Adhyaya 207: Section on the ‘Person’ who Entices Beings within the Cycle of Rebirth

Verse 1

अथ संसारचक्रपुरुषविलोभनप्रकरणम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ इदमन्यन्महाभागान्नारदात्कलहप्रियात् ॥ श्रुतं विप्रा यथा तत्र यमस्य सदसि स्वयम् ॥

अथ संसारचक्रपुरुषविलोभनप्रकरणम्। ऋषिपुत्र उवाच। इदमन्यन्महाभागान्नारदात्कलहप्रियात्। श्रुतं विप्रा यथा तत्र यमस्य सदसि स्वयम्॥

Verse 2

तथा च पृच्छतस्तस्य पुरावृत्तं महात्मनः ॥ आख्यानं कथयामास यदुक्तं चित्रभानुना ॥

ततः पृष्टः स तस्य महात्मनः पुरावृत्तं यथोक्तं चित्रभानुना आख्यानं सम्यक् कथयामास।

Verse 3

यथा च जनको राजा कामान्दिव्यानवाप्तवान् ॥ तत्सर्वं कथयिष्यामि श्रूयतां मुनिसत्तमाः ॥

यथा जनको राजा दिव्यान् कामान् अवाप्तवान् तत्सर्वं कथयिष्यामि; श्रूयतां मुनिसत्तमाः।

Verse 4

अयं तत्र महातेजा नारदो मुनिसत्तमः ॥ धर्मराजसभां प्राप्तस्तपसा द्योतितप्रभः ॥

तत्र महातेजा नारदो मुनिसत्तमः धर्मराजसभां प्राप्तः तपसा द्योतितप्रभः।

Verse 5

तत्र राजाऽथ वेगेन तं दृष्ट्वा स्वयमागतं ॥ अर्चयित्वा यथान्यायं कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ॥

तत्र राजा वेगेन तं स्वयमागतं दृष्ट्वा यथान्यायम् अर्चयित्वा प्रदक्षिणं चकार।

Verse 6

उवाच च महातेजाः सूर्यपुत्रः प्रतापवान् ॥ स्वागतम् ते द्विजश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि नारद ॥

उवाच महातेजाः सूर्यपुत्रः प्रतापवान्—स्वागतम् ते द्विजश्रेष्ठ, दिष्ट्या प्राप्तोऽसि नारद।

Verse 7

सर्वज्ञः सर्वदर्शीं च सर्वधर्मविदां वरः ॥ गान्धर्वस्येतिहासस्य विज्ञाता त्वं महामुने ॥

त्वं सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वधर्मविदां वरः। गान्धर्वस्येतिहासस्य परम्पराविज्ञाता त्वं महामुने॥

Verse 8

वयं पूताश्च मेध्याश्च त्वां दृष्ट्वा ह्यागतं विभो ॥ अयं देशः पुनः पूतः सर्वतो मुनिसत्तम ॥

त्वां दृष्ट्वा ह्यागतं विभो वयं पूताश्च मेध्याश्च। अयं देशः पुनः पूतः सर्वतो मुनिसत्तम॥

Verse 9

यत्कार्यं येन वा कार्यं यद्वै मनसि वर्तते ॥ प्रब्रूहि भगवन्नाशु यच्चान्यत्किंचिदुत्तमम् ॥

यत्कार्यं येन वा कार्यं यद्वै मनसि वर्तते। प्रब्रूहि भगवन्नाशु यच्चान्यत्किंचिदुत्तमम्॥

Verse 10

इति धर्मवचः श्रुत्वा नारदः प्राह धर्मवित् ॥ अहं ते कथयिष्यामि यत्पृष्टं संशयास्पदम् ॥

इति धर्मवचः श्रुत्वा नारदः प्राह धर्मवित्। अहं ते कथयिष्यामि यत्पृष्टं संशयास्पदम्॥

Verse 11

नारद उवाच ॥ भवान् पाता च गोप्ता च नेता धर्मस्य नित्यशः ॥ सत्येन तपसा क्षान्त्या धैर्येण च न संशयः ॥

नारद उवाच। भवान् पाता च गोप्ता च नेता धर्मस्य नित्यशः। सत्येन तपसा क्षान्त्या धैर्येण च न संशयः॥

