Adhyaya 5: Reconciliation of Action and Knowledge: Offering All Acts to Nārāyaṇa and the Hymn to the Yajña-Puruṣa

Verse 1

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ मम सन्देहमेकं छेत्तुमिहार्हतः । येन छिन्नेन जायेत मम संसारविच्युतिः ॥ ५.१ ॥

अश्वशिरा म्हणाला—आपण दोघे येथे माझा एक संशय छेदण्यास योग्य आहात; तो छेदला गेल्यास मला संसारबंधनातून मुक्ती मिळेल.

Verse 2

एवमुक्ते नृपतिना तदा योगिवरो मुनिः । कपिलः प्राह धर्मात्मा राजानं यजतां वरम् ॥ ५.२ ॥

राजाने असे बोलताच तेव्हा योगिवर धर्मात्मा मुनि कपिल यज्ञ करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा राजाला म्हणाला।

Verse 3

कपिल उवाच । कस्ते मनसि सन्देहो राजन् परमधार्मिक । छिन्दामि येन तच्छ्रुत्वा ब्रूहि यत्तेऽभिवाञ्छितम् ॥ ५.३ ॥

कपिल म्हणाला—हे परमधार्मिक राजन्, तुझ्या मनात कोणता संशय आहे? तुला जे जाणायचे आहे ते सांग; ते ऐकून मी तो संशय छेदीन।

Verse 4

राजोवाच । कर्मणा प्राप्यते मोक्ष उताहो ज्ञानिना मुने । एतन्मे संशयं छिन्धि यदि मेऽनुग्रहः कृतः ॥ ५.४ ॥

राजा म्हणाला—हे मुने, मोक्ष कर्माने मिळतो की ज्ञान्याने? जर तुम्ही माझ्यावर कृपा केली असेल तर हा माझा संशय छेद करा।

Verse 5

कपिल उवाच । इमं प्रश्नं महाराज पुरा पृष्टो बृहस्पतिः । रैभ्येण ब्रह्मपुत्रेण राज्ञा च वसुनापुराः । वसुरासीन्नृपश्रेष्ठो विद्वान् दानपतिः पुरा ॥ ५.५ ॥

कपिल म्हणाला—हे महाराज, हाच प्रश्न पूर्वी बृहस्पतीला ब्रह्मपुत्र रैभ्याने आणि वसुनापुरचा राजा वसूनं विचारला होता। त्या काळी वसु श्रेष्ठ नृप, विद्वान आणि दानाचा अधिपती होता।

Verse 6

चाक्षुषस्य मनोः काले ब्रह्मणोऽन्वयवर्धनः । वसुश्च ब्रह्मणः सद्म गतवान्स्तद्दिदृक्षया ॥ ५.६ ॥

चाक्षुष मनूच्या काळात ब्रह्माच्या वंशवृद्धीस कारणीभूत अन्वयवर्धन आणि वसु, ब्रह्माचे सदन पाहण्याच्या इच्छेने तेथे गेले।

Verse 7

पथि चैत्ररथं दृष्ट्वा विद्याधरवरं नृप । अपृच्छच्च वसुः प्रीत्या ब्रह्मणोऽवसरं प्रभो ॥ ५.७ ॥

हे नृपा, मार्गावर श्रेष्ठ विद्याधर चैत्ररथास पाहून वसूंनी प्रेमाने, हे प्रभो, ब्रह्मदेवांच्या दर्शन-अवसराविषयी विचारले।

Verse 8

सोऽब्रवीद् देवसमितिर्वर्तते ब्रह्मणो गृहे । एवं श्रुत्वा वसुस् तस्थौ द्वारि ब्रह्मौकसस् तदा । तावत् तत्रैव रैभ्यस् तु आजगाम महातपाः ॥ ५.८ ॥

तो म्हणाला—“ब्रह्मदेवांच्या गृही देवसभा चालू आहे.” हे ऐकून वसू तेव्हा ब्रह्मालयाच्या द्वारी उभा राहिला. तेवढ्यात तिथेच महातपस्वी रैभ्य येऊन पोहोचले.

