Adhyaya 210: Inquiry into Moral Agency (Karma) and Practical Means for the Dissolution of Sin: the Śiśumāra Contemplation

Verse 1

पुनः पतिव्रतामाहात्म्यवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ रहस्यं धर्ममाख्यानं त्वयोक्तं तु महायशः ॥ स्त्रीणां माहात्म्यमुद्दिश्य भास्करस्य मतं यथा ॥

पुनः पतिव्रतामाहात्म्यवर्णनम्। नारद उवाच—रहस्यं धर्ममाख्यानं त्वयोक्तं तु महायशः, स्त्रीणां माहात्म्यमुद्दिश्य भास्करस्य मतं यथा॥

Verse 2

इदं हि सर्वभूतेषु परं कौतूहलं मम ॥ तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व महातपाः ॥

इदं हि सर्वभूतेषु परं कौतूहलं मम। तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व महातपाः॥

Verse 3

ये नरा दुःखसन्तप्तास्तपस्तीव्रं समाश्रिताः ॥ नानाव्रतशतोपायैः सुखहेतोर्महाप्रभ ॥

ये नरा दुःखसन्तप्ताः सन्ति, ते सुखहेतोर्महाप्रभ, नानाव्रतशतोपायैस्तपस्तीव्रं समाश्रिताः।

Verse 4

मनसा निश्चितात्मानस्त्यक्त्वा सर्वप्रियाप्रियम् ॥ काङ्क्षन्ते बहवः केचित्केनचिद्विनिहन्यते ॥

मनसा निश्चितात्मानः सर्वप्रियाप्रियं त्यक्त्वा, बहवः केचित् फलानि काङ्क्षन्ते; केचित् केनचिदेव विनिहन्यन्ते।

Verse 5

श्रुता लोके श्रुतिस्तात श्रेयो धर्मा हि नित्यशः ॥ सम्यक्कृच्छ्राश्रितस्याथ कथं पापे मतिर्भवेत् ॥

लोके श्रुतं, श्रुतिरपि तात, यत् धर्मः नित्यशः श्रेयः। अथ सम्यक्कृच्छ्राश्रितस्य पापे कथं मतिर्भवेत्?

Verse 6

कस्यैतच्चेष्टितं तात कर्त्ता कारयितापि वा ॥ कः कर्षति जगच्चैको भूतग्रामं चतुर्विधम् ॥

कस्यैतच्चेष्टितं तात—कः कर्त्ता, कः कारयितापि वा? क एको जगत् कर्षति, भूतग्रामं चतुर्विधं च?

Verse 7

कं वा द्वेषं पुरस्कृत्य मतिस्तस्य प्रवर्तते ॥ सुखदुःखादि लोकेऽस्मिन्प्रकरोति सुदारुणम् ॥

कं वा द्वेषं पुरस्कृत्य तस्य मतिः प्रवर्तते? लोकेऽस्मिन् सुखदुःखादि सुदारुणं प्रकरोति।

Verse 8

यद्येवं तु मया गुह्यं दुर्विज्ञेयं सुरैरपि ॥ शक्यं श्रोतुं महाराज तदाख्याहि तपोधन ॥

यद्येवं तु मया गुह्यं दुर्विज्ञेयं सुरैरपि । शक्यं श्रोतुं महाराज तदाख्याहि तपोधन ॥

Verse 9

नारदेनैवमुक्तस्तु धर्मराजो महामनाः ॥ विनयात्प्रश्रितं वाक्यमिदमाह महामुनिम् ॥

नारदेनैवमुक्तस्तु धर्मराजो महामनाः । विनयात्प्रश्रितं वाक्यमिदमाह महामुनिम् ॥

Verse 10

न कश्चिद्दृश्यते लोके कर्ता कारयितापि वा ॥ यद्वै परमधर्मात्मन् यस्मिन्कर्म प्रतिष्ठितम् ॥

न कश्चिद्दृश्यते लोके कर्ता कारयितापि वा । यद्वै परमधर्मात्मन् यस्मिन्कर्म प्रतिष्ठितम् ॥

