Adhyaya 207: Section on the ‘Person’ who Entices Beings within the Cycle of Rebirth

Verse 1

अथ संसारचक्रपुरुषविलोभनप्रकरणम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ इदमन्यन्महाभागान्नारदात्कलहप्रियात् ॥ श्रुतं विप्रा यथा तत्र यमस्य सदसि स्वयम् ॥

Ab shuru hota hai baat us insaan ki jo is janam-maran ke chakkar mein sabko apni taraf kheechta hai. Rishi ka beta bol uthe. Unhone kaha, Narad ji jhagde pasand karte hain, unse maine ek aur baat suni. Woh bhi Yamraj ki sabha mein, khud wahan jo hua tha.

Verse 2

तथा च पृच्छतस्तस्य पुरावृत्तं महात्मनः ॥ आख्यानं कथयामास यदुक्तं चित्रभानुना ॥

Jab usne Narad ji se poocha, tab Narad ji ne woh purani kahani sunayi. Woh bhi us bade insaan ki, jaise Chitrabhanu ne batayi thi.

Verse 3

यथा च जनको राजा कामान्दिव्यानवाप्तवान् ॥ तत्सर्वं कथयिष्यामि श्रूयतां मुनिसत्तमाः ॥

Aur kaise Raja Janak ko swarg ki saari khushiyan mili, woh sab main bataunga. Suno sab rishi log, dhyaan se.

Verse 4

अयं तत्र महातेजा नारदो मुनिसत्तमः ॥ धर्मराजसभां प्राप्तस्तपसा द्योतितप्रभः ॥

Wahan Narad ji aaye, woh bhi bade rishi logon mein main. Unki chamak tapasya se badh gayi thi. Woh Dharmaraj ki sabha mein pahunche.

Verse 5

तत्र राजाऽथ वेगेन तं दृष्ट्वा स्वयमागतं ॥ अर्चयित्वा यथान्यायं कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ॥

Raja ne jab dekha ki Narad ji khud aa gaye, woh jaldi se aage badhe. Unki baithak ke hisaab se izzat ki, aur phir charo taraf ghoome, yeh sab vidhi se kiya.

Verse 6

उवाच च महातेजाः सूर्यपुत्रः प्रतापवान् ॥ स्वागतम् ते द्विजश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि नारद ॥

Surya ke bete ne kaha, jo bahut taakatwala tha. Usne kaha, aao Narad, khush raho. Aapka swagat hai. Aapka aana achha hua.

Verse 7

सर्वज्ञः सर्वदर्शीं च सर्वधर्मविदां वरः ॥ गान्धर्वस्येतिहासस्य विज्ञाता त्वं महामुने ॥

Aap sab jaante ho aur sab dekh sakte ho. Dharam ke baare mein aapse bada jaanne wala koi nahi. Aap Gandharvon ki poori kahani jaante ho, bade rishi.

Verse 8

वयं पूताश्च मेध्याश्च त्वां दृष्ट्वा ह्यागतं विभो ॥ अयं देशः पुनः पूतः सर्वतो मुनिसत्तम ॥

Jab aap aaye hum dekh ke saaf ho gaye. Aapke aane se hum theek ho gaye. Yeh jagah bhi saaf ho gayi hai. Bade rishi, aapne sab jagah saaf kar di.

Verse 9

यत्कार्यं येन वा कार्यं यद्वै मनसि वर्तते ॥ प्रब्रूहि भगवन्नाशु यच्चान्यत्किंचिदुत्तमम् ॥

Aapka kya kaam hai, kis se karna hai, ya jo bhi aapke mann mein hai. Jaldi batao bhagwan. Jo bhi achhi baat hai woh bhi batao.

Verse 10

इति धर्मवचः श्रुत्वा नारदः प्राह धर्मवित् ॥ अहं ते कथयिष्यामि यत्पृष्टं संशयास्पदम् ॥

Yeh baat sun ke Narad ne kaha, jo dharam jaanta tha. Main tumhe bataunga jo tumne poocha hai. Jisme tumhari shak hai uska jawab dunga.

