Adhyaya 210: Inquiry into Moral Agency (Karma) and Practical Means for the Dissolution of Sin: the Śiśumāra Contemplation
Karmakartṛtva-vicāraḥ tathā pāpa-kṣaya-upāyāḥ (Śiśumāra-darśana-prāyaścittam)
Ethical-Discourse (Karma theory and expiatory praxis)
આ અધ્યાયમાં વરાહ–પૃથિવી પરંપરાના સંવાદરૂપે નારદ યમને પૂછે છે—તપસ્યા છતાં દુઃખ કેમ રહે છે, સાચો કર્તા કોણ, પ્રેરક કોણ, અને અતિશય સુખ-દુઃખનું કારણ શું. યમ કહે છે કે કર્તૃત્વ સ્વકૃત પૂર્વકર્મમાં જ નિહિત છે; કોઈ બાહ્ય ફલદાતા કે દંડદાતા અંતે દેખાતો નથી; સ્વર્ગ-નરક કર્મફલના જ સ્વરૂપ છે. પછી કઠિન યોગસાધના બદલે પાપક્ષયના સરળ ઉપાયો બતાવે છે—અહિંસા, અક્રોધ, અપરીગ્રહસદૃશ સંયમ, બ્રાહ્મણસત્કાર, તીર્થસેવા, તેમજ પ્રજાપતિના શિશુમાર-રૂપનું ધ્યાન અને અંતરમાં સોમ તથા દિવાકરના સ્થાનોનું ચિંતન. અધ્યાય નૈતિક કર્મસિદ્ધાંતને વ્યવહારુ પ્રાયશ્ચિત્ત સાથે જોડીને અંતઃશુદ્ધિ અને સામાજિક સૌહાર્દને પોષે છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 210
Verse 1
पुनः पतिव्रतामाहात्म्यवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ रहस्यं धर्ममाख्यानं त्वयोक्तं तु महायशः ॥ स्त्रीणां माहात्म्यमुद्दिश्य भास्करस्य मतं यथा ॥
ફરી પતિવ્રતા-માહાત્મ્યનું વર્ણન. નારદ બોલ્યા—હે મહાયશસ્વી, સ્ત્રીઓના મહાત્મ્યને ઉદ્દેશીને ભાસ્કર (સૂર્ય)ના મત મુજબ તમે ધર્મનું ગુપ્ત આખ્યાન કહ્યું છે.
Verse 2
इदं हि सर्वभूतेषु परं कौतूहलं मम ॥ तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व महातपाः ॥
આ મારા માટે સર્વ વિષયોમાં પરમ કૌતૂહલ છે. તેથી હું તેને સાંભળવા ઇચ્છું છું—હે મહાતપસ્વી, કહો.
Verse 3
ये नरा दुःखसन्तप्तास्तपस्तीव्रं समाश्रिताः ॥ नानाव्रतशतोपायैः सुखहेतोर्महाप्रभ ॥
હે મહાપ્રભ! દુઃખથી સંતપ્ત થયેલા મનુષ્યો સુખના હેતુથી અનેક પ્રકારના વ્રતો અને સૈંકડો ઉપાયો દ્વારા તીવ્ર તપનો આશ્રય લે છે।
Verse 4
मनसा निश्चितात्मानस्त्यक्त्वा सर्वप्रियाप्रियम् ॥ काङ्क्षन्ते बहवः केचित्केनचिद्विनिहन्यते ॥
ઘણા લોકો મનમાં દૃઢ નિશ્ચય કરીને અને પ્રિય-અપ્રિય બધું ત્યજીને પણ ફળની ઇચ્છા રાખે છે; કેટલાક કોઈ કારણ કે કોઈ વ્યક્તિ દ્વારા અટકાવવામાં આવે છે।
Verse 5
श्रुता लोके श्रुतिस्तात श्रेयो धर्मा हि नित्यशः ॥ सम्यक्कृच्छ्राश्रितस्याथ कथं पापे मतिर्भवेत् ॥
તાત! લોકમાં પણ સાંભળ્યું છે અને શ્રુતિમાં પણ કહેવાયું છે કે ધર્મ સદૈવ શ્રેયસ્કર છે. તો જે યોગ્ય રીતે કઠિન અનુષ્ઠાનનો આશ્રય લે છે, તેની બુદ્ધિ પાપમાં કેવી રીતે વળે?
