्वरितमुत्थाय स्वागतक्रीयां परया युक्त्या मुदा चकार राजसत्तमः॥
Verse 16
तावर्च्चितावासनगौ दृष्ट्वा राजा महाबलः । पप्रच्छ तौ तिग्मधियौ योगज्ञौ स्वेच्छयागतौ ॥ ४.१६ ॥
तौ अर्चितौ आसनगौ दृष्ट्वा राजा महाबलः। पप्रच्छ तौ तिग्मधियौ योगज्ञौ स्वेच्छयागतौ॥
Verse 17
भवन्तौ संशयं विप्रौ पृच्छामि पुरुषोत्तमौ । कथमाराधयेद् देवं हरिं नारायणं परम् ॥ ४.१७ ॥
भवन्तौ विप्रौ पुरुषोत्तमौ, संशयं पृच्छामि। कथं देवम् हरिं नारायणं परम् सम्यगाराधयेत्॥
Verse 18
विप्रावूचतुः । क एष प्रोच्यते राजंस्त्वया नारायणो गुरुः । आवां नारायणौ द्वौ तु त्वत्प्रत्यक्षगतो नृप ॥ ४.१८ ॥
विप्रावूचतुः—राजन्, त्वया यो नारायणो गुरुरिति प्रोच्यते, स कः? आवां तु द्वौ नारायणौ, त्वत्प्रत्यक्षं स्थितौ, नृप।
Verse 19
अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ ब्राह्मणौ सिद्धौ तपसा दग्धकिल्बिषौ । कथं नारायणावावामिति वाक्यमथेरितम् ॥ ४.१९ ॥
अश्वशिरा उवाच—भवन्तौ सिद्धौ ब्राह्मणौ, तपसा दग्धकिल्बिषौ। कथं ‘नारायणौ आवाम्’ इति वाक्यम् अथ ईरितम्?
Verse 20
शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाऽ जनार्दनः । गरुडस्थो महादेवः कस्तस्य सदृशो भुवि ॥ ४.२० ॥
शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाऽ जनार्दनः, गरुडस्थो महादेवः—कस्तस्य सदृशो भुवि?
Verse 21
तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा तौ विप्रौ संहितव्रतौ । जहसतुः पश्य विष्णुं राजन्निति जजल्पतुः ॥ ४.२१ ॥
तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा तौ विप्रौ संहितव्रतौ जहसतुः; “पश्य विष्णुं, राजन्” इति जजल्पतुः।
Verse 22
एवमुक्त्वा स कपिलः स्वयं विष्णुर्बभूव ह । जैगीषव्यश्च गरुडस्तत्क्षणात् समजायत ॥ ४.२२ ॥
एवमुक्त्वा स कपिलः स्वयं विष्णुरभवत्; जैगीषव्यश्च तत्क्षणाद् गरुडोऽभवत्।
Verse 23
ततो हाहाकृतं त्वासीत्तत्क्षणाद्राजमण्डलम् । दृष्ट्वा नारायणं देवं गरुडस्थं सनातनम् ॥ ४.२३ ॥
ततः तत्क्षणादेव राजमण्डले हाहाकारोऽभवत्; गरुडस्थं सनातनं देवं नारायणं दृष्ट्वा।
Verse 24
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ततो राजा महायशाः । उवाच शम्यतां विप्रौ नायं विष्णुरथेदृशः ॥ ४.२४ ॥
