Adhyaya 210: Inquiry into Moral Agency (Karma) and Practical Means for the Dissolution of Sin: the Śiśumāra Contemplation
Karmakartṛtva-vicāraḥ tathā pāpa-kṣaya-upāyāḥ (Śiśumāra-darśana-prāyaścittam)
Ethical-Discourse (Karma theory and expiatory praxis)
ৱৰাহ–পৃথিৱী উপদেশধাৰাৰ ভিতৰত এই অধ্যায় সংলাপৰূপে বৰ্ণিত, য’ত নাৰদে যমক সোধে—তপস্যা কৰিলেও দুখ কিয় থাকে, প্ৰকৃত কৰ্তা কোন, কৰোৱাই কোন, আৰু অতিশয় সুখ-দুখৰ উৎপত্তি ক’ত। যম উত্তৰ দিয়ে যে কৰ্তৃত্ব নিজৰেই পূৰ্বকৃত কৰ্ম (স্বকৃত-কর্ম)ত নিহিত; বাহিৰৰ কোনো দাতা বা দণ্ডদাতা শেষত দেখা নাযায়, স্বৰ্গ-নৰকো কৰ্মফল। তাৰ পিছত কঠিন যোগসাধনাৰ সলনি পাপক্ষয়ৰ সহজ উপায় দিয়া হয়—অহিংসা, অক্রোধ, অপৰিগ্ৰহ সদৃশ সংযম, ব্ৰাহ্মণ-সন্মান, তীৰ্থদৰ্শন, আৰু প্ৰজাপতিৰ শিশুমাৰ ৰূপৰ ধ্যান/অনুষ্ঠান, য’ত সোম আৰু দিবাকৰৰ অন্তৰঙ্গ স্থানসমূহ কল্পনা কৰা হয়। অধ্যায়টোৱে নৈতিক কাৰণতা আৰু প্ৰায়শ্চিত্ত-প্ৰয়োগ একেলগে ৰাখি অন্তৰশুদ্ধি আৰু সামাজিক সামঞ্জস্যক উৎসাহিত কৰে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 210
Verse 1
पुनः पतिव्रतामाहात्म्यवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ रहस्यं धर्ममाख्यानं त्वयोक्तं तु महायशः ॥ स्त्रीणां माहात्म्यमुद्दिश्य भास्करस्य मतं यथा ॥
পুনৰায় পতিব্ৰতাৰ মাহাত্ম্য-বৰ্ণনা। নাৰদ ক’লে: হে মহাযশস্বী, তুমি ধৰ্মৰ এক গোপন আখ্যান কৈছা—স্ত্ৰীসকলৰ মাহাত্ম্য উদ্দেশ্য কৰি—ভাস্কৰ (সূৰ্য)ৰ মত অনুসাৰে।
Verse 2
इदं हि सर्वभूतेषु परं कौतूहलं मम ॥ तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व महातपाः ॥
ইয়াই মোৰ সকলো বিষয়ৰ মাজত পৰম কৌতূহল। সেয়ে মই ইয়াক শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ—হে মহাতপা, কৃপা কৰি কহা।
Verse 3
ये नरा दुःखसन्तप्तास्तपस्तीव्रं समाश्रिताः ॥ नानाव्रतशतोपायैः सुखहेतोर्महाप्रभ ॥
হে মহাপ্ৰভা, যিসকল নৰ দুখে দগ্ধ, তেওঁলোকে সুখৰ হেতু তীব্ৰ তপস্যাৰ আশ্ৰয় লয় আৰু নানাবিধ ব্ৰতৰ শত শত উপায় অৱলম্বন কৰে।
Verse 4
मनसा निश्चितात्मानस्त्यक्त्वा सर्वप्रियाप्रियम् ॥ काङ्क्षन्ते बहवः केचित्केनचिद्विनिहन्यते ॥
বহুতে মনত দৃঢ় সংকল্প কৰি, সকলো প্ৰিয়-অপ্ৰিয় ত্যাগ কৰিও ফলৰ আকাঙ্ক্ষা কৰে; কিছুমানক কোনো কাৰণ বা কোনো ব্যক্তিয়ে বাধা দিয়ে।
Verse 5
श्रुता लोके श्रुतिस्तात श्रेयो धर्मा हि नित्यशः ॥ सम्यक्कृच्छ्राश्रितस्याथ कथं पापे मतिर्भवेत् ॥
তাত, লোকত এই কথা শুনা যায় আৰু শ্ৰুতিতো শুনা যায় যে ধৰ্ম সদায় শ্ৰেয়। তেন্তে যিয়ে যথাযথভাৱে কঠিন অনুশাসন গ্ৰহণ কৰিছে, তাৰ মন পাপৰ ফালে কেনেকৈ ঢাল খায়?