Verse 9

स राजा प्रीतमनसा वसुः सम्पूर्णमानसः । उवाच पूजयित्वाग्रे क्व प्रयातोऽसि वै मुने ॥ ५.९ ॥

तो राजा वसू अंतःकरणाने प्रसन्न व मनाने पूर्ण स्थिर होता. प्रथम पूजन करून तो म्हणाला—“हे मुने, तू खरोखर कुठे जात आहेस?”

Verse 10

रैभ्य उवाच । अहं बृहस्पतेः पार्श्वे आगतोऽस्मि महानृप । किञ्चित्कार्यान्तरं प्रष्टुमहं देवपुरोहितम् ॥ ५.१० ॥

रैभ्य म्हणाले—“हे महानृपा, मी बृहस्पतींच्या सान्निध्यात आलो आहे; देवपुरोहितांना एका अन्य कार्यविषयी विचारण्यासाठी.”

Verse 11

एवं वदति रैभ्ये तु ब्रह्मणस्तन्महासदः । उत्तस्थौ स्वानि धिष्ण्यानि गता देवगणाः प्रभो ॥ ५.११ ॥

रैभ्य असे बोलत असतानाच ब्रह्मदेवांची ती महान सभा उठली; आणि हे प्रभो, देवगण आपापल्या धामांना निघून गेले.

Verse 12

तावद् बृहस्पतिस्तत्र रैभ्येण सह संविदम् । कृत्वा स्वधिष्ण्यमगमद् वसुनाच सुपूजितः ॥ ५.१२ ॥

तेव्हा बृहस्पतीने तेथे रैभ्याबरोबर सल्लामसलत केली आणि वसूकडून यथोचित पूजित होऊन आपल्या धामास गेला।

Verse 13

रैभ्य आङ्गिरसो राजा वसुश्चोपाविवेश ह । उपविष्टेषु राजेन्द्र तेषु तेष्वपि सोऽब्रवीत् ॥ ५.१३ ॥

आंगिरसवंशी राजा रैभ्य आणि वसूही बसले. हे राजाधिराज, ते सर्व बसल्यावर त्याने त्यांना संबोधून बोलले।

Verse 14

बृहस्पतिर्देवगुरू रैभ्यं वचनमन्तिके । किं करोमि महाभाग वेदवेदाङ्गपारग ॥ ५.१४ ॥

देवगुरू बृहस्पतीने रैभ्याजवळ म्हणाले— “हे महाभाग, वेद-वेदांगपारंगत, मी काय करू?”

Verse 15

रैभ्य उवाच । बृहस्पते कर्मणा किं प्राप्यते ज्ञानिना । अथवा । मोक्ष एतन्ममाचक्ष्व पृच्छतः संशयं प्रभो ॥ ५.१५ ॥

रैभ्य म्हणाला— “हे बृहस्पते, ज्ञानी पुरुषाला कर्माने काय प्राप्त होते? किंवा, हे प्रभो, मोक्षाविषयी मला सांगून माझा संशय दूर करा।”

Verse 16

बृहस्पतिरुवाच । यत्किञ्चित् कुरुते कर्म पुरुषः साध्वसाधु वा । सर्वं नारायणे न्यस्य कुर्वन् नैव च लिप्यते ॥ ५.१६ ॥

बृहस्पती म्हणाले— पुरुष जे काही कर्म करतो, ते चांगले असो वा वाईट, सर्व नारायणाला अर्पण करून करीत असेल तर तो त्याने लिप्त होत नाही।

Verse 17

श्रूयते च द्विजश्रेष्ठ संवादो विप्रलुब्धयोः । आत्रेयो ब्राह्मणः कश्चिद् वेदाभ्यासरतो मुनिः ॥ ५.१७ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ! असे ऐकिवात आहे की फसविलेल्या दोन ब्राह्मणांमध्ये संवाद झाला. त्यांपैकी आत्रेय गोत्रातील एक ब्राह्मण मुनि वेदाध्ययन व स्वाध्यायात रत होता।