Verse 6
कस्यैतच्चेष्टितं तात कर्त्ता कारयितापि वा ॥ कः कर्षति जगच्चैको भूतग्रामं चतुर्विधम् ॥
તાત! આ કોનું ચેષ્ટિત છે—કર્તા કોણ છે, અને કરાવનાર પણ કોણ? કોણ એકલો જગતને તથા ચતુર્વિધ ભૂતસમૂહને ખેંચી ચલાવે છે?
Verse 7
कं वा द्वेषं पुरस्कृत्य मतिस्तस्य प्रवर्तते ॥ सुखदुःखादि लोकेऽस्मिन्प्रकरोति सुदारुणम् ॥
કયો દ્વેષ આગળ રાખીને તેની બુદ્ધિ પ્રવર્તે છે? આ લોકમાં જ તે સુખ-દુઃખ વગેરે અતિ દારુણ અનુભવો ઉત્પન્ન કરે છે।
Verse 8
यद्येवं तु मया गुह्यं दुर्विज्ञेयं सुरैरपि ॥ शक्यं श्रोतुं महाराज तदाख्याहि तपोधन ॥
જો મારું આ ગુહ્ય ઉપદેશ—દેવતાઓને પણ દુર્વિજ્ઞેય—સાંભળવું શક્ય હોય, હે મહારાજ, તો હે તપોધન, તે કહો।
Verse 9
नारदेनैवमुक्तस्तु धर्मराजो महामनाः ॥ विनयात्प्रश्रितं वाक्यमिदमाह महामुनिम् ॥
નારદે એમ કહ્યે ત્યારે મહામનાવાળા ધર્મરાજે વિનયપૂર્વક, નમ્ર વાણીથી, તે મહામુનિને આ શબ્દો કહ્યા।
Verse 10
न कश्चिद्दृश्यते लोके कर्ता कारयितापि वा ॥ यद्वै परमधर्मात्मन् यस्मिन्कर्म प्रतिष्ठितम् ॥
હે પરમધર્માત્મન, જગતમાં કોઈને પણ સ્વતંત્ર કર્તા—અથવા કરાવનાર—રૂપે જોવામાં આવતો નથી; કારણ કે કર્મ તે તત્ત્વમાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે।
Verse 11
यस्य वै कीर्त्यते नाम येन चाज्ञाप्यते जगत् ॥ व्यवहरामि वचश्चाहं यः करोति स्वयं कृतम् ॥
જેનુ નામ કીર્તિત થાય છે અને જેના આદેશથી જગત શાસિત છે—એના દ્વારા જ હું કર્મ કરું છું અને વાણી બોલું છું; એ જ સ્વયં પોતાના કૃતને સિદ્ધ કરે છે।
Verse 12
दिव्येऽस्मिन् सदसि ब्रह्मन् ब्रह्मर्षिगणसंवृते ॥ यथाश्रुतं यथादृष्टं कथयिष्याम्यहं विभो ॥
હે બ્રહ્મન, બ્રહ્મર્ષિગણોથી ઘેરાયેલી આ દિવ્ય સભામાં, હે વિભો, મેં જેમ સાંભળ્યું છે અને જેમ જોયું છે તેમ જ વર્ણન કરીશ।
Verse 13
स्वकर्म भुज्यते तात सम्भूतैर्यत्कृतं स्वयम् ॥ आत्मानं पातयत्यात्मा किञ्चित्कर्म च कारयेत् ॥
હે તાત! દેહધારીઓમાં જે કર્મ પોતે કર્યું હોય તેનું ફળ પોતે જ ભોગવે છે. આત્મા જ આત્માને પતિત કરે છે અને કેટલાંક કર્મોને પ્રેરિત પણ કરે છે.