Verse 12

भावज्ञश्च कृतज्ञश्च त्वदन्यो न हि विद्यते ॥ संशयं सुमहत्प्राप्तस्तन्ममाचक्ष्व सुव्रत ॥

भावज्ञः कृतज्ञश्च त्वदन्यो न हि विद्यते। अहं सुमहति संशये प्राप्तः; तन्ममाचक्ष्व सुव्रत॥

Verse 13

अमरत्वं कथं याति व्रतेन नियमेन च ॥ केन वा दानधर्मेण तपसा वा सुरोत्तम ॥

अमरत्वं कथं याति व्रतेन नियमेन च। केन वा दानधर्मेण तपसा वा सुरोत्तम॥

Verse 14

अतुलां च श्रियं लोके कीर्तिं च सुमहत्फलम् ॥ लभन्ते शाश्वतं स्थानं दुर्लभं विगतज्वराः ॥

अतुलां श्रियं लोके कीर्तिं च सुमहत्फलाम्। लभन्ते शाश्वतं स्थानं दुर्लभं विगतज्वराः॥

Verse 15

केन गच्छन्ति नरकं पापिष्ठं लोकगर्हणम् ॥ सर्वमाख्याहि तत्त्वेन परं कौतूहलं हि मे ॥

केन गच्छन्ति नरकं पापिष्ठं लोकगर्हणम्। सर्वमाख्याहि तत्त्वेन परं कौतूहलं हि मे॥

Verse 16

यम उवाच ॥ गच्छन्ति हि नराः घोराः बहवोऽधर्मनिर्मितम् ॥ बन्धान्श्च सुबहूंस्तत्र प्राप्नुवन्ति तपोधन ॥

यम उवाच—गच्छन्ति हि नराः घोराः बहवोऽधर्मनिर्मितम्। बन्धान्श्च सुबहूंस्तत्र प्राप्नुवन्ति तपोधन॥

Verse 17

विस्तरेण तु तत्सर्वं ब्रवीमि मुनिसत्तम ॥ श्रूयतां तन्महाभाग श्रुत्वा चैवोपधारय ॥

विस्तरेण तु तत्सर्वं ब्रवीमि मुनिसत्तम। श्रूयतां तन्महाभाग, श्रुत्वा चैवोपधारय॥

Verse 18

नाग्निचिन्नरकं याति न पुत्री न च भूमिदः ॥ शूरश्च शतवर्षी च वेदानां चैव पारगः ॥

नाग्निचिन्नरकं याति, न पुत्री न च भूमिदः। शूरश्च शतवर्षी च, वेदानां चैव पारगः॥

Verse 19

अहिंसका न गच्छन्ति ब्रह्मचर्यव्यवस्थिताः ॥ पतिव्रता दानवन्तो द्विजभक्ताश्च ये नराः ॥

अहिंसका न गच्छन्ति, ब्रह्मचर्यव्यवस्थिताः। पतिव्रता दानवन्तो, द्विजभक्ताश्च ये नराः॥

Verse 20

स्वदारनिरताः दान्ताः परदारविवर्जकाः ॥ सर्वभूतात्मभूताश्च सर्वभूतानुकम्पकाः ॥

स्वदारनिरताः दान्ताः, परदारविवर्जकाः। सर्वभूतात्मभूताश्च, सर्वभूतानुकम्पकाः॥

Verse 21

न गच्छन्ति तु तं देशं पापिष्ठं तमसावृतम् ॥ यातनास्थानसंपूर्णं हाहाकारभयाकुलम् ॥

न गच्छन्ति तु तं देशं, पापिष्ठं तमसावृतम्। यातनास्थानसंपूर्णं, हाहाकारभयाकुलम्॥

Verse 22

ज्ञानवन्तो द्विजा ये च ये च विद्यां पराङ्गताः ॥ उदासीना न गच्छन्ति स्वाम्यर्थे च हता नराः ॥

ज्ञानवन्तो द्विजा ये च ये च विद्यां पराङ्गताः । उदासीना न गच्छन्ति स्वाम्यर्थे च हता नराः ॥

Verse 23

न गच्छन्त्यत्र दातारः सर्वभूतहिते रताः ॥ शुश्रूषका मातृपित्रोर्न गच्छन्ति च ये नराः ॥

न गच्छन्त्यत्र दातारः सर्वभूतहिते रताः । शुश्रूषका मातृपित्रोर्न गच्छन्ति च ये नराः ॥

