Adhyaya 209: Description of the Greatness of the Pativratā (Marital Fidelity and Ethical Devotion)
Pativratāmāhātmya-varṇana
Ethical-Discourse / Social Conduct (Strīdharma, Gṛhastha-ethics)
वराहपुराणस्य उपदेशरूपे प्रसङ्गे वराह–पृथिव्योः पृष्ठभूमौ उपसंवादः प्रदर्श्यते। नारदः यमं पृच्छति—विशेषतः कृष्णभक्ताः कथं ‘उत्तमां गतिम्’ आप्नुवन्ति इति। यमः नियमतपउपवासदानादीनां बाह्यसाधनानां गौणत्वं दर्शयित्वा पतिव्रताधर्ममेव प्रधानं स्तौति—भार्याया पतिहिते, वाक्ये, नित्यचर्यायां च सावधानानुवर्तनम्। एषा निष्ठा ‘मृत्योर्द्वारं न पश्यति’ इति पुनःपुनः उक्त्वा, शौचाचारः, गृहमार्जनं, संयमः, गृहस्थव्यवस्था च पावनपरिवर्तकाः कर्मयोगाः इति निरूप्यन्ते; एतत् समाजस्थैर्यं पृथिव्याः सन्तुलनायोपि सहायकम् इति सूचितम्।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 209
Verse 1
अथ पतिव्रतामाहात्म्यवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ कर्मणा केन राजेन्द्र तपसा वा तपोधनाः ॥ उत्तमां च गतिं यान्ति कृष्णवासः प्रशंस मे ॥
अथ पतिव्रतामाहात्म्यवर्णनम् । नारद उवाच । कर्मणा केन राजेन्द्र तपसा वा तपोधनाः । उत्तमां च गतिं यान्ति कृष्णवासः प्रशंस मे ॥
Verse 2
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा नारदेनाब्रवीत्तदा ॥ यम उवाच ॥ न तस्य नियमो विप्र तपो नैव च सुव्रत ॥
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा नारदेनाब्रवीत्तदा । यम उवाच । न तस्य नियमो विप्र तपो नैव च सुव्रत ॥
Verse 3
उपवासो न दानं वा न देवो वा महामुने ॥ यादृशी तु भवेद्विप्र शृणु तत्त्वं समासतः ॥
उपवासो न दानं वा न देवो वा महामुने । यादृशी तु भवेद्विप्र शृणु तत्त्वं समासतः ॥
Verse 4
प्रसुप्ते या प्रस्वपिति जागर्ति विबुधे स्वयम् ॥ भुङ्क्ते तु भोजिते विप्र सा मृत्युम् जयति ध्रुवम् ॥
या प्रसुप्ते (भर्तरि) प्रस्वपिति, विबुधे जागर्ति स्वयम्; भोजिते (पतौ) भुङ्क्ते—हे विप्र—सा ध्रुवं मृत्युम् जयति।
Verse 5
मौने मौना भवेद्या तु स्थिते तिष्ठति या स्वयम् ॥ सा मृत्युम् जायते विप्र नान्यत्पश्यामि किञ्चन ॥
मौने (भर्तरि) या मौना भवेत्, स्थिते या स्वयम् तिष्ठति—हे विप्र—सा मृत्युम् जयति; नान्यत् किञ्चन पश्यामि।
Verse 6
एकदृष्टिरेकमना भर्त्तुर्वचनकारिणी ॥ तस्या बिभीमहे सर्वे ये तथान्ये तपोधन ॥
एकदृष्टिर् एकमना भर्तुर्वचनकारिणी; तस्याः वयं सर्वे बिभीमहे, तथान्येऽपि तपोधन।
Verse 7
देवानामपि सा साध्वी पूज्या परमशोभना ॥ भर्त्रा चाभिहिता यापि न प्रत्याख्यायिनी भवेत् ॥
देवानामपि सा साध्वी पूज्या परमशोभना; भर्त्रा चाभिहिता यापि न प्रत्याख्यायिनी भवेत्।
Verse 8
वर्त्तमानापि विप्रेन्द्र प्रत्याख्यातापि वा सदा ॥ न दैवतं सम्प्रयाति पत्युर्न्यं कदाचन ॥
वर्त्तमानापि, प्रत्याख्यातापि वा सदा—हे विप्रेन्द्र—सा कदाचन पत्युर्न्यं दैवतं न सम्प्रयाति।
Verse 9
सा न मृत्युमुखं याति एवं या स्त्री पतिव्रता ॥ एवं या तु भवेद्नित्यं भर्त्तुः प्रियहिते रता ॥
सा स्त्री पतिव्रता सती मृत्युमुखं न याति; या नित्यं भर्तुः प्रियहिते रता भवति।
Verse 10
एष माता पिता बन्धुरेष मे दैवतं परम् ॥ एवं शुश्रूषते या तु सा मां विजयते सदा ॥
एष मे माता पिता बन्धुरेष मे दैवतं परम्; एवं या शुश्रूषते सा मां सदा विजयते।
Verse 11
पतिव्रता तु या साध्वी तस्यां चाहं कृताञ्जलिः ॥ भर्तारमनुध्यायन्ती भर्तारमनुगच्छती ॥
पतिव्रता या साध्वी तस्यां चाहं कृताञ्जलिः; भर्तारमनुध्यायन्ती भर्तारमनुगच्छति।
Verse 12
भर्तारमनुशोचन्ती मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ गीतवादित्रनृत्यानि प्रेक्षणीयान्यनेकशः ॥
भर्तारमनुशोचन्ती मृत्युद्वारं न पश्यति; गीतवादित्रनृत्यानि प्रेक्षणीयान्यनेकशः।
Verse 13