Verse 14
वायुना भाविता संज्ञा संसारे सा दृढीकृता ॥ तामेव भजते जन्तुः सुकृतं वाथ दुष्कृतम् ॥
પ્રાણવાયુથી ભાવિત સંજ્ઞા સંસારમાં દૃઢ બની જાય છે. જીવ એ જ વૃત્તિને અનુસરે છે—સુકૃત તરફ કે દુષ્કૃત તરફ.
Verse 15
अभिघाताभिभूतस्तु आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ आत्मा शत्रुश्च बन्धुश्च न कश्चिद्बन्धुरात्मनः ॥
આઘાતથી દબાઈ જાય ત્યારે મનુષ્યે પોતે જ પોતાને ઉદ્ધર કરવો જોઈએ. આત્મા જ શત્રુ છે અને આત્મા જ બાંધવ; આત્માનો બીજો સાચો બાંધવ નથી.
Verse 16
बन्धुं बन्धुपरिक्लेशं निर्मितं पूर्वकर्मभिः ॥ जगत्यामुपभुङ्क्ते वै जीवा योनिशतैरपि ॥
આ જગતમાં જીવો પૂર્વકર્મોથી રચાયેલું બંધુત્વ અને બંધુસંબંધિત ક્લેશ નિશ્ચયે ભોગવે છે—સૈકડો યોનિઓમાં પણ.
Verse 17
मिथ्याप्रवृत्तः शब्दोऽयं जगद्भ्रमति सर्वशः ॥ यावत्तत्कुरुते कर्म तावत्कर्म स्वयंकृतम् ॥
આ વચન મિથ્યા માર્ગે પ્રવૃત્ત થઈ જગતને સર્વ રીતે ભ્રમિત કરે છે. જેટલા સમય સુધી મનુષ્ય કર્મ કરે છે, તેટલા સમય સુધી તે કર્મ નિશ્ચયે સ્વયંકૃત છે.
Verse 18
यथा यथा क्षयं याति ह्यशुभं पुरुषस्य वै ॥ तथा तथा शुभा बुद्धिर्मनुजस्य प्रवर्तते ॥
જેમ જેમ પુરુષનું અશુભ તત્ત્વ ક્ષય પામે છે, તેમ તેમ મનુષ્યની શુભ બુદ્ધિ ઉદ્ભવીને પ્રવર્તે છે।
Verse 19
शुभाशुभकरीं बुद्धिं लभते पौरवैहिकीम् ॥ दुष्कृतैः कर्मभिर्देही शुभैर्वा स्वयमर्जितैः ॥ क्लेशक्शयं पापहरं शुभं कर्म करोत्यथ ॥
દેહધારી આ જીવનમાં પ્રાપ્ત કરેલા કર્મોના કારણે—દુષ્કૃતોથી કે સ્વયં અર્જિત શુભ કર્મોથી—શુભાશુભ ફળ આપતી બુદ્ધિ મેળવે છે। ત્યારબાદ તે ક્લેશક્ષયક અને પાપહર શુભ કર્મ કરે છે।
Verse 20
शुभाशुभं नरः प्राप्य कर्माकर्म तथैव च ॥ विवृते विमले कर्मण्यअमरेषु महीयते ॥
નર શુભાશુભ ફળ તથા કર્મ-અકર્મ પ્રાપ્ત કરીને, પ્રગટ અને નિર્મળ કર્મ દ્વારા અમરોમાં મહિમાવાન બને છે।
Verse 21
स्वर्गः शुभफलप्राप्तिर्निरयः पापसंभवः ॥ नैव कश्चित्प्रदाता च नापहर्ता प्रदृश्यते ॥
સ્વર્ગ એટલે શુભ ફળની પ્રાપ્તિ, અને નરક પાપથી ઉત્પન્ન થાય છે। અહીં કોઈ દાતા દેખાતો નથી, કોઈ અપહર્તા પણ દેખાતો નથી।
Verse 22
नारद उवाच ॥ यद्येवं स्वकृतं कर्म समन्वेति शुभाशुभम् ॥ शुभस्येह भवेर्दवृद्धिरशुभस्य क्षयोऽपि वा ॥
નારદ બોલ્યા—જો આ રીતે સ્વકૃત કર્મ શુભાશુભ સાથે અનુસરે છે, તો આ જીવનમાં શુભની વૃદ્ધિ ન થવી—અથવા અશુભનો ક્ષય પણ—કેવી રીતે શક્ય છે?
