Adhyaya 208: Narration of the Exemplum of the Pativratā (Devoted Wife)
Pativratopākhyāna-varṇanam
Ethical-Discourse (Dharma, Social Conduct, Gendered Virtue, Ascetic Authority)
वराह–पृथिवीसंवादेऽस्मिन्नध्याये धर्मोपदेशरूपं पतिव्रतोपाख्यानं वर्ण्यते। यमो धर्मराजो ब्राह्मणतपःस्वाध्यायबलात् ते मृत्युवशं न यान्ति, न च तस्य पुरतः तिष्ठन्तीति शोकाकुलो भवति। तदा तेजस्विनी पतिव्रता पत्या सहागत्य यमं ब्राह्मणेषु मात्सर्यक्रोधौ त्यजेत्युपदिशति, द्विजानां सर्वपूज्यत्वं प्रतिपादयति। नारदप्रश्ने यमः पुरातनकथां कथयति—मिथिलाधिपो जनकः पत्न्या सह तीव्रतापे क्षेत्रकर्म करोति; राण्याः क्लेशे सति सूर्ये क्रुद्धदृष्टिपातेन सूर्यः पतति। ततः सूर्यः तस्याः पतिव्रतधर्मं स्तुत्वा जलं छत्रं पादुके च ददाति, पतिव्रताधर्मस्य लोकधारणशक्तिं प्रतिष्ठापयन्।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 208
Verse 1
अथ पतिव्रतोपाख्यानवर्णनम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ मुहूर्त्तस्य तु कालस्य दिव्याभरणभूषितान् ॥ प्रयातान्दिवि संप्रेक्ष्य विमानैः सूर्यसन्निभैः
अथ पतिव्रतोपाख्यानवर्णनम्। ऋषिपुत्र उवाच—मुहूर्तकालानन्तरं दिव्याभरणभूषितान् दिवि प्रयातान् सूर्यसन्निभैर्विमानैः संप्रेक्ष्य (स उवाच)।
Verse 2
ब्राह्मणास्तपसा सिद्धाः सपत्नीकाः सबान्धवाः ॥ सानुरागा ह्युभयतो मन्युनाभिपरिप्लुताः
ब्राह्मणास्तपसा सिद्धाः सपत्नीकाः सबान्धवाः। सानुरागा अपि ह्युभयतो मन्युनाभिपरिप्लुताः।
Verse 3
विवर्णवदनो राजा प्रभातेजोविवर्जितः ॥ अचिरादेव सञ्जातः क्रोधेन भृशदुःखितः
विवर्णवदनो राजा प्रभातेजोविवर्जितः। अचिरादेव सञ्जातः क्रोधेन भृशदुःखितः।
Verse 4
तं तथा निष्प्रभं दृष्ट्वा धर्मराजं तपोधनः ॥ नारदश्चाब्रवीत्तत्र ज्ञात्वा तस्य मनोगतम्
तं तथा निष्प्रभं दृष्ट्वा धर्मराजं तपोधनः। नारदश्चाब्रवीत्तत्र ज्ञात्वा तस्य मनोगतम्।
Verse 5
अपि त्वं भ्राजमानस्तु पशोः पतिरिवापरः ॥ कस्मात्ते शोभनं वक्त्रं क्षणाद्वैवर्ण्यमापतत्
अपि त्वं भ्राजमानस्तु पशोः पतिरिवापरः। कस्मात्ते शोभनं वक्त्रं क्षणाद्वैवर्ण्यमापतत्।
Verse 6
विनिःश्वसन्यथा नागः कस्मात्त्वं परितप्यसे ॥ राजन्कस्माद्बिभेषि त्वमेतदिच्छामि वेदितुम्
विनिःश्वसन् यथा नागः कस्मात् त्वं परितप्यसे । राजन् कस्माद् बिभेषि त्वम्—एतद् इच्छामि वेदितुम् ॥
Verse 7
यम उवाच ॥ विवर्णं जायते वक्त्रं शुष्यते न च संशयः ॥ यन्मया हीदृशं दृष्टं श्रूयतां तन्महामुने
यम उवाच । विवर्णं जायते वक्त्रं शुष्यते न च संशयः । यन्मया हीदृशं दृष्टं श्रूयतां तन्महामुने ॥
Verse 8
यायावरास्तु ये विप्रा उञ्छवृत्तिपरायणाः ॥ दृढस्वाध्यायतपसो ह्रीमन्तो ह्यनसूयकाः
यायावरास्तु ये विप्रा उञ्छवृत्तिपरायणाः । दृढस्वाध्यायतपसो ह्रीमन्तो ह्यनसूयकाः ॥
Verse 9
अतिथिप्रियकाश्चैव नित्ययुक्ता जितेन्द्रियाः ॥ ते त्वहम्मानिनः सर्वे गच्छन्त्युपरि मे द्विज