Verse 24

तिलान् गां च हिरण्यं च पृथिवीं चापि शाश्वतीम् ॥ ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छन्ति न गच्छन्ति न संशयः ॥

तिलान् गां च हिरण्यं च पृथिवीं चापि शाश्वतीम् । ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छन्ति न गच्छन्ति न संशयः ॥

Verse 25

यथोक्तं यजमानाश्च सत्रयाजिन एव च ॥ चातुर्मास्यकरा ये च ये द्विजा आहिताग्नयः ॥

यथोक्तं यजमानाश्च सत्रयाजिन एव च । चातुर्मास्यकरा ये च ये द्विजा आहिताग्नयः ॥

Verse 26

गुरुचित्तानुपालाश्च कृतिनो मौनयन्त्रिताः ॥ नित्यस्वाध्यायिनो दान्ताः सदा सभ्याश्च ये नराः

गुरुचित्तानुपालाश्च कृतिनो मौनयन्त्रिताः । नित्यस्वाध्यायिनो दान्ताः सदा सभ्याश्च ये नराः ॥

Verse 27

मां न पश्यन्ति ते चैव स्वात्मभावेन भाविताः ॥ अपर्वमैथुना ये च न गच्छन्ति जितेन्द्रियाः

मां न पश्यन्ति ते चैव स्वात्मभावेन भाविताः । अपर्वमैथुना ये च न गच्छन्ति जितेन्द्रियाः ॥

Verse 28

न गच्छन्ति हि तद्दोरं यत्र ते पापकर्मिणः

न गच्छन्ति हि तद्दोरं यत्र ते पापकर्मिणः ।

Verse 29

नारद उवाच ॥ किं दानं श्रेय आहोस्वित्पात्रेण फलमुच्यते ॥ किं वा कर्म महत्कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

नारद उवाच । किं दानं श्रेय आहोस्वित् पात्रेण फलमुच्यते । किं वा कर्म महत्कृत्वा स्वर्गलोके महीयते ॥

Verse 30

रूपं वा धनधान्यं वा ह्यायुश्च कुलमेव वा ॥ प्राप्यते येन दानेन तन्ममाचक्ष्व सुव्रत

रूपं वा धनधान्यं वा ह्यायुश्च कुलमेव वा । प्राप्यते येन दानेन तन्ममाचक्ष्व सुव्रत ॥

Verse 31

यम उवाच ॥ न शक्यं विस्तरेणेह वक्तुं वर्षशतैरपि ॥ शुभाशुभानां गतयो द्रष्टुं वा प्रष्टुमेव वा

यम उवाच । न शक्यं विस्तरेणेह वक्तुं वर्षशतैरपि । शुभाशुभानां गतयो द्रष्टुं वा प्रष्टुमेव वा ॥

Verse 32

किञ्चिन्मात्रं प्रवक्ष्यामि येन यत्प्राप्यते नरैः ॥ विविधानि च सौख्यानि प्रायशस्तु गुणागुणैः

किञ्चिन्मात्रं प्रवक्ष्यामि येन यत् प्राप्यते नरैः। विविधानि च सौख्यानि प्रायशः पुण्यपापगुणागुणैः प्राप्यन्ते॥

Verse 33

रहस्यमिदमाख्यानं श्रूयतां मुनिसत्तम ॥ या गतिः प्राप्यते येन प्रेत्यभावे न संशयः

रहस्यमिदमाख्यानं श्रूयतां मुनिसत्तम। येन प्रेत्यभावे प्राप्ता गतिः सिध्यति न संशयः॥

Verse 34

तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः ॥ आयुःप्रकर्षो भोगाश्च भवति तपसैव तु

तपसा प्राप्यते स्वर्गः तपसा प्राप्यते यशः। आयुःप्रकर्षो भोगाश्च तपसैव हि जायते॥

Verse 35

ज्ञानविज्ञानमारोग्यं रूपसौभाग्यसंपदः ॥ तपसा प्राप्यते भोगो मनसा नोपदिश्यते

ज्ञानविज्ञानमारोग्यं रूपसौभाग्यसंपदः। तपसा प्राप्यते भोगो मनसा नोपदिश्यते॥

Verse 36

एवं प्राप्नोति पुण्येन मौनेनाज्ञां महामुने ॥ उपभोगांस्तु दानेन ब्रह्मचर्येण जीवितम् ॥