Verse 23
मनसा कर्मणा वापि तपसा चरितेन वा ॥ यथा न रोहते जन्तुस्तथा त्वं वक्तुमर्हसि ॥
મનથી, કર્મથી, તપથી અથવા આચરણથી—જેમ જીવમાં તે (અશુભ) ફરી ઉગતું નથી, તેમ તમે સમજાવવું યોગ્ય છે.
Verse 24
यम उवाच ॥ इदं पुण्यं पवित्रं च ह्यशुभानां शुभप्रदम् ॥ कीर्तयिष्यामि ते सम्यक्पापदोषक्षयं सदा ॥
યમ બોલ્યા: આ પુણ્યમય અને પવિત્ર ઉપદેશ, જે અશુભથી પીડિતોને શુભ આપે છે—પાપદોષના સદૈવ ક્ષય માટે—હું તને યોગ્ય રીતે પ્રગટ કરીશ.
Verse 25
प्रणम्य शिरसा सम्यक्पापपुण्यकराय च ॥ कर्तृणे जगतो नित्यं विश्वस्य जगतो ह्यहम् ॥
પાપ અને પુણ્યના પણ કર્તા, જગતના નિત્ય કર્તાને હું શિર નમાવી સમ્યક પ્રણામ કરીને (કહું છું); કારણ કે હું આ વિશ્વ-જગત વિષયે જ બોલું છું.
Verse 26
येन सृष्टमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ अनादिमध्यानिधनं दुर्विज्ञेयं सुरासुरैः ॥
જેનાથી આ સર્વ ત્રૈલોક્ય—ચર અને અચર સહિત—સર્જાયું છે, તે આદિ-મધ્ય-અંત રહિત છે અને દેવો તથા અસુરો માટે પણ દુર્વિજ્ઞેય છે.
Verse 27
यः समः सर्वभूतेषु जितात्मा शान्तमानसः ॥ स पापेभ्यो विमुच्येत ज्ञानवान्सर्ववेदवित् ॥
જે સર્વ ભૂતો પ્રત્યે સમભાવ ધરાવે, આત્મજયી અને શાંતમાનસ છે—જ્ઞાની અને સર્વવેદવિદ્ છે—તે પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 28
गुणागुणपरिज्ञाता ह्यक्षयस्य क्षयस्य च ॥ ध्याने नैव ह्यसम्मूढः स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
જે પુણ્ય-પાપનો ભેદ જાણે છે અને ક્ષયશીલ તથા અક્ષયનું તત્ત્વ સમજે છે—ધ્યાનમાં અસમ્મૂઢ રહી—તે પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 29
स्वदेहे परदेहे च सुखदुःखेन नित्यशः ॥ विचारज्ञो भवेद्यस्तु स मुच्येतैनसा ध्रुवम् ॥
જે પોતાના અને પરના દેહમાં સદા સુખ-દુઃખનું વિવેકપૂર્વક વિચાર કરે છે, તે નિશ્ચયે પાપથી મુક્ત થાય છે.