अतिथिप्रियकाश्चैव नित्ययुक्ता जितेन्द्रियाः । ते त्वहम्मानिनः सर्वे गच्छन्त्युपरि मे द्विज ॥
Verse 10
दिव्यगन्धैर्विलिप्ताङ्गा माल्यभूषितवाससः ॥ सृजन्तो मम माल्यानि तेन ताम्ये द्विजोत्तम ॥
दिव्यगन्धैर्विलिप्ताङ्गा माल्यभूषितवाससः । सृजन्तो मम माल्यानि तेन ताम्ये द्विजोत्तम ॥
Verse 11
मृत्यो तिष्ठसि कस्यार्थे को वा मृत्युḥ कथं भवेत् ॥ कि त्वं न भाषसे मृत्यो ब्रूहि लोके निरर्थकः ॥
हे मृत्यो, कस्यार्थं त्वं तिष्ठसि? को वा ‘मृत्युः’, कथं वा मृत्युः सम्भवति? किं त्वं न भाषसे, हे मृत्यो? ब्रूहि; अन्यथा लोके निरर्थकः।
Verse 12
लोभासक्तान्सदा हंसि पापिष्ठान्धर्मवर्जितान् ॥ एषां तपसि सिद्धानां नाहं विग्रहवानिह ॥
लोभासक्तान् सदा हंसि पापिष्ठान् धर्मवर्जितान्; एषां तपसि सिद्धानां नाहं विग्रहवान् इह।
Verse 13
निग्रहानुग्रहौ नापि मया शक्यौ महात्मनाम् ॥ कर्त्तुं वा प्रतिषेद्धुं वा तेन तप्ये भृशं मुने ॥
महात्मनाम् विषये निग्रहानुग्रहौ न मया शक्यौ—कर्तुं वा प्रतिषेद्धुं वा; तेन भृशं तप्ये, मुने।
Verse 14
एतस्मिन्नन्तरे तत्र विमानॆन महाद्युतिः ॥ पतिव्रता समं भर्त्रा सानुगा सपरिच्छदा ॥
अथ तस्मिन्नन्तरे तत्र विमानॆन महाद्युतिः पतिव्रता भर्त्रा समं सानुगा सपरिच्छदा समुपागमत्।
Verse 15
महताऽतूर्यघोषेण सम्प्राप्ता प्रियदर्शना ॥ धर्मराजहितं सर्वं धर्मज्ञा धर्मवत्सला ॥
महताऽतूर्यघोषेण सम्प्राप्ता प्रियदर्शना; धर्मज्ञा धर्मवत्सला धर्मराजहितं सर्वं कृत्वा समागता।
Verse 16
साऽब्रवीत्तु विमानस्था साधयन्ती शुभाङ्गना ॥ विचित्रं प्रसृतं वाक्यं सर्वसत्त्वसुखावहम् ॥
तदा विमानस्थिता सा शुभाङ्गना विचित्रं प्रसृतं च वाक्यं जगाद, यत् सर्वसत्त्वानां सुखावहं हितकरं च।
Verse 17
पतिव्रतोवाच ॥ धर्मराज महाबाहो कृतज्ञः सर्वसम्मतः ॥ मैवमीर्षां कुरुष्व त्वं ब्राह्मणेषु तपस्विसु ॥ एतेषां तपसां वीर माहात्म्यं बलमेव च ॥ अचिन्त्याः सर्वभूतानां ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥
पतिव्रतोवाच—हे धर्मराज महाबाहो कृतज्ञ सर्वसम्मत! ब्राह्मणेषु तपस्विषु मा ईर्ष्यां कुरुष्व। वीर, एतेषां तपसां माहात्म्यं बलं च अचिन्त्यम्; वेदपारगा ब्राह्मणाः सर्वभूतानाम् अचिन्त्याः।
Verse 18
त्वया शुभाशुभं कर्म नित्यं पूजा मनस्विनाम् ॥ रागो वा रोषमोहौ वा न कर्तव्यौ सदा सताम् ॥
त्वया नित्यं शुभाशुभकर्मणां विचारः कार्यः, मनस्विनां च पूजा विधेया। सतां सदा रागो न रोषो न मोहश्च कर्तव्यः।
Verse 19
प्रयाता गगने दृष्टा विद्युत्सौदामिनी यथा ॥ दृष्ट्वा पतिव्रतां नारीं धर्मराजेन पूजिताम् ॥
सा गगने प्रयाता दृष्टा विद्युत्सौदामिनी यथा; धर्मराजेन पूजितां पतिव्रतां नारीं दृष्ट्वा।
Verse 20
अब्रवीन् नारदस्तत्र धर्मराजं तथागतम् ।
तत्र नारदः तथागतम् धर्मराजं प्रति अब्रवीत्।
Verse 21
नारद उवाच ॥ का चैषा सुमहाभागा सुरूपा प्रमदोत्तमा ॥ या त्वया पूजिता राजन् हितमुक्त्वा गता पुनः ।
नारद उवाच—का चैषा सुमहाभागा सुरूपा प्रमदोत्तमा, या त्वया पूजिता राजन् हितमुक्त्वा गता पुनः?