Verse 6
कस्यैतच्चेष्टितं तात कर्त्ता कारयितापि वा ॥ कः कर्षति जगच्चैको भूतग्रामं चतुर्विधम् ॥
তাত, এই কাৰ্য কাৰ? কৰ্তা কোন, নে আনক কৰোৱাওঁতা কোন? কোনে একাই জগতক আৰু চাৰিবিধ ভূতসমূহক টানি লৈ যায়?
Verse 7
कं वा द्वेषं पुरस्कृत्य मतिस्तस्य प्रवर्तते ॥ सुखदुःखादि लोकेऽस्मिन्प्रकरोति सुदारुणम् ॥
কোন দ্বেষক আগত ৰাখি মানুহৰ মতি আগবাঢ়ে? এই লোকত ই সুখ-দুখ আদি অতি কঠোৰ অভিজ্ঞতা উৎপন্ন কৰে।
Verse 8
यद्येवं तु मया गुह्यं दुर्विज्ञेयं सुरैरपि ॥ शक्यं श्रोतुं महाराज तदाख्याहि तपोधन ॥
যদি তেনেহ’লে এই গোপন উপদেশ—দেৱতাসকলৰো বাবে দুৰ্বিজ্ঞেয়—শুনিব পৰা যায়, হে মহাৰাজ, তেন্তে কৃপা কৰি কোৱা, হে তপোধন।
Verse 9
नारदेनैवमुक्तस्तु धर्मराजो महामनाः ॥ विनयात्प्रश्रितं वाक्यमिदमाह महामुनिम् ॥
নাৰদে এইদৰে ক’লে, মহান মনৰ ধৰ্মৰাজে বিনয়েৰে, নম্ৰ আৰু শিষ্ট বাক্য ক’ৰি, মহামুনিক এই কথা ক’লে।
Verse 10
न कश्चिद्दृश्यते लोके कर्ता कारयितापि वा ॥ यद्वै परमधर्मात्मन् यस्मिन्कर्म प्रतिष्ठितम् ॥
এই লোকত কোনো স্বতন্ত্ৰ কৰ্তা দেখা নাযায়, নতুবা আনক কৰোৱাই দিয়া জনো নহয়; হে পৰম ধৰ্মাত্মন, যি তত্ত্বত কৰ্ম প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 11
यस्य वै कीर्त्यते नाम येन चाज्ञाप्यते जगत् ॥ व्यवहरामि वचश्चाहं यः करोति स्वयं कृतम् ॥
যাৰ নাম নিশ্চয় কীৰ্তিত হয়, যাৰ আজ্ঞাত জগত চলি থাকে—তাঁৰ অধীনেই মই কৰোঁ আৰু কথা কওঁ; তেওঁ নিজেই কৃতকর্ম সম্পন্ন কৰায়।
Verse 12
दिव्येऽस्मिन् सदसि ब्रह्मन् ब्रह्मर्षिगणसंवृते ॥ यथाश्रुतं यथादृष्टं कथयिष्याम्यहं विभो ॥
এই দিৱ্য সভাত, হে ব্ৰাহ্মণ, ব্ৰহ্মৰ্ষিগণৰ সমাৱেশে পৰিবেষ্টিত হৈ, হে বিভো, যি দৰে শুনিছোঁ আৰু যি দৰে দেখিছোঁ, সেইদৰে মই বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 13
स्वकर्म भुज्यते तात सम्भूतैर्यत्कृतं स्वयम् ॥ आत्मानं पातयत्यात्मा किञ्चित्कर्म च कारयेत् ॥
হে তাত, দেহধাৰীসকলৰ মাজত যি কাম নিজে কৰিছে, তাৰ ফল নিজেই ভোগে। আত্মাই আত্মাক পতিত কৰে, আৰু কিছুমান কৰ্ম চলাইও দিয়ে।
Verse 14
वायुना भाविता संज्ञा संसारे सा दृढीकृता ॥ तामेव भजते जन्तुः सुकृतं वाथ दुष्कृतम् ॥
প্ৰাণবায়ুৰ দ্বাৰা গঢ়া সংজ্ঞা সংসাৰত দৃঢ় হয়। জীৱে সেই একে প্ৰবৃত্তিকেই অনুসৰে—সুকৃতলৈ হওক বা দুষ্কৃতলৈ।