Verse 30
अहिंस्रः सर्वभूतेषु तृष्णाक्रोधविवर्जितः ॥ शुभन्यायः सदा यश्च स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
જે સર્વ ભૂતો પ્રત્યે અહિંસક છે, તૃષ્ણા અને ક્રોધથી રહિત છે, અને સદા શુભ ન્યાય-ધર્મનું પાલન કરે છે—તે પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 31
प्राणायामैश्च निर्गृह्य त्वधः सन्धानारणानि च ॥ व्यवस्थितमना यस्तु स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
જે પ્રાણાયામ દ્વારા પ્રાણવાયુઓને નિયંત્રિત કરે છે અને અધઃ-સંધાનની ધારણાઓ પણ કરે છે, તથા જેનું મન સ્થિર છે—તે પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 32
निराशः सर्वतस्तिष्ठेदिष्टार्थेषु न लोलुपः ॥ परीतात्मा त्यजेत्प्राणान्सर्वपापात्प्रमुच्यते ॥
મનુષ્ય સર્વ રીતે નિરાશ (આશારહિત) રહી, ઇષ્ટ વિષયોમાં લોભ ન કરે; આત્મસંયમી બની, પ્રાણ ત્યાગે તોય તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 33
श्रद्दधानो जितक्रोधः परद्रव्यविवर्जकः ॥ अनसूयश्च यो मर्त्यः स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાવાન છે, ક્રોધને જીત્યો છે, પરધનનો ત્યાગ કરે છે અને દ્વેષરહિત છે—તે પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 34
गुरुशुश्रूषया युक्तस्त्वहिंसानिरतश्च यः ॥ अक्षुद्रशीलस्तु नरः स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
જે ગુરુની સેવા-શુશ્રૂષામાં યુક્ત છે, અહિંસામાં રત છે અને જેનો સ્વભાવ ક્ષુદ્ર નથી—તે નર પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 35
प्रशस्तानि च यः कुर्यादप्रशस्तानि वर्जयेत् ॥ मङ्गले परमो यश्च स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
જે પ્રશંસનીય કર્મ કરે, અપ્રશંસનીય કર્મોનો ત્યાગ કરે અને મંગલ આચરણમાં શ્રેષ્ઠ હોય—તે પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 36
योऽभिगच्छति तीर्थानि विशुद्धेनान्तरात्मना ॥ पापादुपरतो नित्यं स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
જે વિશુદ્ધ અંતરાત્મા સાથે તીર્થોમાં જાય છે અને સદા પાપથી વિરત રહે છે—તે પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 37
नारद उवाच ॥ एतच्छ्रेयॊहितं चैव सर्वेषां वै परन्तप ॥ उपपन्नं च युक्तं च तत्त्वया समुदाहृतम् ॥
નારદે કહ્યું—હે પરંતપ! આ ઉપદેશ સર્વ માટે કલ્યાણકારી અને પરમ શ્રેયસ્કર છે; તે સુસ્થાપિત, યુક્તિસંગત અને તત્ત્વાનુસાર પ્રગટ કરાયેલ છે.
Verse 38
विविधैः कारणोपायैः सम्यक्तत्त्वार्थदर्शितैः ॥ संशयोऽभून्मम पुरा स त्वया नाशितः प्रभो ॥