Verse 22
एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं परं कौतूहलं हि मे ॥ एतनमे सुमहाभाग कथयस्व समासतः ।
एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं परं कौतूहलं हि मे; एतनमे सुमहाभाग कथयस्व समासतः।
Verse 23
यम उवाच ॥ अहं ते कथयिष्यामि कथां परमशोभनाम् ॥ एषा मया यथा तात पूजितापि च कृत्स्नशः ।
यम उवाच—अहं ते कथयिष्यामि कथां परमशोभनाम्; एषा मया यथा तात पूजितापि च कृत्स्नशः।
Verse 24
पुरा कृतयुगे तात निमिर्नाम महायशाः ॥ आसीद्राजा महातेजाः सत्यसन्ध इति श्रुतः ।
पुरा कृतयुगे तात निमिर्नाम महायशाः; आसीद्राजा महातेजाः सत्यसन्ध इति श्रुतः।
Verse 25
तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जननाज्जनकोऽभवत् ॥ तस्य रूपवती नाम पत्नी प्रियहिते रता ।
तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जननाज्जनकोऽभवत्; तस्य रूपवती नाम पत्नी प्रियहिते रता।
Verse 26
सा चाप शुभकर्माणि पतिभक्ता पतिव्रता ॥ प्रीत्या परमया युक्ता भर्त्तुर्वचनकारिणी ।
सा च शुभकर्माणि चकार, पतिभक्ता पतिव्रता; प्रीत्या परमया युक्ता भर्तुः वचनानुसारिणी बभूव।
Verse 27
य इमां पृथिवीं सर्वां धर्मेण परिपालयन् ॥ न व्याधिर्न जरा मृत्युस् तस्मिन् राजनि शासति ।
यः स राजा धर्मेणेमां सर्वां पृथिवीं परिपालयन् शासति स्म; तस्मिन् राजनि शासति न व्याधिर्न जरा न मृत्युः प्रजानां बभूव।
Verse 28
ववर्ष सततं देवस् तस्य राष्ट्रे महाद्युतेः ॥ एवं बहुगुणोपेतं तस्य राज्यं महात्मनः ।
तस्य महाद्युतेः राष्ट्रे देवः सततं ववर्ष; एवं बहुगुणोपेतं तस्य महात्मनः राज्यं बभूव।
Verse 29
न कश्चिद् दृश्यते मर्त्यो रुजार्त्तो दुःखितोऽपि वा ॥ अथात्र बहुकालस्य राजानं मिथिलाधिपम् ।
न कश्चिद् मर्त्यो दृश्यते स्म रुजार्तो दुःखितोऽपि वा; अथात्र बहुकालस्य मिथिलाधिपं राजानं (किञ्चिद्) अभवत्।
Verse 30
उवाच राज्ञी विप्रेन्द्र विनयात्प्रश्रितं वचः ।
राज्ञी विप्रेन्द्रं विनयात् प्रश्रितं वच उवाच।
Verse 31
राज्ञ्युवाच ॥ भृत्यानां च द्विजातीनां तथा परिजनस्य च ॥ यदस्ति द्रविणं किञ्चित्पृथिव्यां यद्गृहे च ते ।
राज्ञ्युवाच—भृत्यानां द्विजातीनां तथा परिजनस्य च । यदस्ति द्रविणं किञ्चित् पृथिव्यां यद्गृहे च ते ॥
Verse 32
विनियुक्तं तु तत्सर्वं सान्निध्यं तु तथा त्वया ॥ न च राजन् विजानासि भोजनस्य प्रशंससि ।
विनियुक्तं तु तत्सर्वं सान्निध्यं तु तथा त्वया । न च राजन् विजानासि भोजनस्य प्रशंससि ॥
Verse 33
नास्ति तन्नियमः कश्चित्पुष्पमूल्यं च नास्ति नः ॥ न वा गवादिकं किञ्चिन्न च वस्त्राणि कर्हिचित् ।
नास्ति तन्नियमः कश्चित् पुष्पमूल्यं च नास्ति नः । न वा गवादिकं किञ्चित् न च वस्त्राणि कर्हिचित् ॥
Verse 34
न चैव वार्षिकः कश्चिद्विद्यते भाजनस्य च ॥ दृश्यते हि महाराज मम चैवाथ सुव्रत ।