Verse 11

नारद उवाच ॥ भवान् पाता च गोप्ता च नेता धर्मस्य नित्यशः ॥ सत्येन तपसा क्षान्त्या धैर्येण च न संशयः ॥

Narad ne kaha, aap dharam ke protector ho, guardian ho, aur guide ho. Hamesha. Sach se, tap se, sab bardaasht karne se, aur himmat se. Isme koi shak nahi.

Verse 12

भावज्ञश्च कृतज्ञश्च त्वदन्यो न हि विद्यते ॥ संशयं सुमहत्प्राप्तस्तन्ममाचक्ष्व सुव्रत ॥

Aapke jaisa koi nahi jo logon ke dil ki baat samjhe aur jo kuch bhi hota hai uski kadar kare. Mere mann mein ek bada sawaal hai. Aap mujhe samjha dijiye.

Verse 13

अमरत्वं कथं याति व्रतेन नियमेन च ॥ केन वा दानधर्मेण तपसा वा सुरोत्तम ॥

Insan amartva kaise paata hai? Vrat aur niyam se? Daan karne se ya tap karne se? Devataon mein sabse bade, aap mujhe bataiye.

Verse 14

अतुलां च श्रियं लोके कीर्तिं च सुमहत्फलम् ॥ लभन्ते शाश्वतं स्थानं दुर्लभं विगतज्वराः ॥

Log duniya mein bada paisa aur naam kaise kamate hain? Woh woh jagah kaise paate hain jo hamesha rehti hai aur paana bahut mushkil hai? Jahan koi tension nahi hoti.

Verse 15

केन गच्छन्ति नरकं पापिष्ठं लोकगर्हणम् ॥ सर्वमाख्याहि तत्त्वेन परं कौतूहलं हि मे ॥

Log narak kaise jaate hain? Bade paapi aur logon ki nazar mein bure. Sab sach-sach bata dijiye, mujhe bahut jaanna hai.

Verse 16

यम उवाच ॥ गच्छन्ति हि नराः घोराः बहवोऽधर्मनिर्मितम् ॥ बन्धान्श्च सुबहूंस्तत्र प्राप्नुवन्ति तपोधन ॥

Yamraj ne kaha ki bahut saare bure log us jagah jaate hain jo paap se bani hai. Wahan jaake woh bahut saare bandhan mein phans jaate hain.

Verse 17

विस्तरेण तु तत्सर्वं ब्रवीमि मुनिसत्तम ॥ श्रूयतां तन्महाभाग श्रुत्वा चैवोपधारय ॥

Main tumhe poora detail mein batata hoon. Pehle suno dhyan se, phir socho samjho ki kya kaha.

Verse 18

नाग्निचिन्नरकं याति न पुत्री न च भूमिदः ॥ शूरश्च शतवर्षी च वेदानां चैव पारगः ॥

Jo log havan karte hain woh narak mein nahi jaate. Jo beti baap hai, woh bhi nahi jaate. Jo zameen daan karta hai, woh bhi nahi. Jo bahadur hai, jo sau saal jiye, jo Vedon ko samjhta hai, woh bhi narak mein nahi jaata.

Verse 19

अहिंसका न गच्छन्ति ब्रह्मचर्यव्यवस्थिताः ॥ पतिव्रता दानवन्तो द्विजभक्ताश्च ये नराः ॥

Jo kisi ko takleef nahi dete, woh us jagah nahi jaate. Jo brahmacharya mein rehte hain, woh bhi nahi jaate. Jo apne pati ki puja karti hain, jo daan dete hain, jo panditon ka samman karte hain, woh bhi wahan nahi jaate.