Verse 18

वसत्यविरतं प्रातःस्नायी त्रिषवणे रतः । नाम्ना संयमनः पूर्वमेकस्मिन् दिवसे नदीम् । धर्मारण्ये गतः स्नातुं धन्यां भागीरथीं शुभाम् ॥ ५.१८ ॥

पूर्वी संयमन नावाचा पुरुष अखंड तेथे वास करीत असे, प्रातःस्नान करणारा व त्रिकालकर्मात रत असे. एका दिवशी तो धर्मारण्यात जाऊन धन्य व शुभ भागीरथी नदीत स्नान करण्यास गेला.

Verse 19

तत्रासीनं महायूथं हरिणानां विचक्षणः । लुब्धो निष्ठुरको नाम धनुःपाणिः कृतान्तवत् । आययौ तं जिघांसुः स धनुष्यायोज्य सायकम् ॥ ५.१९ ॥

तेथे बसलेल्या हरिणांच्या मोठ्या कळपाला पाहून, तीक्ष्णदृष्टी निष्ठुरक नावाचा लुब्ध शिकारी, हातात धनुष्य घेऊन जणू यमासारखा, त्यांना मारण्याच्या इच्छेने आला व धनुष्याला बाण लावला.

Verse 20

ततः संयमनो विप्रो दृष्ट्वा तं मृगयारतम् । वारयामास मा भद्र जीवघातमिमं कुरु ॥ ५.२० ॥

तेव्हा ब्राह्मण संयमनाने त्याला शिकारीत आसक्त पाहून थांबविले व म्हणाला—“भद्र! जीवघाताचे हे कृत्य करू नकोस.”

Verse 21

एतच्छ्रुत्वा वचो व्याधः स्मितपूर्वमिदं वचः । उवाच नाहं हिंसामि पृथग्जीवं द्विजोत्तम ॥ ५.२१ ॥

हे ऐकून व्याधाने आधी स्मित करून म्हटले—“हे द्विजोत्तम! मी कोणत्याही जीवाला स्वतःपासून वेगळा मानून त्याची हिंसा करीत नाही.”

Verse 22

परमात्मा त्वयं भूतैः क्रीडते भगवान् स्वयम् । क्रीता मृदा बलीवर्द्धास्तद्वदेतन्न संशयः ॥ ५.२२ ॥

तूच परमात्मा आहेस; स्वयं भगवान् भूतांशी क्रीडा करतो. जसा मातीच्या ढेकळाने बैल विकत घेतात, तसंच इथेही आहे—यात संशय नाही.

Verse 23

अहे भावः सदा ब्रह्मन्नविद्येयं मुमुक्षुणाम् । यात्राप्राणरतं सर्वं जगदेतद्विचेष्टितम् । तत्राहमिति यः शब्दः स साधुत्वं न गच्छति ॥ ५.२३ ॥

हे ब्रह्मन्, मुमुक्षूंकरिता हा भाव सदैव अविद्याच आहे. हे सर्व जग उपजीविकेलाच जणू प्राण मानून कर्मात गुंतलेले आहे; आणि तिथे ‘मी’ असा जो शब्द-भाव, तो साधुत्वास पोहोचत नाही.

Verse 24

इत्याकर्ण्य स विप्रेन्द्रो द्विजः संयमनस्तदा । विस्मयेनाब्रवीद्वाक्यं लुब्धं निष्ठुरकं द्विजः ॥ ५.२४ ॥

हे ऐकून ब्राह्मणश्रेष्ठ तो द्विज—संयमन—तेव्हा विस्मयाने लोभयुक्त व कठोर अशी वाणी बोलला.