Verse 15
अभिघाताभिभूतस्तु आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ आत्मा शत्रुश्च बन्धुश्च न कश्चिद्बन्धुरात्मनः ॥
কিন্তু আঘাত-দুঃখে অভিভূত হলে, মানুহে নিজেই নিজক উদ্ধাৰ কৰিব লাগে। আত্মাই শত্রুও, বন্ধুও; আত্মাৰ বাবে আন কোনো সঁচা বন্ধু নাই।
Verse 16
बन्धुं बन्धुपरिक्लेशं निर्मितं पूर्वकर्मभिः ॥ जगत्यामुपभुङ्क्ते वै जीवा योनिशतैरपि ॥
জগতত জীৱসকলে নিশ্চয়েই ‘বন্ধুত্ব’ আৰু বন্ধুত্বৰ সৈতে জড়িত ক্লেশ ভোগ কৰে, যি পূৰ্বকৰ্মে নিৰ্মিত—শত শত জন্মতো।
Verse 17
मिथ्याप्रवृत्तः शब्दोऽयं जगद्भ्रमति सर्वशः ॥ यावत्तत्कुरुते कर्म तावत्कर्म स्वयंकृतम् ॥
এই বাক্য মিথ্যা পথত প্ৰবৃত্ত হৈ জগতক সৰ্বদিশে ভ্ৰমণ কৰায়। যিমান সময়লৈকে মানুহে কৰ্ম কৰে, সিমান সময়লৈকে সেই কৰ্ম নিশ্চয়েই নিজে কৰা কৰ্ম।
Verse 18
यथा यथा क्षयं याति ह्यशुभं पुरुषस्य वै ॥ तथा तथा शुभा बुद्धिर्मनुजस्य प्रवर्तते ॥
যেনেকৈ যেনেকৈ পুৰুষৰ অশুভ তত্ত্ব সত্যই ক্ষয়লৈ যায়, তেনেকৈ তেনেকৈ মনুষ্যৰ শুভ বুদ্ধি উদয় হৈ আগবাঢ়ে।
Verse 19
शुभाशुभकरीं बुद्धिं लभते पौरवैहिकीम् ॥ दुष्कृतैः कर्मभिर्देही शुभैर्वा स्वयमर्जितैः ॥ क्लेशक्शयं पापहरं शुभं कर्म करोत्यथ ॥
দেহধাৰী জীৱে এই লোকত লাভ কৰা বুদ্ধি পায়, যি শুভ-অশুভ উভয় ফল ঘটায়, কাৰণ এই জীৱনত আগতে অৰ্জিত কৰ্মে তাক গঢ়ে। দুষ্কৃত কৰ্মেৰে—অথবা নিজে অৰ্জিত শুভ কৰ্মেৰে—পিছত সি তেনে শুভ কৰ্ম কৰে যি ক্লেশ ক্ষয় কৰে আৰু পাপ হৰণ কৰে।
Verse 20
शुभाशुभं नरः प्राप्य कर्माकर्म तथैव च ॥ विवृते विमले कर्मण्यअमरेषु महीयते ॥
শুভ আৰু অশুভ, আৰু তদ্ৰূপ কৰ্ম আৰু অকৰ্ম লাভ কৰি, মানুহে প্ৰকাশিত আৰু বিমল কৰ্মৰ দ্বাৰা অমৰসকলৰ মাজত মহিমান্বিত হয়।
Verse 21
स्वर्गः शुभफलप्राप्तिर्निरयः पापसंभवः ॥ नैव कश्चित्प्रदाता च नापहर्ता प्रदृश्यते ॥
স্বৰ্গ হৈছে শুভ ফলৰ প্ৰাপ্তি; নৰক পাপৰ পৰা উৎপন্ন। কোনো দাতা একেবাৰে দেখা নাযায়, আৰু কোনো অপহাৰকো দেখা নাযায়।
Verse 22
नारद उवाच ॥ यद्येवं स्वकृतं कर्म समन्वेति शुभाशुभम् ॥ शुभस्येह भवेर्दवृद्धिरशुभस्य क्षयोऽपि वा ॥
নাৰদে ক’লে: যদি এইদৰে নিজৰ কৰা কৰ্মৰ শুভ-অশুভ ফল জীৱৰ সৈতে অনুসৰি থাকে, তেন্তে এই জীৱনতে শুভৰ বৃদ্ধি নোহোৱা—বা অশুভৰ ক্ষয়ো সম্ভৱ নে?