Verse 11

यस्य वै कीर्त्यते नाम येन चाज्ञाप्यते जगत् ॥ व्यवहरामि वचश्चाहं यः करोति स्वयं कृतम् ॥

यस्य वै कीर्त्यते नाम येन चाज्ञाप्यते जगत् । व्यवहरामि वचश्चाहं यः करोति स्वयं कृतम् ॥

Verse 12

दिव्येऽस्मिन् सदसि ब्रह्मन् ब्रह्मर्षिगणसंवृते ॥ यथाश्रुतं यथादृष्टं कथयिष्याम्यहं विभो ॥

दिव्येऽस्मिन् सदसि ब्रह्मन् ब्रह्मर्षिगणसंवृते । यथाश्रुतं यथादृष्टं कथयिष्याम्यहं विभो ॥

Verse 13

स्वकर्म भुज्यते तात सम्भूतैर्यत्कृतं स्वयम् ॥ आत्मानं पातयत्यात्मा किञ्चित्कर्म च कारयेत् ॥

स्वकर्मैव भुज्यते तात, देहिभिः स्वयंकृतं यत्। आत्मैवात्मानं पातयति, किञ्चित्कर्म च प्रवर्तयति॥

Verse 14

वायुना भाविता संज्ञा संसारे सा दृढीकृता ॥ तामेव भजते जन्तुः सुकृतं वाथ दुष्कृतम् ॥

वायुना भाविता संज्ञा संसारे दृढतां गता। तामेव भजते जन्तुः सुकृतं वा दुष्कृतं तथा॥

Verse 15

अभिघाताभिभूतस्तु आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ आत्मा शत्रुश्च बन्धुश्च न कश्चिद्बन्धुरात्मनः ॥

अभिघाताभिभूतस्तु स्वयमेवात्मानमुद्धरेत्। आत्मा शत्रुश्च बन्धुश्च, नान्यो बन्धुरात्मनः॥

Verse 16

बन्धुं बन्धुपरिक्लेशं निर्मितं पूर्वकर्मभिः ॥ जगत्यामुपभुङ्क्ते वै जीवा योनिशतैरपि ॥

बन्धुत्वं बन्धुपरिक्लेशं पूर्वकर्मनिर्मितं जगति। जीवा उपभुञ्जते नूनं योनिशतैरपि जन्मसु॥

Verse 17

मिथ्याप्रवृत्तः शब्दोऽयं जगद्भ्रमति सर्वशः ॥ यावत्तत्कुरुते कर्म तावत्कर्म स्वयंकृतम् ॥

मिथ्याप्रवृत्तोऽयं शब्दो जगद्भ्रामयति सर्वतः। यावत्कर्म करोत्येवं तावत्स्वयंकृतं कर्म॥

Verse 18

यथा यथा क्षयं याति ह्यशुभं पुरुषस्य वै ॥ तथा तथा शुभा बुद्धिर्मनुजस्य प्रवर्तते ॥

यथा यथा पुरुषस्य ह्यशुभं क्षयं याति, तथा तथा मनुजस्य शुभा बुद्धिः प्रवर्तते।

Verse 19

शुभाशुभकरीं बुद्धिं लभते पौरवैहिकीम् ॥ दुष्कृतैः कर्मभिर्देही शुभैर्वा स्वयमर्जितैः ॥ क्लेशक्शयं पापहरं शुभं कर्म करोत्यथ ॥

देही पौरवैहिकीैः स्वयमर्जितैर्वा दुष्कृतैः शुभैर्वा कर्मभिः शुभाशुभकरीं बुद्धिं लभते। ततः क्लेशक्शयं पापहरं शुभं कर्म करोति।

Verse 20

शुभाशुभं नरः प्राप्य कर्माकर्म तथैव च ॥ विवृते विमले कर्मण्यअमरेषु महीयते ॥

नरः शुभाशुभं कर्माकर्म च प्राप्य, विवृते विमले कर्मणि अमरेषु महीयते।

Verse 21

स्वर्गः शुभफलप्राप्तिर्निरयः पापसंभवः ॥ नैव कश्चित्प्रदाता च नापहर्ता प्रदृश्यते ॥