न चैव वार्षिकः कश्चित् विद्यते भाजनस्य च । दृश्यते हि महाराज मम चैवाथ सुव्रत ॥
Verse 35
यत्कर्तव्यं मया वापि तन्मे ब्रूहि नराधिप । कर्त्र्यस्म्यहं विशेषेण यद्वाक्यमपि मन्यसे ।
यत्कर्तव्यं मया वापि तन्मे ब्रूहि नराधिप । कर्तास्म्यहं विशेषेण यद्वाक्यमपि मन्यसे ॥
Verse 36
तद्ब्रवीमि यथाशक्त्या यदि मे मन्यसे प्रिये ॥ हविष्ये वर्त्तमानानामिदं वर्षशतं गतम् ।
तदहं यथाशक्ति ब्रवीमि, यदि मे मन्यसे प्रिये। हविष्यवृत्तीनां तु इदं वर्षशतं गतं।
Verse 37
कुद्दालेन हि काष्ठेन क्षेत्रं वै कुर्महे प्रिये ॥ ततो धर्मविधिं तत्त्वात्प्राप्नुयां मे न संशयः ।
कुद्दालेन च काष्ठेन क्षेत्रं वै कुर्महे प्रिये। ततः धर्मविधिं तत्त्वात् प्राप्नुयामिति मे न संशयः।
Verse 38
भक्ष्यं भोज्यं च ये ये च ततस्त्वं सुखमाप्स्यसि ॥ एवमुक्ता ततो राज्ञी राजानमिदमब्रवीत् ।
भक्ष्यं भोज्यं च यद्यत् ततः त्वं सुखमाप्स्यसि। एवमुक्ता ततः राज्ञी राजानमिदमब्रवीत्।
Verse 39
देव्युवाच ॥ भृत्यानां तु सहस्राणि तव राजन्निवेशने ॥ अश्वानां च गजानां च सैरिभाणां तथैव च ।
देव्युवाच—भृत्यानां तु सहस्राणि तव राजन्निवेशने। अश्वानां च गजानां च सैरिभाणां तथैव च।
Verse 40
उष्ट्राणां महिषाणां च खराणां च महायशाः ॥ एते सर्वे कथं राजन्न कुर्वन्ति तवेप्सितम् ॥
उष्ट्राणां महिषाणां च खराणां च महायशाः। एते सर्वे कथं राजन् न कुर्वन्ति तवेप्सितम्।
Verse 41
राजोवाच ॥ नियुक्तानि हि कर्माणि वार्षिकानीतराणि च ॥ सर्वकर्माणि कुर्वन्ति ये भृत्या मे वरानने ॥
राजोवाच—नियुक्तानि हि कर्माणि वार्षिकान्यितराणि च। सर्वकर्माणि कुर्वन्ति ये भृत्या मे वरानने॥
Verse 42
बलीवर्दाः खराऽश्वा गजा उष्ट्रा ह्यनेकशः ॥ सर्वे नियुक्ता मे देवि सर्वकर्मसु शोभने ॥
बलीवर्दाः खराश्वा गजा उष्ट्रा ह्यनेकशः। सर्वे नियुक्ता मे देवि सर्वकर्मसु शोभने॥
Verse 43
आयसँ त्रापुषँ ताम्रँ राजतँ काञ्चनँ तथा ॥ नियुक्तानि तु सर्वाणि सर्वकर्मस्वनिन्दिते ॥
आयसँ त्रापुषँ ताम्रँ राजतँ काञ्चनँ तथा। नियुक्तानि तु सर्वाणि सर्वकर्मस्वनिन्दिते॥
Verse 44
ननु पश्याम्यहं देवि किञ्चिद्धैमं न चायसम् ॥ येन कुर्यामहं देवि कुद्दालं सुसमाहितः ॥
ननु पश्याम्यहं देवि किञ्चिद्धैमं न चायसम्। येन कुर्यामहं देवि कुद्दालं सुसमाहितः॥
Verse 45
गच्छ राजन् यथाकाममनुयास्यामि पृष्ठतः ॥ एवमुक्तः सुनिष्क्रान्तः सभार्यः स नरेश्वरः ॥
गच्छ राजन् यथाकाममनुयास्यामि पृष्ठतः। एवमुक्तः सुनिष्क्रान्तः सभार्यः स नरेश्वरः॥
Verse 46
ततो राजा च देवी च क्षेत्रं मृगयतस्तदा ॥ गतौ च परमाध्वानं ततो राजाब्रवीदिदम् ॥
ततः राजा च देवी च क्षेत्रं मृगयमाणौ तदा । परमाध्वानं गतौ; ततः राजा इदं वाक्यमब्रवीत् ॥
Verse 47
इदं भद्रं मम क्षेत्रमास्वात्र वरवर्णिनि ॥ यावद्गुल्मानिमान् भद्रे कण्टकांश्च वरानने ॥