न शृणोति न पश्येद्या मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ स्नान्ती च तिष्ठती वापि कुर्वन्ती वा प्रसाधनम् ॥
न शृणोति न पश्येद्या मृत्युद्वारं न पश्यति; स्नान्ती च तिष्ठती वापि कुर्वन्ती वा प्रसाधनम्।
Verse 14
नान्यं या मनसा पश्येन्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ देवतार्चयन्तं वा भुज्यमानमपि द्विज ॥
या नान्यं मनसा पश्येत् सा मृत्युद्वारं न पश्यति। देवतार्चनरतं वा भुञ्जानमपि द्विज॥
Verse 15
पतिं न त्यजते चित्तान्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ भानौ चानुदिते वापि उत्थाय च तपोधन ॥
या चित्तात् पतिं न त्यजति सा मृत्युद्वारं न पश्यति। भानौ चानुदितेऽप्युत्थाय तपोधन॥
Verse 16
गृहं मार्जयते नित्यं मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ चक्षुर्देहश्च भावश्च यस्या नित्यं सुसंवृतम् ॥
या गृहं नित्यं मार्जयति सा मृत्युद्वारं न पश्यति। यस्या चक्षुर्देहभावाश्च नित्यं सुसंवृताः॥
Verse 17
शौचाचारसमायुक्ता सापि मृत्युम् न पश्यति ॥ भर्तुर्मुखं प्रपश्येद्या भर्त्तुश्चित्तानुसारिणी ॥
शौचाचारसमायुक्ता सापि मृत्युम् न पश्यति। या भर्तुर्मुखं पश्येत् भर्तुश्चित्तानुसारिणी॥
Verse 18
वर्तते च हिते भर्त्तुर्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ एवं कीर्त्तिमतां लोके दृश्यन्ते दिवि देवताः ॥
या भर्तुर्हिते वर्तते सा मृत्युद्वारं न पश्यति। एवं कीर्त्तिमन्तो लोके दृश्यन्ते दिवि देवताः॥
Verse 19
मया तस्मात्तु विप्रर्षे यथावृत्तं यथाश्रुतम् ॥ गुह्यमेतत्ततो दृष्ट्वा पूजयामि पतिव्रताः ॥
तस्मादहं विप्रर्षे यथावृत्तं यथाश्रुतं च मया निवेदितम्। एतद्गुह्यं मत्वा तस्मात् पतिव्रताः स्त्रियः पूजयामि॥
Verse 20
अनुवेष्टनभावेन भर्त्तारमनुगच्छति ॥ सा तु मृत्युमुखद्वारं न गच्छेद्ब्रह्मसम्भव ॥
अनुवेष्टनभावेन भर्तारमनुगच्छति। सा तु मृत्युमुखद्वारं न गच्छेत् ब्रह्मसम्भव॥
Verse 21
मानुषाणां च भार्या वै तत्र देशे तु दृश्यते ॥ कथितैव पुरा विप्र आदित्येन पतिव्रता ॥
मानुषाणां भार्या च तत्र देशे दृश्यते। पुरा विप्र आदित्येन पतिव्रता कथितैव॥
Frequently Asked Questions
The text prioritizes pativratā-dharma—steady, self-regulated marital fidelity and attention to a spouse’s welfare—over external ascetic markers such as fasting, donations, or formal vows. Yama’s response frames everyday ethical discipline (speech, attention, household order, and restraint) as a decisive cause of elevated post-mortem destiny and moral power.
No tithi, lunar phase, festival calendar, or seasonal timing is specified in the supplied verses. The only temporal cues are daily-routine markers (e.g., rising before sunrise and maintaining continual attentiveness), indicating an ethic of constant practice rather than date-bound ritual performance.
While it does not explicitly discuss rivers, forests, or land-management, it advances a Purāṇic logic in which social order and disciplined household life stabilize the human sphere that rests upon Pṛthivī. By emphasizing cleanliness (śauca), regulated domestic activity, and non-disruptive conduct, the chapter can be read as indirectly supporting terrestrial balance through norms that reduce disorder and promote sustainable household governance.
The chapter references Nārada (sage-messenger figure) and Yama (administrator of death and moral order). It also gestures to a prior exemplum associated with Āditya (the Sun) concerning a pativratā, but no royal genealogy or named human dynasty is provided in the supplied text.