Verse 23
मनसा कर्मणा वापि तपसा चरितेन वा ॥ यथा न रोहते जन्तुस्तथा त्वं वक्तुमर्हसि ॥
মনৰে, কৰ্মৰে, তপস্যাৰে বা আচৰণেৰে—যেনেকৈ কোনো জীৱত (অশুভ) পুনৰ উদ্ভৱ নকৰে, সেই কথা তুমি ক’বলৈ যোগ্য; অনুগ্ৰহ কৰি ব্যাখ্যা কৰা।
Verse 24
यम उवाच ॥ इदं पुण्यं पवित्रं च ह्यशुभानां शुभप्रदम् ॥ कीर्तयिष्यामि ते सम्यक्पापदोषक्षयं सदा ॥
যমে ক’লে: মই তোমাক এই পুণ্যময় আৰু পবিত্ৰ উপদেশ যথাযথভাৱে ঘোষণা কৰিম; ই অশুভেৰে বোজা হোৱা সকলক শুভ দান কৰে আৰু পাপ-দোষ সদায় ক্ষয় কৰে।
Verse 25
प्रणम्य शिरसा सम्यक्पापपुण्यकराय च ॥ कर्तृणे जगतो नित्यं विश्वस्य जगतो ह्यहम् ॥
শিৰ নোৱাই বিধিপূৰ্বক সেইজনক নমস্কাৰ কৰি—যি পাপ-পুণ্য দুয়োটাৰো কৰ্তা, আৰু জগতৰ নিত্য কৰ্তৃ—মই কওঁ, কিয়নো মই এই বিশ্ব-জগতৰ বিষয়েই কথা কৈছোঁ।
Verse 26
येन सृष्टमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ अनादिमध्यानिधनं दुर्विज्ञेयं सुरासुरैः ॥
যিজনে এই সকলো সৃষ্টি কৰিছে—ত্ৰিলোক্য, চলমান আৰু অচলসহ—সেই তত্ত্ব আদিহীন, মধ্যহীন, অন্তহীন; আৰু দেৱ-অসুৰৰ বাবেও জানিবলৈ দুৰ্বোধ্য।
Verse 27
यः समः सर्वभूतेषु जितात्मा शान्तमानसः ॥ स पापेभ्यो विमुच्येत ज्ञानवान्सर्ववेदवित् ॥
যি সকলো জীৱৰ প্ৰতি সমদৃষ্টি ৰাখে, আত্মসংযমী আৰু শান্তচিত্ত হয়—যি জ্ঞানবান আৰু সকলো বেদৰ বিদ্বান—সেইজন পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 28
गुणागुणपरिज्ञाता ह्यक्षयस्य क्षयस्य च ॥ ध्याने नैव ह्यसम्मूढः स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
যি গুণ-অগুণ চিনে, অক্ষয় আৰু ক্ষয়শীলক বুজে—আৰু ধ্যানত কেতিয়াও বিভ্ৰান্ত নহয়—সেইজন পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 29
स्वदेहे परदेहे च सुखदुःखेन नित्यशः ॥ विचारज्ञो भवेद्यस्तु स मुच्येतैनसा ध्रुवम् ॥
যি নিজৰ দেহত আৰু আনৰ দেহত সদায় সুখ-দুখৰ বিষয়ে বিচাৰ-বুদ্ধিসম্পন্ন হয়, সেইজন নিশ্চয় পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 30
अहिंस्रः सर्वभूतेषु तृष्णाक्रोधविवर्जितः ॥ शुभन्यायः सदा यश्च स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
যি সকলো জীৱৰ প্ৰতি অহিংস, তৃষ্ণা আৰু ক্ৰোধৰ পৰা মুক্ত, আৰু সদায় শুভ ন্যায়-ধৰ্ম আচৰণ কৰে—সেইজন পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 31
प्राणायामैश्च निर्गृह्य त्वधः सन्धानारणानि च ॥ व्यवस्थितमना यस्तु स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
যি প্ৰাণায়ামৰ অনুশীলনে প্ৰাণধাৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু অধঃ-বন্ধ (তলৰ ধাৰণ)ও সাধে, আৰু যাৰ মন স্থিৰ—সেইজন পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 32
निराशः सर्वतस्तिष्ठेदिष्टार्थेषु न लोलुपः ॥ परीतात्मा त्यजेत्प्राणान्सर्वपापात्प्रमुच्यते ॥