ततः कृताञ्जलिपुटो भूत्वा महायशा राजा उवाच—शम्यतां विप्रौ; नायं विष्णुः, न चेदृशः।
Verse 25
यस्य ब्रह्मा समुत्पन्नो नाभिपङ्कजमध्यतः । तस्माच्च ब्रह्मणो रुद्रः स विष्णुः परमेश्वरः ॥ ४.२५ ॥
यस्य नाभिपङ्कजमध्यतो ब्रह्मा समुत्पन्नः, तस्माच्च ब्रह्मणो रुद्रः; स एव विष्णुः परमेश्वरः।
Verse 26
इति राजवचः श्रुत्वा तदा तौ मुनिपुङ्गवौ । चक्रतुः परमां मायां योगमायां विशेषतः ॥ ४.२६ ॥
इति राजवचः श्रुत्वा तदा तौ मुनिपुङ्गवौ परमां मायां, विशेषतः योगमायां, चक्रतुः।
Verse 27
कपिलः पद्मनाभस्तु जैगीषव्यः प्रजापतिः । कमलस्थो बभौ ह्रस्वस्तस्य चाङ्के कुमारकः ॥ ४.२७ ॥
कपिलः पद्मनाभश्च जैगीषव्यः प्रजापतिः कमलस्थो ह्रस्वो बभौ; तस्य चाङ्के कुमारकः अपि आसीत्।
Verse 28
ददर्श राजा रक्ताक्षं कालानलसमद्युतिम् । नेत्थं भवति विश्वेशो मायैषा योगिनां सदा । सर्वव्यापी हरिः श्रीमानिति राजा जगाद ह ॥ ४.२८ ॥
राजा रक्ताक्षं कालानलसमद्युतिं तं ददर्श। ततः स जगाद—“विश्वेश्वरः न एतादृशो भवति; एषा योगिनां सदा माया। श्रीमान् हरिः सर्वव्यापी” इति।
Verse 29
ततो वाक्यावसाने तु तस्य राज्ञो हि संसदि । मशका मत्कुणा यूका भ्रमराः पक्षिणोरगाः ॥ ४.२९ ॥
तस्य राज्ञः संसदि वाक्यावसाने तु मशका मत्कुणा यूका भ्रमराः पक्षिणः उरगाश्च प्रादुर्भूताः।
Verse 30
अश्वा गावो द्विपाः सिंहा व्याघ्रा गोमायवो मृगाः । अन्येऽपि पशवः कीटा ग्राम्यारण्याश्च सर्वशः । दृश्यन्ते राजभवने कोटिशो भूतधारिणि ॥ ४.३० ॥
अश्वा गावो द्विपाः सिंहा व्याघ्रा गोमायवो मृगाः, अन्येऽपि पशवः कीटाः ग्राम्यारण्याश्च सर्वशः; राजभवने कोटिशो दृश्यन्ते, हे भूतधारिणि।
Verse 31
तं दृष्ट्वा भूतसङ्घातं राजा विस्मितमानसः । यावच्चिन्तयते किं स्यादेतदित्यवगम्य च । जैगीषव्यस्य माहात्म्यं कपिलस्य च धीमतः ॥ ४.३१ ॥
तं भूतसङ्घातं दृष्ट्वा राजा विस्मितमानसः ‘किमेतत्’ इति यावत् चिन्तयते; अवगम्य च जैगीषव्यस्य माहात्म्यं कपिलस्य च धीमतः बुबोध।
Verse 32
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा स राजा अश्वशिरास्तदा । पप्रच्छ तावृषी भक्त्या किमिदं द्विजसत्तमौ ॥ ४.३२ ॥
तदा स राजा अश्वशिराः कृताञ्जलिपुटो भूत्वा भक्त्या तावृषी पप्रच्छ—“किमिदं, हे द्विजसत्तमौ?”