Verse 25

किमेतदुच्यते भद्र प्रत्यक्षं हेतुमद्वचः । ततः श्रुत्वा मुनेर्विप्रं लुब्धकः प्राह धर्मवित् । कृत्वा लोहमयं जालं तस्याधो ज्वलनं ददौ ॥ ५.२५ ॥

“भद्र, हे काय म्हणता—प्रत्यक्ष व हेतुसहित वचन!” मग मुनीस्वरूप विप्राचे ऐकून धर्मज्ञ लुब्धक बोलला; आणि लोखंडी जाळे करून त्याखाली आग लावली.

Verse 26

दत्त्वा वह्निं द्विजं प्राह ज्वाल्यतां काष्ठसचयः । ततो विप्रो मुखेनाग्निं प्रज्वाल्य विरराम ह ॥ ५.२६ ॥

अग्नी देऊन तो द्विजाला म्हणाला—“लाकडांचा ढीग पेटव.” मग विप्राने मुखाने अग्नी प्रज्वलित करून विराम घेतला.

Verse 27

ज्वलिते तु पुनर्वह्नौ तं जालं लोहसम्भवम् । पृथक्पृथक् सहस्राणि निन्येऽन्तर्जालकैर्द्विज । एकस्थानगतस्यापि वह्नेरायसजालकैः ॥ ५.२७ ॥

पुन्हा अग्नी प्रज्वलित झाल्यावर, हे द्विज, त्याने लोखंडापासून बनलेले ते जाळे अंतर्जाळांच्या साहाय्याने हजारो वेगवेगळ्या भागांत ओढून नेले. एकाच ठिकाणी असलेली अग्नीही लोखंडी जाळ्यांनी आवरलेली होती.

Verse 28

ततो लुब्धोऽब्रवीद्विप्रं एकां ज्वालां महामुने । गृहाण येन शेषाणां करिष्यामीह नाशनम् ॥ ५.२८ ॥

मग लोभी माणूस त्या ब्राह्मणाला म्हणाला—“हे महामुने, ही एकच ज्वाला स्वीकारा; हिच्यामुळे मी इथे उरलेल्या सर्वांचा नाश करीन.”

Verse 29

एवमुक्त्वा हुताशे तु तोयपूर्णं घटं द्रुतम् । चिक्षेप सहसा वह्निः प्रशशामाशु पूर्ववत् ॥ ५.२९ ॥

असे बोलून त्याने अग्नीत पाण्याने भरलेला घडा त्वरेने फेकला; अग्नी क्षणात शांत झाला आणि पूर्वीप्रमाणे लवकरच निवळला.

Verse 30

ततोऽब्रवील्लुब्धकस्तु ब्राह्मणं तं तपोधनम् । भगवन् या त्वया ज्वाला गृहोतासीद्धुताशनात् । प्रयच्छ येन मार्गाणि मांसान्यानाय्य भक्षये ॥ ५.३० ॥

मग त्या लोभी शिकाऱ्याने त्या तपोधन ब्राह्मणाला म्हटले—“भगवन्, तुमच्या घरात हुताशनातून जी ज्वाला उठली होती, तिचा उपाय मला द्या; ज्यायोगे मी मांस आणण्याचे मार्ग मिळवून ते भक्षण करू शकेन.”

Verse 31

एवमुक्तस्तदा विप्रो यावदायसजालकम् । पश्यत्येव न तत्राग्निर्मूलनाशे गतः क्षयम् ॥ ५.३१ ॥

असे म्हटल्यावर तो विप्र लोखंडी जाळ्याकडे पाहू लागला; तेथे त्याला अग्नी दिसला नाही. मुळाचाच नाश झाल्याने ती अग्नी पूर्णतः क्षय पावली होती.