સમ્યક તત્ત્વાર્થ દર્શાવતાં વિવિધ કારણ-ઉપાયોથી મને પહેલાં એક સંશય થયો હતો; હે પ્રભુ, તમે તે સંશય નાશ કર્યો।
Verse 39
ततोऽप्यल्पतरश्चेत्स्यादुपायो योगवित्तम ॥ कथ्यतां मे महाभाग येन पापं प्रणश्यति ॥
જો તેનાથી પણ વધુ સરળ કોઈ ઉપાય હોય, હે યોગના શ્રેષ્ઠ જ્ઞાતા, હે મહાભાગ, મને કહો—જે દ્વારા પાપ નાશ પામે।
Verse 40
दुष्करं पूर्वमुक्तं हि योगधर्मस्य साधनम् ॥ पापापहरणं लोके यदन्यत्सुखसाधनम् ॥
પૂર્વે કહેલું યોગધર્મનું સાધન ખરેખર દુષ્કર છે. તેથી લોકમાં પાપ હરણ કરતું અને સહેલાઈથી સાધ્ય એવું બીજું ઉપાય કહો।
Verse 41
अल्पोपायकरेण चैव सुखोपायं च सर्वशः ॥ येन पापकृतान्दोषानपोहतिसुदारुणान् ॥
અલ્પ પ્રયત્નથી થતો અને સર્વ રીતે સુખસાધ્ય એવો ઉપાય કહો—જે દ્વારા પાપકૃત્યથી ઉત્પન્ન થયેલા અતિ દારુણ દોષો દૂર થાય।
Verse 42
आत्मायत्ताश्च ये नित्यं न च विस्तारविस्तरः ॥ गुणैश्च विविधैर्युक्ता इह लोके परत्र च ॥
[એવા ઉપાયો કહો] જે સદા સ્વાધીન હોય, જેમાં વિશાળ વિસ્તરણની જરૂર ન પડે, અને જે વિવિધ ગુણોથી યુક્ત હોય—આ લોકમાં પણ અને પરલોકમાં પણ।
Verse 43
कर्मणामशुभानां च विविधोत्पत्तिजन्मनाम् ॥ यः समर्थः स्फोटयितुं तन्मे ब्रूहि महातपाः ॥
હે મહાતપસ્વી! વિવિધ ઉત્પત્તિ અને જન્મોથી ઉત્પન્ન થયેલા અશુભ કર્મોને જે ઉપાય તોડી/નિષ્પ્રભ કરી શકે, તે મને કહો।
Verse 44
यम उवाच ॥ यथा स भगवानाह धर्ममेतं प्रजापतिः ॥ तदहं भावयिष्यामि नमस्कृत्य स्वयम्भुवम् ॥
યમે કહ્યું—જેમ તે ભગવಾನ್ પ્રજાપતિએ આ ધર્મ કહ્યું, તેમ હું સ્વયંભૂને નમસ્કાર કરીને તેને પ્રગટ કરીશ।
Verse 45
लोकानां श्रेयसोऽर्थं तु पापानां तु विनाशनम् ॥ क्रियाकारनियोगं च प्रोच्यमानं निबोध मे ॥
લોકોના કલ્યાણ માટે અને પાપોના વિનાશ માટે, ક્રિયા અને આચરણનો જે નિયમાનુશાસન ઉપદેશવામાં આવે છે, તે મારી પાસેથી સમજો।
Verse 46
प्राप्नुयादीप्सितान्कामान्पापैर्मुक्तो यथासुखम् ॥ यः कुर्याद्धर्मसंयुक्तं विशुद्धेनान्तरात्मना ॥
જે શુદ્ધ અંતરાત્માથી ધર્મસંયુક્ત કર્મ કરે છે, તે પાપમુક્ત થઈ સહેલાઈથી ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 47
यस्तु कारयते रूपं शिशुमारं प्रजापतिम् ॥ दृष्ट्वा नमस्येत्प्रयतः स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
જે શિશુમાર નામના પ્રજાપતિનું રૂપ બનાવડાવે છે અને તેને જોઈને નિયમપૂર્વક નમસ્કાર કરે છે, તે પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 48
यदा तस्य शरीरस्थं सोमं पश्येत्समाहितः ॥ महापातकनाशस्तु तदा तस्य विधीयते ॥
જ્યારે એકાગ્રચિત્તે તે આ શરીરમાં (શિશુમાર-રૂપમાં) સ્થિત સોમને જુએ છે, ત્યારે તેના મહાપાતકોનો નાશ નિર્ધારિત થાય છે।
Verse 49