যি মানুহে সকলো দিশতে নিৰাশ থাকে, ইষ্ট বস্তুৰ প্ৰতি লোভ নকৰে; আত্মসংযমী হৈ, প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলেও, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 33
श्रद्दधानो जितक्रोधः परद्रव्यविवर्जकः ॥ अनसूयश्च यो मर्त्यः स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
যি মর্ত্য শ্ৰদ্ধাৱান, ক্ৰোধ জয় কৰিছে, পৰধন পৰিহাৰ কৰে আৰু অনসূয় (দ্বেষ-ৰহিত) — সি পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 34
गुरुशुश्रूषया युक्तस्त्वहिंसानिरतश्च यः ॥ अक्षुद्रशीलस्तु नरः स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
যি মানুহে গুৰুশুশ্ৰূষাত নিয়োজিত, অহিংসাত ৰত, আৰু যাৰ স্বভাৱ ক্ষুদ্ৰ নহয়—সেই নৰ পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 35
प्रशस्तानि च यः कुर्यादप्रशस्तानि वर्जयेत् ॥ मङ्गले परमो यश्च स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
যি প্ৰশংসনীয় কৰ্ম কৰে আৰু অপ্রশংসনীয় ত্যাগ কৰে, আৰু মঙ্গলময় আচৰণত শ্ৰেষ্ঠ—সি পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 36
योऽभिगच्छति तीर्थानि विशुद्धेनान्तरात्मना ॥ पापादुपरतो नित्यं स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
যি বিশুদ্ধ অন্তৰাত্মাৰে তীৰ্থসমূহলৈ যায়, আৰু সদায় পাপকর্মৰ পৰা নিবৃত্ত থাকে—সি পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 37
नारद उवाच ॥ एतच्छ्रेयॊहितं चैव सर्वेषां वै परन्तप ॥ उपपन्नं च युक्तं च तत्त्वया समुदाहृतम् ॥
নাৰদে ক’লে: “হে পৰন্তপ, এই বচন সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে নিশ্চয়েই কল্যাণকাৰী আৰু পৰম শ্ৰেয়ৰ হিতকাৰী; ই সুপ্ৰতিষ্ঠিত আৰু যুক্তিসংগত, আৰু তত্ত্বৰ অনুসাৰে বৰ্ণিত হৈছে।”
Verse 38
विविधैः कारणोपायैः सम्यक्तत्त्वार्थदर्शितैः ॥ संशयोऽभून्मम पुरा स त्वया नाशितः प्रभो ॥
“বিভিন্ন কাৰণ-উপায়ে, যিবোৰে তত্ত্বৰ অৰ্থ সঠিকভাৱে প্ৰকাশ কৰে, মোৰ মনত আগতে সন্দেহ উঠিছিল; হে প্ৰভু, সেই সন্দেহ তুমি নাশ কৰিলা।”
Verse 39
ततोऽप्यल्पतरश्चेत्स्यादुपायो योगवित्तम ॥ कथ्यतां मे महाभाग येन पापं प्रणश्यति ॥
“যদি ইয়াতকৈও অধিক সৰল কোনো উপায় থাকে, হে যোগবিত্তম, হে মহাভাগ, মোক কওক—যাৰ দ্বাৰা পাপ বিনাশ হয়।”
Verse 40
दुष्करं पूर्वमुक्तं हि योगधर्मस्य साधनम् ॥ पापापहरणं लोके यदन्यत्सुखसाधनम् ॥
“কাৰণ আগতে কোৱা যোগধৰ্মৰ সাধন নিশ্চয়েই দুষ্কৰ। সেয়ে, জগতত আন এক উপায় কওক—যি পাপ হৰণ কৰে আৰু সহজে সিদ্ধ হয়।”
Verse 41
अल्पोपायकरेण चैव सुखोपायं च सर्वशः ॥ येन पापकृतान्दोषानपोहतिसुदारुणान् ॥
“[কওক] এনে এক উপায়, যি অল্প প্ৰয়াসে হয় আৰু সকলো দিশে সহজ-সুখসাধ্য—যাৰ দ্বাৰা পাপকর্মে উৎপন্ন অতি ভয়ংকৰ দোষসমূহো দূৰ হয়।”
Verse 42
आत्मायत्ताश्च ये नित्यं न च विस्तारविस्तरः ॥ गुणैश्च विविधैर्युक्ता इह लोके परत्र च ॥