Verse 32

ततो विलक्षणभावेन ब्राह्मणः शंसितव्रतः । तूष्णीम्भूतस्थितस्तावल्लुब्धको वाक्यमब्रवीत् ॥ ५.३२ ॥

त्यानंतर प्रशंसित व्रत असलेला तो ब्राह्मण विलक्षण भावाने काही काळ मौन धारण करून उभा राहिला; तेवढ्यात शिकाऱ्याने हे वचन उच्चारले।

Verse 33

एतस्मिञ्ज्वलितो वह्निर्बहुशाखश्च सत्तम । मूलनाशे भवेन्नाशस्तद्वदेतदपि द्विज ॥ ५.३३ ॥

येथे प्रज्वलित अग्नी अनेक शाखांप्रमाणे पसरतो, हे सत्पुरुषश्रेष्ठ। मूळ नष्ट झाले की नाश होतो; तसेच हेही आहे, हे द्विज।

Verse 34

आत्मा स प्रकृतिस्थश्च भूतानां संश्रयो भवेत् । भूय एषा जगत्सृष्टिस्तत्रैव जगतो भवेत् ॥ ५.३४ ॥

तो आत्मा प्रकृतीत स्थित राहून भूतांचा आधार होतो; आणि पुन्हा हीच जगत्सृष्टी उत्पन्न होते—त्यातच जगत् प्रकट होते।

Verse 35

पिण्डग्रहणधर्मेण यदस्य विहितं व्रतम् । तत्तदात्मनि संयोज्य कुर्वाणो नावसीदति ॥ ५.३५ ॥

पिंडग्रहणाच्या नियमाप्रमाणे त्याच्यासाठी जे व्रत विहित आहे, ते ते आत्म्यात एकरूप करून जो आचरतो, तो कधीही खचत नाही वा पतन पावत नाही।

Verse 36

एवमुक्ते तु व्याधेन ब्राह्मणे राजसत्तम । पुष्पवृष्टिरथाकाशात् तस्योपरि पपात ह ॥ ५.३६ ॥

व्याधाने असे बोलताच, हे राजश्रेष्ठ, आकाशातून त्या ब्राह्मणावर पुष्पवृष्टी पडली।

Verse 37

विमानानि च दिव्यानि कामगानि महान्ति च । बहुरत्नानि मुख्यानि ददृशे ब्राह्मणोत्तमः ॥ ५.३७ ॥

तेव्हा ब्राह्मणोत्तमाने दिव्य विमाने—महान व इच्छेनुसार चालणारी—आणि अनेक प्रमुख रत्ननिधी पाहिल्या।

Verse 38

तेषु निष्ठुरकं लुब्धं सर्वेषु समवस्थितम् । ददृशे ब्राह्मणस्तत्र कामरूपिणमुत्तमम् ॥ ५.३८ ॥

तेथे त्याने सर्वत्र पसरलेली कठोर व लोभी वृत्ती पाहिली; आणि त्याच स्थानी इच्छेनुसार रूप धारण करणारा एक उत्तम पुरुषही पाहिला।

Verse 39

अद्वैतवासना सिद्धं योगाद् बहुशरीरकम् । दृष्ट्र्वा विप्रो मुदा युक्तः प्रययौ निजमाश्रमम् ॥ ५.३९ ॥

योगाने अद्वैत-वासनेने सिद्ध झालेले, ‘बहु-शरीर’ रूप पाहून तो विप्र आनंदयुक्त होऊन आपल्या आश्रमास निघून गेला।

Verse 40

एवं ज्ञानवतः कर्म कुर्वतोऽपि स्वजातिकम् । भवेन्मुक्तिर्द्विजश्रेष्ठ रैभ्य राजन् वसो ध्रुवम् ॥ ५.४० ॥

अशा प्रकारे, हे द्विजश्रेष्ठ, ज्ञानयुक्त असून स्वजातिधर्मानुसार कर्म केले तरी निश्चयाने मुक्ति प्राप्त होते. हे रैभ्य, हे राजा वसू, हे ध्रुव सत्य आहे।