स्वर्गः शुभफलप्राप्तिः, निरयः पापसंभवः। नैव कश्चित् प्रदाता नापहर्ता च प्रदृश्यते।

Verse 22

नारद उवाच ॥ यद्येवं स्वकृतं कर्म समन्वेति शुभाशुभम् ॥ शुभस्येह भवेर्दवृद्धिरशुभस्य क्षयोऽपि वा ॥

नारद उवाच—यद्येवं स्वकृतं कर्म शुभाशुभं समन्वेति, शुभस्येह भवेऽवृद्धिरशुभस्य क्षयोऽपि वा कथं स्यात्?

Verse 23

मनसा कर्मणा वापि तपसा चरितेन वा ॥ यथा न रोहते जन्तुस्तथा त्वं वक्तुमर्हसि ॥

मनसा कर्मणा वापि तपसा चरितेन वा । यथा न रोहते जन्तुस्तथा त्वं वक्तुमर्हसि ॥

Verse 24

यम उवाच ॥ इदं पुण्यं पवित्रं च ह्यशुभानां शुभप्रदम् ॥ कीर्तयिष्यामि ते सम्यक्पापदोषक्षयं सदा ॥

यम उवाच । इदं पुण्यं पवित्रं च ह्यशुभानां शुभप्रदम् । कीर्तयिष्यामि ते सम्यक्पापदोषक्षयं सदा ॥

Verse 25

प्रणम्य शिरसा सम्यक्पापपुण्यकराय च ॥ कर्तृणे जगतो नित्यं विश्वस्य जगतो ह्यहम् ॥

प्रणम्य शिरसा सम्यक्पापपुण्यकराय च । कर्तृणे जगतो नित्यं विश्वस्य जगतो ह्यहम् ॥

Verse 26

येन सृष्टमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ अनादिमध्यानिधनं दुर्विज्ञेयं सुरासुरैः ॥

येन सृष्टमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । अनादिमध्यानिधनं दुर्विज्ञेयं सुरासुरैः ॥

Verse 27

यः समः सर्वभूतेषु जितात्मा शान्तमानसः ॥ स पापेभ्यो विमुच्येत ज्ञानवान्सर्ववेदवित् ॥

यः समः सर्वभूतेषु जितात्मा शान्तमानसः । स पापेभ्यो विमुच्येत ज्ञानवान्सर्ववेदवित् ॥

Verse 28

गुणागुणपरिज्ञाता ह्यक्षयस्य क्षयस्य च ॥ ध्याने नैव ह्यसम्मूढः स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥

गुणदोषयोः परिज्ञाता, अक्षयक्षययोश्च यः। ध्याने न ह्यसम्मूढः स पापेभ्यः प्रमुच्यते॥

Verse 29

स्वदेहे परदेहे च सुखदुःखेन नित्यशः ॥ विचारज्ञो भवेद्यस्तु स मुच्येतैनसा ध्रुवम् ॥

स्वदेहे परदेहे च सुखदुःखं नित्यमेव। विचारज्ञो भवेद्यस्तु स मुच्येतैनसा ध्रुवम्॥

Verse 30

अहिंस्रः सर्वभूतेषु तृष्णाक्रोधविवर्जितः ॥ शुभन्यायः सदा यश्च स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥

अहिंसकः सर्वभूतेषु तृष्णाक्रोधविवर्जितः। शुभन्यायपरः नित्यं स पापेभ्यः प्रमुच्यते॥

Verse 31

प्राणायामैश्च निर्गृह्य त्वधः सन्धानारणानि च ॥ व्यवस्थितमना यस्तु स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥

प्राणायामैर्निगृह्यैव अधःसन्धानधारणाः। व्यवस्थितमना यस्तु स पापेभ्यः प्रमुच्यते॥

Verse 32

निराशः सर्वतस्तिष्ठेदिष्टार्थेषु न लोलुपः ॥ परीतात्मा त्यजेत्प्राणान्सर्वपापात्प्रमुच्यते ॥

निराशः सर्वतः तिष्ठेदिष्टार्थेषु न लोलुपः। परीतात्मा त्यजेत्प्राणान् स सर्वपापात्प्रमुच्यते॥