“মোক সেই উপায় কোৱা, যিবোৰ সদায় নিজৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, অধিক বিস্তাৰ-ব্যাখ্যা নলাগে, আৰু নানাবিধ গুণেৰে যুক্ত—ইহলোক আৰু পৰলোক দুয়োটাতে।”
Verse 43
कर्मणामशुभानां च विविधोत्पत्तिजन्मनाम् ॥ यः समर्थः स्फोटयितुं तन्मे ब्रूहि महातपाः ॥
“হে মহাতপা! মোক সেই উপায় কোৱা, যি অশুভ কৰ্মসমূহ—বিভিন্ন উৎপত্তি আৰু জন্মৰ পৰা উদ্ভূত—ভাঙি পেলাই নাশ কৰিবলৈ সক্ষম।”
Verse 44
यम उवाच ॥ यथा स भगवानाह धर्ममेतं प्रजापतिः ॥ तदहं भावयिष्यामि नमस्कृत्य स्वयम्भुवम् ॥
যমে ক’লে: “যেনেকৈ সেই ভগৱান প্ৰজাপতিয়ে এই ধৰ্ম ঘোষণা কৰিছিল, তেনেকৈয়ে মই—স্বয়ম্ভূ (স্বয়ংজন্ম)ক নমস্কাৰ কৰি—ইয়াক ব্যাখ্যা কৰিম।”
Verse 45
लोकानां श्रेयसोऽर्थं तु पापानां तु विनाशनम् ॥ क्रियाकारनियोगं च प्रोच्यमानं निबोध मे ॥
“লোকসমূহৰ মঙ্গলৰ বাবে আৰু পাপৰ বিনাশৰ বাবে, মোৰ পৰা বুজা—যি উপদেশ দিয়া হৈছে: ক্ৰিয়া-কর্ম আৰু আচৰণৰ নিৰ্ধাৰিত বিধি-নিয়ম।”
Verse 46
प्राप्नुयादीप्सितान्कामान्पापैर्मुक्तो यथासुखम् ॥ यः कुर्याद्धर्मसंयुक्तं विशुद्धेनान्तरात्मना ॥
“যি জনে বিশুদ্ধ অন্তৰাত্মাৰে ধৰ্মসংযুক্ত কৰ্ম কৰে, সি পাপমুক্ত হৈ সহজে ইচ্ছিত কামনা-লক্ষ্যসমূহ লাভ কৰে।”
Verse 47
यस्तु कारयते रूपं शिशुमारं प्रजापतिम् ॥ दृष्ट्वा नमस्येत्प्रयतः स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
যি জনে প্ৰজাপতি ‘শিশুমাৰ’ৰ ৰূপ নিৰ্মাণ কৰোৱায়, আৰু তাক দেখি সংযমিত মনৰে নমস্কাৰ কৰে, সি পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 48
यदा तस्य शरीरस्थं सोमं पश्येत्समाहितः ॥ महापातकनाशस्तु तदा तस्य विधीयते ॥
যেতিয়া কোনো ব্যক্তি একাগ্ৰচিত্তে সেই দেহৰ ভিতৰত অৱস্থিত সোম (চন্দ্ৰ)ক দেখে, তেতিয়া তাৰ বাবে মহাপাপৰ বিনাশ বিধান কৰা হয়।
Verse 49
ललाटे तूत्थितं दृष्ट्वा मुच्यते च स पातकैः ॥ कण्ठस्थं पातकैः सर्वैर् हृदिस्थं च कृताकृतैः ॥
ললাটত উত্থিত ৰূপে তাক দেখিলে সি পাপৰ পৰা মুক্ত হয়; কণ্ঠত স্থিত দেখিলে সকলো পাপৰ পৰা; আৰু হৃদয়ত স্থিত দেখিলে কৰা-নকৰা কৰ্মৰ অৱশিষ্ট দোষৰ পৰা।
Verse 50
मनसा कर्मणा वाचा यत्किञ्चित्कलुषं कृतम् ॥ उदरस्थं तु तं दृष्ट्वा मुच्यते नात्र संशयः ॥
মন, কৰ্ম বা বাক্যৰে যি কোনো কলুষ কৰা হৈছে—তাক উদৰত স্থিত দেখিলে মানুহ নিঃসন্দেহে মুক্ত হয়; ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 51
वाङ्मनोभिः कृतानां तु पापानां विप्रमोक्षणम् ॥ यदा लाङ्गलकण्ठे तु स्थितं पश्येद्दिवाकरम् ॥
বাক্য আৰু মনৰে কৰা পাপৰ বিশেষ মুক্তি তেতিয়াই হয়, যেতিয়া কোনো ব্যক্তি ‘লাঙ্গল-কণ্ঠ’ত স্থিত দিবাকৰ (সূৰ্য)ক দেখে।
Verse 52
तदा स दुष्कृतान्सर्वान्विनाशयति मानवः ॥ यदा सोमं गुरुं सर्वं यः कुर्यात्तु प्रदक्षिणम् ॥
তেতিয়া সেই মানুহে সকলো দুষ্কৃত্য বিনাশ কৰে। আৰু যি কোনোবাই সোমক—সকলোৰে সৰ্বগুৰু বুলি মানি—শ্ৰদ্ধাৰে প্ৰদক্ষিণা কৰে,