Verse 41

एवं तौ संशयच्छेदं प्राप्तौ रैभ्यवसू नृप । बृहस्पतेस्ततो धिष्ण्याज्जग्मतुर्निजमाश्रमम् ॥ ५.४१ ॥

अशा प्रकारे, हे नृप, रैभ्य व वसू यांनी संशयच्छेद प्राप्त केला; मग बृहस्पतीच्या पवित्र आसनातून निघून ते आपल्या आश्रमास गेले।

Verse 42

तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र देवं नारायणं प्रभुम् । अभेदेन स्वदेहस्थं पश्यन्नाराधय प्रभुम् ॥ ५.४२ ॥

म्हणून, हे राजेंद्र! तूही देव प्रभु नारायणाला—स्वदेहात अभेदभावे स्थित असे पाहून—भक्तीने आराधना कर.

Verse 43

कपिलस्य वचः श्रुत्वा स राजाऽश्वशिरा विभुः । ज्येष्ठं पुत्रं समाहूय धन्यं स्थूलशिराह्वयम् । अभिषिच्य निजे राज्ये स राजा प्रययौ वनम् ॥ ५.४३ ॥

कपिलांचे वचन ऐकून तो समर्थ राजा अश्वशिरा याने ज्येष्ठ पुत्र धन्य—जो ‘स्थूलशिरा’ म्हणून प्रसिद्ध होता—यास बोलावून आपल्या राज्यात अभिषेक केला आणि राजा वनात निघून गेला.

Verse 44

नैमिषाख्यं वरारोहे तत्र यज्ञतनुं गुरुम् । तपसाराधयामास यज्ञमूर्तिं स्तवेन् च ॥ ५.४४ ॥

हे वरारोहे! नैमिष नावाच्या स्थानी त्याने तेथे तपश्चर्या व स्तुतीने यज्ञमूर्ती, यज्ञतनु गुरुंची आराधना केली.

Verse 45

धरण्युवाच । कथं यज्ञतनॊः स्तोत्रं राज्ञा नारायणस्य ह । स्तुतिः कृता महाभाग पुनरेतच्च शंस मे ॥ ५.४५ ॥

धरणी म्हणाली: हे महाभाग! राजाने यज्ञतनु नारायणाची स्तोत्ररूप स्तुती कशी केली? ते मला पुन्हा सांगावे.

Verse 46

श्रीवराह उवाच । नमामि याज्यं त्रिदशाधिपस्य भवस्य सूर्यस्य हुताशनस्य । सोमस्य राज्ञो मरुतामनेक-रूपं हरिं यज्ञनरं नमस्ये ॥ ५.४६ ॥

श्रीवराह म्हणाले: मी पूज्य हरिला नमस्कार करतो—जो देवाधिपती, भव (शिव), सूर्य, हुताशन (अग्नी), राजा सोम आणि मरुतांच्या रूपाने अनेक रूप धारण करतो; त्या यज्ञपुरुष हरिला मी वंदन करतो.

Verse 47

सुभीमदंष्ट्रं शशिसूर्यनेत्रं संवत्सरे छायनयुग्मकुक्षम् । दर्भाङ्गरोमाणमतैध्मशक्तिं सनातनं यज्ञनरं नमामि ॥ ५.४७ ॥

मी त्या सनातन यज्ञ-पुरुषाला नमस्कार करतो—ज्यांचे दंष्ट्रा अत्यंत भीषण आहेत, ज्यांचे नेत्र चंद्र व सूर्य आहेत, अयन-द्वयासह संवत्सरच ज्यांचा उदर आहे, दर्भच ज्यांचे रोम आहेत आणि समिधाच ज्यांची शक्ति आहे।

Verse 48

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं शरीरेण दिशश्च सर्वाः । तमीद्यामीशं जगतां प्रसूतिं जनार्दनं तं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.४८ ॥

द्युलोक व पृथ्वी यांच्या मधील हे सर्व अंतर त्याच्या देहाने व्यापलेले आहे; सर्व दिशा देखील. त्या स्तुत्य ईशाला, जगतांचा प्रसवकर्ता जनार्दनाला मी नित्य प्रणाम करतो।