Verse 33
द्विजावूचतुः । आवां पृष्टौ त्वया राजन् कथं विष्णुरिहेज्यते । प्राप्यते वा महाराज तेनिदं दर्शितं तव ॥ ४.३३ ॥
द्विजावूचतुः—राजन्, त्वया पृष्टावावां; इह विष्णुः कथं पूज्यते? अथवा, महाराज, स कथं प्राप्यते? तदर्थं तवेदं दर्शितम्।
Verse 34
सर्वज्ञस्य गुणा ह्येते ये राजंस्तव दर्शिताः । स च नारायणो देवः सर्वज्ञः कामरूपवान् ॥ ४.३४ ॥
राजन्, सर्वज्ञस्यैते गुणाः खलु त्वया दर्शिताः। स च देवो नारायणः सर्वज्ञः कामरूपवान्।
Verse 35
सौम्यस्तु संस्थितः क्वापि प्राप्यते मनुजैः किल । आराधनेन चैतस्य वाक्यमर्थवदिष्यते ॥ ४.३५ ॥
सौम्यः स खलु क्वचित् संस्थितोऽपि मनुजैः प्राप्यते। अस्याराधनेन चैतद्वाक्यमर्थवद्भवति।
Verse 36
किन्तु सर्वशरीरस्थः परमात्मा जगत्पतिः । स्वदेहे दृश्यते भक्त्या नैकस्थानगतस्तु सः ॥ ४.३६ ॥
किन्तु स परमात्मा जगत्पतिः सर्वशरीरस्थः। भक्त्या स्वदेहे दृश्यते, न तु स एकस्थानगतः।
Verse 37
अतोऽर्थं दर्शितं रूपं देवस्य परमात्मनः । आवयोस्तव राजेन्द्र प्रतीतिः स्याद् यथा तव । एवं सर्वगतो विष्णुस्तव देहे जनेश्वर ॥ ४.३७ ॥
अतः परमात्मदेवस्यार्थदर्शितं रूपं प्रदर्शितम्, यथा राजेन्द्र तवावयोः सम्यक् प्रतीतिः स्यात्। एवं सर्वगतो विष्णुस्तव देहे, जनेश्वर।
Verse 38
मन्त्रिणां भृत्यसङ्घस्य सुराद्या ये प्रदर्शिताः । पशवः कीटसङ्घाश्च तेऽपि विष्णुमया नृप ॥ ४.३८ ॥
हे नृप! मन्त्रिणः भृत्यसङ्घश्च, सुरादयः ये प्रदर्शिताः, पशवः कीटसङ्घाश्च—एतेऽपि सर्वे विष्णुमयाः।
Verse 39
भावनां तु दृढां कुर्याद् यथा सर्वगतो हरिः । नान्यत् तत्सदृशं भूतमिति भावेन सेव्यते ॥ ४.३९ ॥
यथा हरिः सर्वगतो, तथा दृढां भावनां कुर्यात्; ‘तत्सदृशं भूतं नान्यत्’ इति भावेन तं सेव्येत।
Verse 40
एष ते ज्ञानसद्भावस्तव राजन् प्रकीर्तितः । परिपूर्णेन भावेन स्मरन् नारायणं हरिम् ॥ ४.४० ॥
हे राजन्! एष ते ज्ञानसद्भावः प्रकीर्तितः; परिपूर्णेन भावेन नारायणं हरिं स्मरेत्।
Verse 41
परिपूर्णेन भावेन स्मर नारायणं गुरुम् । पुष्पोपहारैर्धूपैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः । ध्यानॆन सुस्थितेनाशु प्राप्यते परमेश्वरः ॥ ४.४१ ॥
परिपूर्णेन भावेन नारायणं गुरुं स्मर; पुष्पोपहारैर्धूपैश्च ब्राह्मणतर्पणैः, सुस्थितेन ध्यानेन च, परमेश्वरः शीघ्रं प्राप्यते।
Frequently Asked Questions
The text instructs that Nārāyaṇa is both approached through manifest forms (e.g., the ten avatāras) and ultimately understood as all-pervading. The didactic climax teaches that the divine is to be perceived within one’s own body and in all beings; therefore, devotion and conduct should be grounded in a comprehensive, non-exclusionary regard for living creatures and the world they inhabit.
No explicit tithi, lunar month, seasonal timing, or calendrical markers are stated. The narrative references ritual sequence elements (aśvamedha and avabhṛtha bathing) but does not anchor them to a specific time cycle.
Pṛthivī’s presence frames the discourse toward Earth-centered stability (dhṛti). Varāha’s account of manifested forms—especially the elemental and cosmic embodiments associated with aṣṭamūrti—presents the world as pervaded by Nārāyaṇa. The instruction to see all creatures as viṣṇumaya encourages restraint, protection of life, and an ethic compatible with sustaining terrestrial equilibrium rather than treating beings and habitats as merely instrumental.
The chapter references Priyavrata (a royal figure associated with ascetic practice), Nārada (as the instructing sage), King Aśvaśirā (the inquiring ruler), and the sages Kapila and Jaigīṣavya (who demonstrate yogamāyā). It also alludes to cosmological lineage motifs (Brahmā arising from the navel-lotus and Rudra from Brahmā) as part of the king’s doctrinal speech.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.