एवं प्राप्नोति पुण्येन मौनेनाज्ञां महामुने। उपभोगान् तु दानेन ब्रह्मचर्येण जीवितम्॥

Verse 37

पयोभक्ष्या दिवं यान्ति जायते द्रविणाढ्यता ॥ गुरुशुश्रूषया नित्यं श्राद्धदानॆन सन्ततिः ॥

पयोभक्ष्याः स्वर्गं यान्ति; तादृशेन नियमेन द्रविणसमृद्धिर्जायते। गुरोर्नित्यशुश्रूषया तथा श्राद्धकाले दानप्रदानेन सन्ततिः प्राप्यते॥

Verse 38

गवाद्याः कालदीक्षाभिर्ये तु वा तृणशायिनः ॥ स्वयं त्रिषवणाद्ब्रह्म त्वपः पीत्वेष्टलोकभाक् ॥

गवादिवत् कालदीक्षानियमैः स्थिताः, ये वा तृणशायिनः; स्वयंकृतत्रिषवणव्रतेन तथा केवलमपः पीत्वा इष्टलोकस्य भागिनो भवन्ति॥

Verse 39

क्रतुयष्टा दिवं याति चोपहारं च सुव्रत ॥ कृत्वा तु दशवर्षाणि नीरपानाद्विशिष्यते ॥

क्रतुयष्टा स्वर्गं याति, उपहारांश्च प्राप्नोति, हे सुव्रत। किन्तु दशवर्षाणि यावत् नीरपानव्रतं कृत्वा तदेव विशिष्यते इति कथ्यते॥

Verse 40

रसानां प्रतिसंहारात् सौभाग्यमनुजायते ॥ आमिषस्य प्रतीहाराद्भवत्यायुष्मती प्रजा ॥

रसानां भोगानां प्रतिसंहारात् सौभाग्यं जायते। आमिषत्यागात् आयुष्मती प्रजा भवति॥

Verse 41

गन्धमाल्यनिवृत्त्या तु मूर्तिर्भवति पुष्कला ॥ अन्नदानेन च नरः स्मृतिं मेधां च विन्दति ॥

गन्धमाल्यनिवृत्त्या तु देहाकृतिः पुष्कला भवति। अन्नदानात् च नरः स्मृतिं मेधां च लभते॥

Verse 42

छत्रप्रदानेन गृहं वरिष्ठं रथं ह्युपानद्युगसम्प्रदानात् ॥ वस्त्रप्रदानेन सुरूपता च धनैश्च पुत्रैश्च भृताः भवन्ति ॥

छत्रदानात् गृहं श्रेष्ठं लभते; उपानद्युगदानात् रथं प्राप्नोति। वस्त्रदानात् सुरूपता जायते; धनैः पुत्रैश्च समर्थितो भवति॥

Verse 43

पानीयस्य प्रदानेन तृप्तिर्भवति शाश्वती ॥ अन्नपानप्रदानेन कामभोगैस्तु तृप्यते ॥

पानीयप्रदानेन तृप्तिः शाश्वती भवति। अन्नपानप्रदानेन तु कामभोगैः तृप्यते॥

Verse 44

पुष्पोपगन्धं च फलोपगन्धं यः पादपं स्पर्शयते द्विजाय ॥ स स्त्रीसमृद्धं हि सुरत्नपूर्णं गृहं हि सर्वोपचितं लभेत ॥

यः द्विजाय पुष्पगन्धफलोपगन्धयुक्तं पादपं स्पर्शयते (प्रददाति), स स्त्रीसमृद्धं सुरत्नपूर्णं सर्वोपचितं गृहं लभते॥

Verse 45

वस्त्रान्नपानीय-रसप्रदानात् प्राप्नोति तानेव रसप्रदानात् ॥ स्रग्धूपगन्धान्यनुलेपनानि पुष्पाणि गृह्याणि मनोरमाणि ॥

वस्त्रान्नपानीय-रसप्रदानात् तदनुरूपान् फलान् प्राप्नोति। स्रजः धूपगन्धानि अनुलेपनानि पुष्पाणि गृह्याणि च मनोरमाणि (लभते)॥