इदं भद्रं मम श्रेष्ठं क्षेत्रम्; अत्रास्व, वरवर्णिनि । यावदिमान् गुल्मान् भद्रे कण्टकांश्च वरानने निराकरोमि ॥
Verse 48
अहं छिनद्मि वै देवि त्वमेताञ्छोधय प्रिये ॥ एष ते कर्म योगस्तु ततो प्राप्स्यामि चेप्सितम् ॥
अहं छिनद्मि, देवि; त्वं प्रिये एतान् शोधय । एष ते कर्मयोगः; ततः चेप्सितं प्राप्स्यामि ॥
Verse 49
एवमुक्ता महादेवी तेन राज्ञा तपोधन ॥ उवाच मधुरं वाक्यं प्रहसन्ती नृपाङ्गना ॥
एवमुक्ता सा महादेवी तेन राज्ञा, तपोधन । प्रहसन्ती नृपाङ्गना मधुरं वाक्यमुवाच ॥
Verse 50
वृक्षोऽत्र दृश्यते पार्श्वे सौवर्णो गुल्म एव च ॥ पानीयस्य तु सान्निध्यं न किञ्चिदिह दृश्यते ॥
अत्र पार्श्वे वृक्षो दृश्यते, सौवर्णो गुल्मोऽपि च । पानीयस्य तु सान्निध्यं न किञ्चिदिह दृश्यते ॥
Verse 51
कथं क्षेत्रं करिष्यावो हृद्रोगस्य तु कारकम् ॥ इयं नदी ह्ययं वृक्ष इयं भूमिः समांसला ॥
कथं वयं क्षेत्रं करिष्यामः, यत् हृद्रोगस्य कारणं भवति? अत्र नदी, अत्र वृक्षः, इयं च भूमिः समांसला मृदुला च।
Verse 52
अस्मिन्वपि कृतं कर्म कथं गुणकरं भवेत् ॥ तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत् ॥
अस्मिन् स्थानेऽपि कृतं कर्म कथं गुणकरं भवेत्? तस्याः तद्वचनं श्रुत्वा राजा प्रत्युवाच।
Verse 53
शुभं सानुनयं वाक्यं भूतानां गुणवत्सलः ॥ पूर्वगृहे भवेत्पूर्वं विनियुक्तं तथा प्रिये ॥
भूतानां हिते गुणवत्सलः स शुभं सानुनयं वाक्यमुवाच— प्रिये, पूर्वगृहे पूर्वं यत् विनियुक्तं तत् प्रतिष्ठाप्यताम्।
Verse 54
अयं गृहो महादेवि न च बाधाऽत्र कस्यचित् ॥ ततस्तच्छोधयामास तत्क्षेत्रं भार्यया सह ॥
महादेवि, अयं गृहोऽस्ति; अत्र कस्यचित् बाधा नास्ति। ततः स भार्यया सह तत्क्षेत्रं परीक्षयामास।
Verse 55
वियन्मध्ये तथोग्रश्च सविता तपते सदा ॥ समृद्धश्च तदा तत्र निदाघः काल आगतः ॥
वियन्मध्ये सविता तथोग्रः सदा तपते; तदा तत्र समृद्धो निदाघकाल आगतः।
Verse 56
प्रवृद्धो दारुणो घर्मः कालश्चैवातिदारुणः ॥ ततः सा तृषिता देवी क्षुधिता च तपस्विनी ॥
प्रवृद्धो दारुणो घर्मः कालश्चैवातिदारुणः। ततः सा तृषिता देवी क्षुधिता च तपस्विनी॥
Verse 57
स्निग्धौ ताम्रतलौ पादौ तस्यां सन्तापमागतौ ॥ गुणप्रवाह रक्तौ तु तस्याः पादौ च सुव्रत ॥
स्निग्धौ ताम्रतलौ पादौ तस्यां सन्तापमागतौ। गुणप्रवाह रक्तौ तु तस्याः पादौ च सुव्रत॥
Verse 58
सूर्यस्य पादा मध्याह्ने तापयन्त्यग्निसन्निभाः ॥ ततः सा व्यथिता देवी भर्तारमिदमब्रवीत् ॥
सूर्यस्य पादा मध्याह्ने तापयन्त्यग्निसन्निभाः। ततः सा व्यथिता देवी भर्तारमिदमब्रवीत्॥
Verse 59
तृषितास्मि महाराज भृशमुष्णेन पीडिता ॥ पानीयं दीयतां राजन्मम शीघ्रं प्रसादतः ॥
तृषितास्मि महाराज भृशमुष्णेन पीडिता। पानीयं दीयतां राजन्मम शीघ्रं प्रसादतः॥
Verse 60
इत्युक्त्वा पतिता देवी विह्वला दुःखपीडिता ॥ पतन्त्या च तया सूर्यो दृष्टो विह्वलया तथा ॥