ललाटे तूत्थितं दृष्ट्वा मुच्यते च स पातकैः ॥ कण्ठस्थं पातकैः सर्वैर् हृदिस्थं च कृताकृतैः ॥
તેને લલાટે ઉન્નત થયેલું જોઈને તે પાપોથી મુક્ત થાય છે; કણ્ઠમાં સ્થિત જોઈને સર્વ પાપોથી; અને હૃદયમાં સ્થિત જોઈને કરેલા-નકરેલા કર્મોના દોષથી પણ મુક્ત થાય છે।
Verse 50
मनसा कर्मणा वाचा यत्किञ्चित्कलुषं कृतम् ॥ उदरस्थं तु तं दृष्ट्वा मुच्यते नात्र संशयः ॥
મન, કર્મ અથવા વાણીથી જે કંઈ કલુષ થયું હોય—તેને ઉદરમાં સ્થિત જોઈને મનુષ્ય મુક્ત થાય છે; તેમાં શંકા નથી।
Verse 51
वाङ्मनोभिः कृतानां तु पापानां विप्रमोक्षणम् ॥ यदा लाङ्गलकण्ठे तु स्थितं पश्येद्दिवाकरम् ॥
વાણી અને મનથી કરાયેલા પાપોની વિશેષ મુક્તિ ત્યારે થાય છે, જ્યારે લाङ્ગલકણ્ઠમાં સ્થિત દિવાકર (સૂર્ય)નું દર્શન થાય।
Verse 52
तदा स दुष्कृतान्सर्वान्विनाशयति मानवः ॥ यदा सोमं गुरुं सर्वं यः कुर्यात्तु प्रदक्षिणम् ॥
ત્યારે તે માનવ પોતાના સર્વ દુષ્કૃત્યોનો નાશ કરે છે। અને જે સોમને સર્વગુરુ માનીને તેની પ્રદક્ષિણા કરે છે,
Verse 53
ध्यायेत ह्यक्षयं यस्तु स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ भृगुर्बुधः शनैश्चारो लोहिताङ्गश्च वीर्यवान् ॥
જે અક્ષય તત્ત્વનું ધ્યાન કરે છે, તે પાપોથી મુક્ત થાય છે. (ગ્રહો) ભૃગુ (શુક્ર), બુધ, શનૈશ્ચર અને પરાક્રમી લોહિતાંગ (મંગળ) છે.
Verse 54
सौम्यरूपो यदा चन्द्रः कुरुते च प्रदक्षिणाम् ॥ हृदि कृत्वा तु तत्पापं यो ध्यायेदक्षरं शुचिः ॥
જ્યારે ચંદ્ર સૌમ્યરૂપે પ્રદક્ષિણા કરે છે, ત્યારે જે શુચિ બની તે પાપને હૃદયમાં રાખી (અંતરમાં સ્વીકારી) અક્ષર/અક્ષય તત્ત્વનું ધ્યાન કરે છે, તે શુદ્ધ થાય છે.
Verse 55
जघनस्थं शुचिर्दृष्ट्वा नरश्चन्द्रमसं मुने ॥ नमस्येत्प्रयतो भूत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
હે મુને, જે પુરુષ શુચિ બની જઘનસ્થ (કટિ/નિતંબ પ્રદેશમાં સ્થિત) ચંદ્રને જુએ, તેણે સંયમપૂર્વક નમસ્કાર કરવો; તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 56
आर्द्रस्थमार्द्रकर्मा तु ध्यात्वा चाष्टशताक्षरम् ॥ यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च द्वावन्योऽन्यं प्रपश्यतः ॥
પરંતુ જે આર્દ્રસ્થમાં સ્થિત અને આર્દ્રકર્મા હોય, તે અષ્ટશતાક્ષર મંત્રનું ધ્યાન કરે; જ્યારે ચંદ્ર અને સૂર્ય—આ બે—એકબીજાને નિહાળે છે.
Verse 57
सम्पूर्णौ विमलौ सम्यग्भ्राजमानौ स्वतेजसा ॥ कृत्वा हृदि तथा पापं यो ध्यायेत्परमव्ययम् ॥
જે (દિવ્ય દર્શનને) સંપૂર્ણ, નિર્મળ અને પોતાના તેજથી સમ્યક્ પ્રકાશમાન માની હૃદયમાં સ્થાપે, તેમજ (પોતાનું) પાપ પણ હૃદયમાં રાખી પરમ અવ્યય તત્ત્વનું ધ્યાન કરે, તેના પાપ દૂર થાય છે.