Verse 33

श्रद्दधानो जितक्रोधः परद्रव्यविवर्जकः ॥ अनसूयश्च यो मर्त्यः स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥

श्रद्दधानो जितक्रोधः परद्रव्यविवर्जकः। अनसूयश्च यो मर्त्यः स पापेभ्यः प्रमुच्यते॥

Verse 34

गुरुशुश्रूषया युक्तस्त्वहिंसानिरतश्च यः ॥ अक्षुद्रशीलस्तु नरः स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥

गुरुशुश्रूषया युक्तस्त्वहिंसानिरतश्च यः। अक्षुद्रशीलस्तु नरः स पापेभ्यः प्रमुच्यते॥

Verse 35

प्रशस्तानि च यः कुर्यादप्रशस्तानि वर्जयेत् ॥ मङ्गले परमो यश्च स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥

प्रशस्तानि च यः कुर्यादप्रशस्तानि वर्जयेत्। मङ्गले परमो यश्च स पापेभ्यः प्रमुच्यते॥

Verse 36

योऽभिगच्छति तीर्थानि विशुद्धेनान्तरात्मना ॥ पापादुपरतो नित्यं स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥

योऽभिगच्छति तीर्थानि विशुद्धेनान्तरात्मना। पापादुपरतो नित्यं स पापेभ्यः प्रमुच्यते॥

Verse 37

नारद उवाच ॥ एतच्छ्रेयॊहितं चैव सर्वेषां वै परन्तप ॥ उपपन्नं च युक्तं च तत्त्वया समुदाहृतम् ॥

नारद उवाच। एतच्छ्रेयॊहितं चैव सर्वेषां वै परन्तप। उपपन्नं च युक्तं च तत्त्वया समुदाहृतम्॥

Verse 38

विविधैः कारणोपायैः सम्यक्तत्त्वार्थदर्शितैः ॥ संशयोऽभून्मम पुरा स त्वया नाशितः प्रभो ॥

विविधैः कारणोपायैः सम्यक्तत्त्वार्थदर्शितैः । संशयोऽभून्मम पुरा स त्वया नाशितः प्रभो ॥

Verse 39

ततोऽप्यल्पतरश्चेत्स्यादुपायो योगवित्तम ॥ कथ्यतां मे महाभाग येन पापं प्रणश्यति ॥

ततोऽप्यल्पतरश्चेत्स्यादुपायो योगवित्तम । कथ्यतां मे महाभाग येन पापं प्रणश्यति ॥

Verse 40

दुष्करं पूर्वमुक्तं हि योगधर्मस्य साधनम् ॥ पापापहरणं लोके यदन्यत्सुखसाधनम् ॥

दुष्करं पूर्वमुक्तं हि योगधर्मस्य साधनम् । पापापहरणं लोके यदन्यत्सुखसाधनम् ॥

Verse 41

अल्पोपायकरेण चैव सुखोपायं च सर्वशः ॥ येन पापकृतान्दोषानपोहतिसुदारुणान् ॥

अल्पोपायकरेण चैव सुखोपायं च सर्वशः । येन पापकृतान्दोषानपोहतिसुदारुणान् ॥

Verse 42

आत्मायत्ताश्च ये नित्यं न च विस्तारविस्तरः ॥ गुणैश्च विविधैर्युक्ता इह लोके परत्र च ॥

आत्मायत्ताश्च ये नित्यं न च विस्तारविस्तरः । गुणैश्च विविधैर्युक्ता इह लोके परत्र च ॥

Verse 43

कर्मणामशुभानां च विविधोत्पत्तिजन्मनाम् ॥ यः समर्थः स्फोटयितुं तन्मे ब्रूहि महातपाः ॥

महातपाः, विविधोत्पत्तिजन्मसम्भवानाम् अशुभकर्मणां यत् समर्थं स्फोटयितुं (निवारयितुं) तत् मे ब्रूहि।

Verse 44

यम उवाच ॥ यथा स भगवानाह धर्ममेतं प्रजापतिः ॥ तदहं भावयिष्यामि नमस्कृत्य स्वयम्भुवम् ॥