इत्युक्त्वा पतिता देवी विह्वला दुःखपीडिता। पतन्त्या च तया सूर्यो दृष्टो विह्वलया तथा॥
Verse 61
यदृच्छया पतन्त्या तु सूर्यः कोपेन वीक्षितः ॥ ततो विवस्वान् भगवान् सन्त्रस्तो गगने तदा ॥
यदृच्छया पतन्त्या तु सूर्यः कोपेन वीक्षितः। ततः स भगवान् विवस्वान् तदा गगने सन्त्रस्तोऽभवत्॥
Verse 62
दिवं मुक्त्वा महातेजाः पतितो धरणीतले ॥ ततो दृष्ट्वा तु राजा.असौ स्वभावेन च वर्जितम् ॥
दिवं मुक्त्वा महातेजाः पतितो धरणीतले। ततः दृष्ट्वा तु राजा स स्वभावेन च वर्जितम्॥
Verse 63
एवं ब्रुवन्तं राजानं सूर्यः सानुनयोऽब्रवीत् ॥ पतिव्रता शुभाक्षी च ममैषा रुषिता भृशम् ॥
एवं ब्रुवन्तं राजानं सूर्यः सानुनयोऽब्रवीत्। पतिव्रता शुभाक्षी च ममैषा रुषिता भृशम्॥
Verse 64
ततोऽहं पतितो राजंस्तव कार्यानुशासनः ॥ अनया सदृशी नारी त्रैलोक्ये नैव विद्यते ॥
ततोऽहं पतितो राजंस्तव कार्यानुशासनः। अनया सदृशी नारी त्रैलोक्ये नैव विद्यते॥
Verse 65
पृथिव्यां स्वर्गलोके वा न काचिदिह दृश्यते ॥ अहोऽस्याः परमं सत्त्वमहोऽस्याः परमं तपः ॥
पृथिव्यां स्वर्गलोके वा न काचिदिह दृश्यते। अहोऽस्याः परमं सत्त्वमहोऽस्याः परमं तपः॥
Verse 66
अहो धैर्यं च शक्तिश्च तवैवं शंसिता गुणाः ॥ तथेयं ते महाभाग तव चित्तानुसारिणी ॥
अहो धैर्यं च शक्तिश्च तवैवं शंसिता गुणाः। तथेयं ते महाभाग तव चित्तानुसारिणी॥
Verse 67
सदृशी ते महाभाग शक्रस्येव यथा शची ॥ पात्रं पात्रवता प्राप्तं सुकृतस्य महत्फलम् ॥
सदृशी ते महाभाग शक्रस्येव यथा शची। पात्रं पात्रवता प्राप्तं सुकृतस्य महत्फलम्॥
Verse 68
अनुरूपः सुरूपो वा यतो जातः सुयन्त्रितः ॥ मा च ते वितथः कामो भवेच्चैव नराधिप ॥
अनुरूपः सुरूपो वा यतो जातः सुयन्त्रितः। मा च ते वितथः कामो भवेच्चैव नराधिप॥
Verse 69
कुरुष्व दयितं क्षेत्रं यथा मनसि वर्त्तते ॥ भोजनार्थं महाराज त्वदन्यो न हि विद्यते ॥
कुरुष्व दयितं क्षेत्रं यथा मनसि वर्त्तते। भोजनार्थं महाराज त्वदन्यो न हि विद्यते॥
Verse 70
अनुरूपा विशुद्धा च तपसा च वराङ्गना॥ पतिव्रता च साध्वी च नित्यं तव हिते रता॥
अनुरूपा विशुद्धा च तपसा च वराङ्गना। पतिव्रता च साध्वी च नित्यं तव हिते रता॥
Verse 71
फलदं च यशस्यं च भविष्यति हि कामदम्॥ एवमुक्त्वा ततः सूर्यः ससर्ज जलभाजनम्॥
फलप्रदं च यशस्करं च भविष्यति, नूनं कामप्रदं च। एवमुक्त्वा ततः सूर्यः जलभाजनं ससर्ज॥
Verse 72
उपभोक्तुं सुखस्यार्थं सुपुण्यस्य विशेषतः॥ दत्त्वा तत्पुण्यकर्माणं ततः प्राह दिवाकरः॥
सुखोपभोगार्थं विशेषतः सुपुण्यफलप्राप्तये। तत्पुण्यकर्म दत्त्वा ततः प्राह दिवाकरः॥
Verse 73
एवमुक्त्वा तु भगवांस्तथा तत्कृतवान्क्वचित्॥ राज्ञा च जनकेनैव प्रियाया हितकाम्यया॥
एवमुक्त्वा तु भगवान् तथा तत् कृतवान् कदाचित्। राज्ञा च जनकेनैव प्रियाया हितकाम्यया॥
Verse 74
ततः साप्यायिता देवी तोयेन शुभलक्षणा॥ लब्धसंज्ञा गतभया राजानमिदमब्रवीत्॥