Verse 53
ध्यायेत ह्यक्षयं यस्तु स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ भृगुर्बुधः शनैश्चारो लोहिताङ्गश्च वीर्यवान् ॥
যি অক্ষয় (অবিনাশী) তত্ত্বৰ ধ্যান কৰে, সি পাপৰ পৰা মুক্ত হয়। (ইয়াত) ভৃগু (শুক্ৰ), বুধ, শনৈশ্চৰ আৰু বীৰ্যবান লোহিতাঙ্গ (মঙ্গল) আছে।
Verse 54
सौम्यरूपो यदा चन्द्रः कुरुते च प्रदक्षिणाम् ॥ हृदि कृत्वा तु तत्पापं यो ध्यायेदक्षरं शुचिः ॥
যেতিয়া চন্দ্ৰ সৌম্য ৰূপে প্ৰদক্ষিণা কৰে, তেতিয়া যি শুচি ব্যক্তি নিজৰ পাপ হৃদয়ত স্থাপন কৰি অক্ষৰ/অক্শৰ (অবিনাশী তত্ত্ব) ধ্যান কৰে, সি শুদ্ধ হয়।
Verse 55
जघनस्थं शुचिर्दृष्ट्वा नरश्चन्द्रमसं मुने ॥ नमस्येत्प्रयतो भूत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
হে মুনি, যি ব্যক্তি শুচি হৈ চন্দ্ৰমাক জঘন-স্থানত (কঁকাল/কোমৰত) অৱস্থিত দেখিব, সি যত্নসহ নমস্কাৰ কৰিব; সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 56
आर्द्रस्थमार्द्रकर्मा तु ध्यात्वा चाष्टशताक्षरम् ॥ यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च द्वावन्योऽन्यं प्रपश्यतः ॥
কিন্তু যাৰ কৰ্ম ‘আৰ্দ্ৰ’ (কোমল/নম্ৰ) হৈছে, সি ‘আৰ্দ্ৰ-স্থান’ত অৱস্থিত হৈ অষ্টশতাক্ষৰ (আঠশ অক্ষৰৰ) মন্ত্র ধ্যান কৰে; যেতিয়া চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্য—এই দুয়ো—একে-আনক চায়,
Verse 57
सम्पूर्णौ विमलौ सम्यग्भ्राजमानौ स्वतेजसा ॥ कृत्वा हृदि तथा पापं यो ध्यायेत्परमव्ययम् ॥
হৃদয়ত সেই দিৱ্য দৰ্শনক সম্পূৰ্ণ, নিৰ্মল আৰু নিজৰ তেজে সত্যই দীপ্তিমান কৰি স্থাপন কৰি, যি পৰম অব্যয় তত্ত্বৰ ধ্যান কৰে, তাৰ পাপ নাশ হয়।
Verse 58
वामनं ब्राह्मणं दृष्ट्वा वाराहं च जलोत्थितम् ॥ धरणी चोद्धृता येन सिंहं चापि महामुने ॥
হে মহামুনে, বামন ব্ৰাহ্মণ-ৰূপক আৰু জলৰ পৰা উঠা বাৰাহক—যিয়ে ধৰণীক উদ্ধাৰ কৰিলে—আৰু সিংহ-ৰূপকো দৰ্শন কৰি।
Verse 59
नमस्येद्वै पयोभक्षः स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥ प्राणायामं च यः कुर्यात्सोऽपि पापात्प्रमुच्यते ॥
যি দুধ আহাৰ কৰি নমস্কাৰ কৰে, সি পাপৰ পৰা মুক্ত হয়; আৰু যি প্ৰাণায়াম কৰে, সিও পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 60
यम उवाच ॥ देवर्षे श्रूयतां पुण्यं यद्ब्रवीषि महामुने ॥ त्वदुक्त्या मे कथयतः शृणुष्वावहितोऽनघ ॥
যমে ক’লে: হে দেৱর্ষি, হে মহামুনে, তুমি যি পুণ্যময় উপদেশ কোৱা, সেয়া শুনা হওক। তোমাৰ কথামতে মই বৰ্ণনা কৰোঁতে, হে নিৰ্দোষ, মনোযোগেৰে শুনা।
Verse 61
संसारे प्राप्तदोषस्य जायमानस्य देहिनः ॥ पततां च गतो भावः पापकर्मक्षयेण तु ॥
সংসাৰত জন্ম লোৱা দেহীৰ দোষ লাভ হয়; আৰু যিসকল পতিত হয়, তেওঁলোকৰো অৱস্থাৰ পৰিবর্তন ঘটে—নিশ্চয়—পাপকর্ম ক্ষয় হোৱাৰ দ্বাৰা।
Verse 62