यम उवाच—यथा स भगवान् प्रजापतिः धर्ममेतम् आह, तथा अहं स्वयम्भुवं नमस्कृत्य तद् भावयिष्यामि।

Verse 45

लोकानां श्रेयसोऽर्थं तु पापानां तु विनाशनम् ॥ क्रियाकारनियोगं च प्रोच्यमानं निबोध मे ॥

लोकानां श्रेयसे तु पापविनाशनाय च, क्रियाकारनियोगं यत् प्रोच्यमानं तत् मे निबोध।

Verse 46

प्राप्नुयादीप्सितान्कामान्पापैर्मुक्तो यथासुखम् ॥ यः कुर्याद्धर्मसंयुक्तं विशुद्धेनान्तरात्मना ॥

यः विशुद्धेनान्तरात्मना धर्मसंयुक्तं कुर्यात्, स पापैर्मुक्तः यथासुखम् ईप्सितान् कामान् प्राप्नुयात्।

Verse 47

यस्तु कारयते रूपं शिशुमारं प्रजापतिम् ॥ दृष्ट्वा नमस्येत्प्रयतः स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥

यः शिशुमारं प्रजापतिं रूपं कारयते, तद् दृष्ट्वा प्रयतः नमस्येत्; स पापेभ्यः प्रमुच्यते।

Verse 48

यदा तस्य शरीरस्थं सोमं पश्येत्समाहितः ॥ महापातकनाशस्तु तदा तस्य विधीयते ॥

यदा समाहितचित्तः स शरीरस्थं सोमं पश्यति, तदा तस्य महापातकानां नाशो विधीयते।

Verse 49

ललाटे तूत्थितं दृष्ट्वा मुच्यते च स पातकैः ॥ कण्ठस्थं पातकैः सर्वैर् हृदिस्थं च कृताकृतैः ॥

ललाटे उत्थितं तं दृष्ट्वा पातकैः मुच्यते; कण्ठस्थं दृष्ट्वा सर्वपातकैः; हृदिस्थं दृष्ट्वा कृताकृतदोषैश्च।

Verse 50

मनसा कर्मणा वाचा यत्किञ्चित्कलुषं कृतम् ॥ उदरस्थं तु तं दृष्ट्वा मुच्यते नात्र संशयः ॥

मनसा कर्मणा वाचा यत्किञ्चित् कलुषं कृतं, तं उदरस्थं दृष्ट्वा मुच्यते—नात्र संशयः।

Verse 51

वाङ्मनोभिः कृतानां तु पापानां विप्रमोक्षणम् ॥ यदा लाङ्गलकण्ठे तु स्थितं पश्येद्दिवाकरम् ॥

वाङ्मनोभिः कृतपापानां विप्रमोक्षणं भवति, यदा लाङ्गलकण्ठे स्थितं दिवाकरं पश्येत्।

Verse 52

तदा स दुष्कृतान्सर्वान्विनाशयति मानवः ॥ यदा सोमं गुरुं सर्वं यः कुर्यात्तु प्रदक्षिणम् ॥

तदा स मानवः सर्वान् दुष्कृतान् विनाशयति। यदा च सोमं सर्वगुरुं मत्वा यः प्रदक्षिणां कुर्यात्।

Verse 53

ध्यायेत ह्यक्षयं यस्तु स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ भृगुर्बुधः शनैश्चारो लोहिताङ्गश्च वीर्यवान् ॥

यो ह्यक्षयं ध्यायति स पापेभ्यः प्रमुच्यते। भृगुर्बुधः शनैश्चरः लोहिताङ्गश्च वीर्यवान्॥

Verse 54

सौम्यरूपो यदा चन्द्रः कुरुते च प्रदक्षिणाम् ॥ हृदि कृत्वा तु तत्पापं यो ध्यायेदक्षरं शुचिः ॥

सौम्यरूपो यदा चन्द्रः प्रदक्षिणां करोति। हृदि कृत्वा तु तत्पापं शुचिर्यो ध्यायेदक्षरम्॥