ततः सा देवी शुभलक्षणा तोयेन साप्यायिता। लब्धसंज्ञा गतभया राजानम् इदम् अब्रवीत्॥
Verse 75
देवी दृष्ट्वा तदाश्चर्यं विस्मयोत्फुल्ललोचना॥ केन दत्तं शुभं तोयं दिव्यं छत्रमुपानहौ॥
देवी तदाश्चर्यं दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचना। केन दत्तं शुभं तोयं दिव्यं छत्रम् उपानहौ॥
Verse 76
एतन्मे संशयं राजन्कथयस्व तपोधन॥ राजोवाच॥ एष देवो महादेवि विवस्वान्नाम नामतः॥
एतन्मे संशयं राजन् कथयस्व तपोधन। राजोवाच—एष देवो महादेवि विवस्वान्नाम नामतः॥
Verse 77
तवानुकम्पया देवि मुक्त्वाकाशमिहागतः॥ एवमुक्ता तु सा देवी भर्त्तारमिदमब्रवीत्॥
तवानुकम्पया देवि मुक्त्वाकाशमिहागतः। एवमुक्ता तु सा देवी भर्त्तारमिदमब्रवीत्॥
Verse 78
करवाण्यस्य कां प्रीतिं ज्ञायतामस्य वाच्छितम्॥ ततो राजा महातेजाः प्रणिपत्य कृताञ्जलिः॥
करवाण्यस्य कां प्रीतिं ज्ञायतामस्य वाच्छितम्। ततो राजा महातेजाः प्रणिपत्य कृताञ्जलिः॥
Verse 79
विज्ञापयामास तदा भगवन् किं करोमि ते॥ एवमुक्तो नरेन्द्रेण सूर्यो वचनमब्रवीत्॥
विज्ञापयामास तदा भगवन् किं करोमि ते। एवमुक्तो नरेन्द्रेण सूर्यो वचनमब्रवीत्॥
Verse 80
अभयं मे महाराज स्त्रीभ्यो भवतु मानद ॥ तत्श्रुत्वा वचनं तस्य भास्करस्य तु मानदः ॥
अभयं मे महाराज स्त्रीभ्यो भवतु मानद। तत्श्रुत्वा वचनं तस्य भास्करस्य तु मानदः॥
Verse 81
प्रीत्या परमया युक्ता तस्य राज्ञो मनःप्रिया ॥ रश्मीनां तारणार्थाय छत्रं दत्त्वा तु कुण्डिकाम् ॥
सा परमप्रीत्या युक्ता राज्ञो मनःप्रिया रश्मीनां तारणार्थाय छत्रं दत्त्वा कुण्डिकामपि ददौ।
Verse 82
इमौ चोपानहौ दत्त्वा चोभौ पादस्य शङ्करौ ॥ अभयं ते महाभाग यथा त्वं वृत्तवानसि ॥
इमौ चोपानहौ दत्त्वा उभौ पादस्य शङ्करौ, उवाच—अभयं ते महाभाग यथा त्वं वृत्तवानसि।
Verse 83
एवं पतिव्रतां विप्र पूजयामि नमामि च ॥
एवं पतिव्रतां विप्र पूजयामि नमामि च।
Verse 84
न च मामुपतिष्ठन्ति न चैव वशगा मम ॥ मस्तकं मम गच्छन्ति सपत्नीकाः सहानुगाः ॥
न च मामुपतिष्ठन्ति न चैव वशगा मम; मस्तकं मम गच्छन्ति सपत्नीकाः सहानुगाः।
Verse 85
ब्राह्मणाः सततं पूज्या ब्राह्मणाः सर्वदेवताः ॥ मात्सर्यं क्रोधसंयुक्तं न कर्तव्यं द्विजातिषु ॥
ब्राह्मणाः सततं पूज्याः ब्राह्मणाः सर्वदेवताः; मात्सर्यं क्रोधसंयुक्तं न कर्तव्यं द्विजातिषु।
Verse 86
सोऽपि राजा महाभागः सर्वभूतहिते रतः ॥ धर्मात्मा च महात्मा च सत्यसन्धो महातपाः ॥
सोऽपि राजा महाभागः सर्वभूतहिते रतः। धर्मात्मा महात्मा च सत्यसन्धो महातपाः॥
Verse 87
राजोवाच ॥ न शक्यमुपरोधेन वक्तुं भामिनि विप्रियम् ॥ न च पश्याम्यहं देवि तव चैव जनस्य च ॥
राजोवाच—न शक्यमुपरोधेन वक्तुं भामिनि विप्रियम्। न च पश्याम्यहं देवि तव चैव जनस्य च॥
Verse 88
एवमुक्ता महादेवी तेन राज्ञा सुषोभना ॥ हृषितपुष्टमना देवी राजानमिदमब्रवीत् ॥