Verse 46

स स्त्रीसमृद्धं गजवाजिपूर्णं लभेदधिष्ठानवरं वरिष्ठम् ॥ धूपप्रदानेन तथा गवां च लोकानाप्नोति नरो वसूनाम्

स तेन पुण्येन स्त्रीसमृद्धं गजवाजिपूर्णं अधिष्ठानवरं वरिष्ठं लभेत। धूपप्रदानेन तथा गवां दानेन नरो वसूनां लोकान् आप्नोति॥

Verse 47

गजं तथा गोवृषभप्रदानैः स्वर्गे सुखं शाश्वतमामनन्ति ॥ घृतेन तेजः सुकुमारतां च प्राणद्युतिः स्निग्धता चापि तैलैः

गजदानात् तथा गोवृषभदानैः स्वर्गे शाश्वतं सुखमवाप्यते इति आहुः। घृतदानात् तेजः सुकुमारता च, तैलदानात् प्राणद्युतिः स्निग्धता च जायते।

Verse 48

क्षौद्रेण नानारसतृप्ततां च दीपप्रदानाद् द्युतिमाप्नुवन्ति

क्षौद्रदानात् नानारसैः तृप्तिं लभते; दीपप्रदानात् द्युतिमाप्नोति।

Verse 49

पायसेन वपुःपुष्टिं कृसरात्स्निग्धसौम्यताम् ॥ फलैस्तु लभते पुत्रं पुष्पैः सौभाग्यमेव च

पायसदानात् वपुःपुष्टिं लभते; कृसरदानात् स्निग्धसौम्यतां प्राप्नोति। फलदानात् पुत्रं लभते; पुष्पदानात् सौभाग्यमेव च।

Verse 50

रथैर्दिव्यं विमानं तु शिबिकां चैव मानवः ॥ प्रेक्षणैरपि सौभाग्यं प्राप्नोतीह न संशयः

रथदानात् दिव्यं विमानं, तथा शिबिकां च मानवः प्राप्नोति। प्रेक्षणप्रदानादपि इह सौभाग्यं प्राप्नोति—न संशयः।

Verse 51

अभयस्य प्रदानॆन सर्वकामानवाप्नुयात्

अभयप्रदानात् सर्वकामान् अवाप्नुयात्।

Verse 52

दुर्ल्लभं त्रिषु लोकेषु यच्च प्रियतरं तव ॥ तपोमयानां सर्वेषां द्विजातीनां च सुव्रत

सुव्रत! त्रिषु लोकेषु यद् दुर्लभं तव चातिप्रियं, तत् तपोमयेषु सर्वेषु द्विजातिषु च उपदिश्यते।

Verse 53

पतिव्रता न गच्छन्ति सत्यवाक्याश्च ये नराः ॥ अजिताश्चाशठाश्चैव स्वामिभक्ताश्च ये नराः

पतिव्रताः न पतन्ति; सत्यवाक्याश्च ये नराः, अजिताः अशठाश्च, स्वामिभक्ताश्च ये नराः—ते प्रशंस्यन्ते।

Verse 54

ब्राह्मणा अमरत्वं च प्राप्नुवन्ति न संशयः ॥ निवृत्ताः सर्वकामेभ्यो निराशाः सुजितेन्द्रियाः

ब्राह्मणाः अमरत्वं प्राप्नुवन्ति न संशयः—ये सर्वकामेभ्यः निवृत्ताः, निराशाः, सुजितेन्द्रियाः।

Verse 55

अहिंसया परं रूपं दीक्षया कुलजन्म च ॥ फलमूलाशिनो राज्यं स्वर्गः पर्णाशिनां भवेत्

अहिंसया परं रूपं, दीक्षया कुलजन्म च; फलमूलाशिनां राज्यं, पर्णाशिनां स्वर्गो भवेत्।

Verse 56

दत्त्वा द्विजेभ्यः स भवेत्सुरूपो रोगांश्च कांश्चिल्लभते न जातु ॥ बीजैरशून्यैः शयनाभिरामं दद्याद्गृहं यः पुरुषो द्विजाय

द्विजेभ्यः दत्त्वा स सुरूपो भवति, रोगांश्च कांश्चित् न जातु लभते; यः पुरुषो द्विजाय बीजैरशून्यं शयनाभिरामं गृहं ददाति, स महत् पुण्यं प्राप्नोति।