Verse 55

जघनस्थं शुचिर्दृष्ट्वा नरश्चन्द्रमसं मुने ॥ नमस्येत्प्रयतो भूत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

जघनस्थं शुचिर्दृष्ट्वा नरश्चन्द्रमसं मुने। नमस्येत्प्रयतो भूत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते॥

Verse 56

आर्द्रस्थमार्द्रकर्मा तु ध्यात्वा चाष्टशताक्षरम् ॥ यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च द्वावन्योऽन्यं प्रपश्यतः ॥

आर्द्रस्थमार्द्रकर्मा तु ध्यात्वा चाष्टशताक्षरम्। यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च द्वावन्योऽन्यं प्रपश्यतः॥

Verse 57

सम्पूर्णौ विमलौ सम्यग्भ्राजमानौ स्वतेजसा ॥ कृत्वा हृदि तथा पापं यो ध्यायेत्परमव्ययम् ॥

सम्पूर्णौ विमलौ सम्यग्भ्राजमानौ स्वतेजसा। कृत्वा हृदि तथा पापं यो ध्यायेत्परमव्ययम्॥

Verse 58

वामनं ब्राह्मणं दृष्ट्वा वाराहं च जलोत्थितम् ॥ धरणी चोद्धृता येन सिंहं चापि महामुने ॥

वामनं ब्राह्मणरूपं दृष्ट्वा, जलात् उद्भूतं वाराहं च—येन धरणी समुद्धृता—तथा सिंहावतारमपि, हे महामुने, अवलोक्य।

Verse 59

नमस्येद्वै पयोभक्षः स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ प्राणायामं च यः कुर्यात्सोऽपि पापात्प्रमुच्यते ॥

पयोभक्षः सन् यो नमस्येत्, स पापेभ्यः प्रमुच्यते; यश्च प्राणायामं करोति, सोऽपि पापात् प्रमुच्यते।

Verse 60

यम उवाच ॥ देवर्षे श्रूयतां पुण्यं यद्ब्रवीषि महामुने ॥ त्वदुक्त्या मे कथयतः शृणुष्वावहितोऽनघ ॥

यम उवाच—देवर्षे, यत् त्वं ब्रवीषि पुण्यं, तत् श्रूयताम्, हे महामुने। त्वदुक्त्या अहं कथयन्, अवहितः शृणुष्व, हे अनघ।

Verse 61

संसारे प्राप्तदोषस्य जायमानस्य देहिनः ॥ पततां च गतो भावः पापकर्मक्षयेण तु ॥

संसारे जायमानस्य देहिनः प्राप्तदोषस्य, पततामपि, पापकर्मक्षयेण तु भावान्तरगतिर्भवति।

Verse 62

तत्त्वार्थं वेत्ति यः सम्यक्पुरुषं प्रकृतिं तथा ॥ ज्ञात्वा वा यो न मुह्येत पदं प्राप्नोति शाश्वतम् ॥

यः सम्यक् तत्त्वार्थं वेत्ति—पुरुषं प्रकृतिं च—ज्ञात्वा च न मुह्येत, स शाश्वतं पदं प्राप्नोति।

Verse 63

उत्थाय ब्राह्मणं गच्छेन्नरो भक्त्या समन्वितः ॥ अभिगम्य प्रदानॆन स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥

उत्थाय भक्तिसमन्वितो नरः ब्राह्मणं गच्छेत्। अभिगम्य दानप्रदानेन स पापेभ्यः प्रमुच्यते॥

Verse 64

कैवल्यमभिसम्पन्ने श्रद्धधानो भवेन्ररः ॥ अनन्यमानसः कुर्याद्यथा धर्मानुशासनम् ॥

कैवल्यपर्यवसानं धर्मोपदेशं लभमानो नरः श्रद्धावान् भवेत्। अनन्यमानसः सन् धर्मानुशासनानुसारं कुर्यात्॥

Verse 65

तदा निर्मलतां याति चन्द्रमाः शारदो यथा ॥ प्राणायामशतं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

तदा शारदचन्द्रमाः इव निर्मलतां याति। प्राणायामशतं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते॥