Verse 58
वामनं ब्राह्मणं दृष्ट्वा वाराहं च जलोत्थितम् ॥ धरणी चोद्धृता येन सिंहं चापि महामुने ॥
બ્રાહ્મણરૂપ વામનને તથા જળમાંથી ઉદ્ભવેલા વરાહને—જેણે ધરણીને ઉદ્ધરી—અને સિંહાવતારને પણ જોઈને, હે મહામુને।
Verse 59
नमस्येद्वै पयोभक्षः स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ प्राणायामं च यः कुर्यात्सोऽपि पापात्प्रमुच्यते ॥
દૂધને આહારરૂપે લઈને જે નમસ્કાર કરે છે તે પાપોથી મુક્ત થાય છે; અને જે પ્રાણાયામ કરે છે તે પણ પાપથી મુક્ત થાય છે।
Verse 60
यम उवाच ॥ देवर्षे श्रूयतां पुण्यं यद्ब्रवीषि महामुने ॥ त्वदुक्त्या मे कथयतः शृणुष्वावहितोऽनघ ॥
યમે કહ્યું—હે દેવર્ષે, હે મહામુને, તમે જે પુણ્ય ઉપદેશ કહો છો તે સાંભળવામાં આવે. તમારા વચન મુજબ હું વર્ણન કરું છું; હે નિર્દોષ, એકાગ્ર થઈ સાંભળો।
Verse 61
संसारे प्राप्तदोषस्य जायमानस्य देहिनः ॥ पततां च गतो भावः पापकर्मक्षयेण तु ॥
સંસારમાં જન્મ લેતો દેહી દોષને પામે છે; અને જે પડી જાય છે તેમના માટે પણ—પાપકર્મના ક્ષયથી—સ્થિતિમાં પરિવર્તન થાય છે।
Verse 62
तत्त्वार्थं वेत्ति यः सम्यक्पुरुषं प्रकृतिं तथा ॥ ज्ञात्वा वा यो न मुह्येत पदं प्राप्नोति शाश्वतम् ॥
જે તત્ત્વાર્થને સમ્યક રીતે જાણે છે—પુરુષ અને પ્રકૃતિને—અને જાણીને મોહમાં ન પડે, તે શાશ્વત પદને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 63
उत्थाय ब्राह्मणं गच्छेन्नरो भक्त्या समन्वितः ॥ अभिगम्य प्रदानॆन स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
ભક્તિ અને આદરથી યુક્ત મનુષ્ય ઊઠીને બ્રાહ્મણ પાસે જાય. નજીક જઈ દાન આપવાથી તે પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 64
कैवल्यमभिसम्पन्ने श्रद्धधानो भवेन्ररः ॥ अनन्यमानसः कुर्याद्यथा धर्मानुशासनम् ॥
કૈવલ્ય સુધી પહોંચાડનાર ઉપદેશ પ્રાપ્ત હોય ત્યારે મનુષ્ય શ્રદ્ધાવાન બને. એકાગ્ર મનથી ધર્મના અનુશાસન મુજબ આચરણ કરે.
Verse 65
तदा निर्मलतां याति चन्द्रमाः शारदो यथा ॥ प्राणायामशतं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
ત્યારે તે શરદઋતુના ચંદ્રમા જેવી નિર્મળતા પામે છે. પ્રાણાયામના સો ચક્ર કરીને તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Frequently Asked Questions
The chapter argues that moral causality is rooted in one’s own actions (svakṛta-karma): no independent external “giver” or “taker” of results is foregrounded, and experiences of svarga/naraka are presented as outcomes of shubha/ashubha karma. The practical ethical corollary is disciplined conduct—especially ahiṃsā, restraint of anger and desire, and avoidance of harm—paired with purificatory observances.
In the provided text, no explicit tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal marker is specified. The practices are framed as generally applicable (nitya) disciplines and contemplations rather than calendar-fixed rites.
While not naming Pṛthivī directly in the transmitted excerpt, the chapter’s ethic of ahiṃsā (non-harm) toward sarvabhūtas, along with restraint (tṛṣṇā-krodha-vivarjana) and avoidance of exploitative behavior, functions as an implicit terrestrial ethic: reducing violence and excess is presented as a means of social and embodied purification, which can be read as supporting ecological stability through minimized harm to living communities.
The principal figures in the excerpt are Nārada and Yama, with reference to Prajāpati (Svayambhū) as the authoritative source for the described dharma. Celestial bodies and grahas are also mentioned in a ritual-contemplative register (Soma/Candra, Divākara/Sūrya; Budha, Śanaiścara, and others), but no royal genealogies or administrative lineages appear in the provided passage.