Verse 49

सुरासुराणां च जयाजयाय युगे युगे यः स्वशरीरमाद्यम् । सृजत्यनादिः परमेश्वरो य- स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नाथम् ॥ ५.४९ ॥

जो अनादी परमेश्वर युगोयुग देव व असुर यांच्या जय-पराजयासाठी आपले आद्य शरीर प्रकट करतो—त्या यज्ञमूर्ती नाथाला मी प्रणाम करतो।

Verse 50

दधार मायामयमुग्रतेजा जयाय चक्रं त्वमलांशुशुभ्रम् । गदासिशार्ङ्गादिचतुर्भुजोऽयं तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५० ॥

हे उग्र तेजस्वी! विजयासाठी तू निर्मळ, निष्कलंक किरणांनी उजळलेले चक्र धारण केलेस। गदा, खड्ग, शार्ङ्ग इत्यादी आयुधांनी युक्त असा हा चतुर्भुज यज्ञमूर्ती—त्याला मी नित्य प्रणाम करतो।

Verse 51

क्वचित् सहस्रं शिरसां दधार क्वचिन्महापर्वततुल्यकायम् । क्वचित् स एव त्रसरेणुतुल्यो यस्तं सदा यज्ञनरं नमामि ॥ ५.५१ ॥

कधी त्याने सहस्र शिरे धारण केली, कधी त्याचा देह महापर्वतासारखा झाला; आणि कधी तोच धुळीच्या कणाइतका सूक्ष्म झाला। त्या यज्ञ-नराला मी सदा नमस्कार करतो।

Verse 52

चतुर्मुखो यः सृजते समग्रं रथाङ्गपाणिः प्रतिपालनाय । क्षयाय कालानलसन्निभो य-स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५२ ॥

मी त्या यज्ञमूर्तीला नित्य प्रणाम करतो—जो चतुर्मुख होऊन समग्र सृष्टीची निर्मिती करतो, जो हातात चक्र धारण करून पालन करतो, आणि जो कालाग्नीप्रमाणे होऊन संहार करतो।

Verse 53

संसारचक्रक्रमणक्रियायै य इज्यते सर्वगतः पुराणः । यो योगिभिर्ध्यायते चाप्रमेयस् तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५३ ॥

मी त्या यज्ञमूर्तीला नित्य प्रणाम करतो—जो पुरातन, सर्वव्यापी व अप्रमेय आहे; जो संसारचक्राच्या प्रवर्तनक्रियेच्या तत्त्वरूपाने पूजिला जातो, आणि ज्याचे योगी ध्यान करतात।

Verse 54

सम्यङ्मनस्यर्पितवानहं ते यदा सुदृश्यं स्वतनौ नु तत्त्वम् । न चान्यदस्तॊति मतिः स्थिरा मे यतस्ततो मावतु शुद्धभावम् ॥ ५.५४ ॥

जेव्हा मी सम्यक् रीतीने माझे मन तुला अर्पण केले, तेव्हा माझ्याच देहात तत्त्व स्पष्ट दिसू लागले। माझी बुद्धी स्थिर झाली—याव्यतिरिक्त काही नाही। म्हणून तो शुद्ध भाव सर्व दिशांनी माझे रक्षण करो।

Verse 55

इतीरितस्तस्य हुताशनार्चिः प्रख्यं तु तेजः पुरतो बभूव । तस्मिन् स राजा प्रविवेश बुद्धिं कृत्वा लयं प्राप्तवान् यज्ञमूर्तौ ॥ ५.५५ ॥

असे उच्चारले असता त्याच्या समोर अग्निज्वालेसारखे प्रसिद्ध तेज प्रकट झाले। राजाने बुद्धी त्यात स्थिर करून त्यात प्रवेश केला आणि यज्ञमूर्तीमध्ये लय पावला।