एवमुक्ता महादेवी तेन राज्ञा सुषोभना। हृषितपुष्टमना देवी राजानमिदमब्रवीत्॥
Verse 89
पानीयस्य तु पार्श्वेन सन्निकृष्टेन सुन्दरी ॥ चतुर्थं जनपर्यन्तं न किञ्चिदिह दृश्यते ॥
पानीयस्य तु पार्श्वेन सन्निकृष्टेन सुन्दरी। चतुर्थं जनपर्यन्तं न किञ्चिदिह दृश्यते॥
Verse 90
किमर्थमिह तेजस्विंस्त्यक्त्वा मण्डलमागतः ॥ किं करोमि महातेजाः सर्वलोकनमस्कृतः ॥
किमर्थमिह तेजस्विंस्त्यक्त्वा मण्डलमागतः। किं करोमि महातेजाः सर्वलोकनमस्कृतः॥
Verse 91
उपानहौ च छत्रं च दिव्यालङ्कारभूषितम् ॥ ददौ च राज्ञे सविता प्रीत्या परमया युतः ॥
उपानहौ च छत्रं च दिव्यालङ्कारभूषितम् । ददौ च राज्ञे सविता प्रीत्या परमया युतः ॥
Verse 92
तां प्रियां प्रीतहृदयां श्रावयंस्तस्य भाषितम् ॥ राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा देवी वचनमब्रवीत् ॥
तां प्रियां प्रीतहृदयां श्रावयंस्तस्य भाषितम् । राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा देवी वचनमब्रवीत् ॥
Frequently Asked Questions
The chapter instructs that governance and moral administration (represented by Yama) must avoid envy and anger toward brāhmaṇas and ascetics, whose tapas and svādhyāya confer a form of moral autonomy. It also elevates pativratā-dharma as an ethical force capable of restraining cosmic and social disorder, framing virtues like restraint, gratitude, and reverence as stabilizing principles.
No tithi, nakṣatra, or lunar calendrical marker is specified. The narrative foregrounds seasonal/climatic timing through nidāgha and dāruṇa gharma (intense summer heat) and midday solar intensity (madhyāhna), using environmental conditions to test conduct and obligations of care (water provision, protection from heat).
Environmental balance is treated indirectly through the depiction of heat stress, thirst, and the regulation of solar force. Sūrya’s fall from the sky after the pativratā’s distressed glance dramatizes how ethical disorder can disrupt cosmic regulation, while the restoration via water and protective implements (chatra, upānah) models pragmatic stewardship—mitigating heat impact on bodies working the land (kṣetra) and sustaining terrestrial livelihood.
The chapter references the Mithilā lineage: Nimi (Kṛtayuga king), his successor Mithī, and Janaka (king of Mithilā), along with Janaka’s queen (named Rūpavatī). It also features pan-Indic sage and deity figures central to Purāṇic discourse: Nārada, Yama (Dharmarāja/Mṛtyu), and Sūrya (Vivasvān).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.