तत्त्वार्थं वेत्ति यः सम्यक्पुरुषं प्रकृतिं तथा ॥ ज्ञात्वा वा यो न मुह्येत पदं प्राप्नोति शाश्वतम् ॥
যি জনে তত্ত্বৰ অৰ্থ সঠিকভাৱে বুজে—পুৰুষ আৰু তদ্ৰূপ প্ৰকৃতি—আৰু এই জ্ঞান লাভ কৰি মোহিত নহয়, সি শাশ্বত পদ লাভ কৰে।
Verse 63
उत्थाय ब्राह्मणं गच्छेन्नरो भक्त्या समन्वितः ॥ अभिगम्य प्रदानॆन स पापेभ्यः प्रमुच्यते ॥
ভক্তিভাৱে সমন্বিত নৰে উঠি ব্ৰাহ্মণৰ ওচৰলৈ যাব লাগে; ওচৰ চাপি দান দিলে সি পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 64
कैवल्यमभिसम्पन्ने श्रद्धधानो भवेन्ररः ॥ अनन्यमानसः कुर्याद्यथा धर्मानुशासनम् ॥
যেতিয়া কৈৱল্যত উপনীত কৰা উপদেশ উপস্থিত হয়, তেতিয়া নৰে শ্ৰদ্ধাৱান হ’ব লাগে; অনন্যচিত্তে ধৰ্মৰ অনুশাসন অনুসাৰে আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 65
तदा निर्मलतां याति चन्द्रमाः शारदो यथा ॥ प्राणायामशतं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
তেতিয়া মন শাৰদীয় চন্দ্ৰমাৰ দৰে নিৰ্মলতা লাভ কৰে; প্ৰাণায়ামৰ এশ চক্ৰ কৰি সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Frequently Asked Questions
The chapter argues that moral causality is rooted in one’s own actions (svakṛta-karma): no independent external “giver” or “taker” of results is foregrounded, and experiences of svarga/naraka are presented as outcomes of shubha/ashubha karma. The practical ethical corollary is disciplined conduct—especially ahiṃsā, restraint of anger and desire, and avoidance of harm—paired with purificatory observances.
In the provided text, no explicit tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal marker is specified. The practices are framed as generally applicable (nitya) disciplines and contemplations rather than calendar-fixed rites.
While not naming Pṛthivī directly in the transmitted excerpt, the chapter’s ethic of ahiṃsā (non-harm) toward sarvabhūtas, along with restraint (tṛṣṇā-krodha-vivarjana) and avoidance of exploitative behavior, functions as an implicit terrestrial ethic: reducing violence and excess is presented as a means of social and embodied purification, which can be read as supporting ecological stability through minimized harm to living communities.
The principal figures in the excerpt are Nārada and Yama, with reference to Prajāpati (Svayambhū) as the authoritative source for the described dharma. Celestial bodies and grahas are also mentioned in a ritual-contemplative register (Soma/Candra, Divākara/Sūrya; Budha, Śanaiścara, and others), but no royal genealogies or administrative lineages appear in the provided passage.