Verse 20

स्वदारनिरताः दान्ताः परदारविवर्जकाः ॥ सर्वभूतात्मभूताश्च सर्वभूतानुकम्पकाः ॥

Jo apni biwi ke saath sachche dil se rehte hain, apne aap ko sambhalte hain, dusri auraton ki taraf nahi dekhte, sab jeevon mein bhagwan ko dekhte hain, sabse pyaar karte hain, woh log bhi us jagah nahi jaate.

Verse 21

न गच्छन्ति तु तं देशं पापिष्ठं तमसावृतम् ॥ यातनास्थानसंपूर्णं हाहाकारभयाकुलम् ॥

Woh log us jagah nahi jaate jo buri hai, jahan andhera chaya rehta hai. Wahan bas takleef hai, log chillate hain aur dar se pareshan rehte hain.

Verse 22

ज्ञानवन्तो द्विजा ये च ये च विद्यां पराङ्गताः ॥ उदासीना न गच्छन्ति स्वाम्यर्थे च हता नराः ॥

Jo pandit hain aur jo log padhai mein aage badh gaye hain, woh wahan nahi jaate. Jo log duniya se alag rehte hain, woh bhi nahi jaate. Aur jo log apne malik ke liye ladte hue mar gaye, woh bhi nahi jaate.

Verse 23

न गच्छन्त्यत्र दातारः सर्वभूतहिते रताः ॥ शुश्रूषका मातृपित्रोर्न गच्छन्ति च ये नराः ॥

Jo log daan karte hain aur sabki bhalai chahte hain, woh us jagah nahi jaate. Aur jo log apne maa baap ki seva karte hain, woh bhi wahan nahi jaate.

Verse 24

तिलान् गां च हिरण्यं च पृथिवीं चापि शाश्वतीम् ॥ ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छन्ति न गच्छन्ति न संशयः ॥

Jo log til, gai, sona aur zameen pandit ko daan karte hain, woh us jagah nahi jaate. Isme koi shak nahi hai.

Verse 25

यथोक्तं यजमानाश्च सत्रयाजिन एव च ॥ चातुर्मास्यकरा ये च ये द्विजा आहिताग्नयः ॥

Jo log yagya karte hain sahi tarike se, woh bhi wahan nahi jaate. Jo log vrat rakhte hain chaar mahine tak, woh bhi nahi jaate. Pandit jo agni sthapit karte hain, woh bhi us jagah nahi jaate.

Verse 26

गुरुचित्तानुपालाश्च कृतिनो मौनयन्त्रिताः ॥ नित्यस्वाध्यायिनो दान्ताः सदा सभ्याश्च ये नराः

Jo log apne guru ki baat maante hain, achha karte hain, zyada bolte nahi, khud padhte rehte hain, apne aap ko sambhalte hain, aur sabse acche se baat karte hain.

Verse 27

मां न पश्यन्ति ते चैव स्वात्मभावेन भाविताः ॥ अपर्वमैथुना ये च न गच्छन्ति जितेन्द्रियाः

Aise log mujhe nahi dekhne ko milte, kyunki woh apne aap mein hi rehte hain. Jo log apne aap ko sambhalte hain aur galat time par physical relation nahi rakhte, woh wahan nahi jaate.

Verse 28

न गच्छन्ति हि तद्दोरं यत्र ते पापकर्मिणः

Haan, woh log us darawane jagah nahi jaate jahan paap karne wale jaate hain.

Verse 29

नारद उवाच ॥ किं दानं श्रेय आहोस्वित्पात्रेण फलमुच्यते ॥ किं वा कर्म महत्कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

Narad ne poocha ki sabse achha daan kaunsa hai? Kya daan ka fal lene wale par depend karta hai? Ya kya kaam karne se swarg mein bada ban jaate hain?

Verse 30

रूपं वा धनधान्यं वा ह्यायुश्च कुलमेव वा ॥ प्राप्यते येन दानेन तन्ममाचक्ष्व सुव्रत

Kaunsa daan dene se acha roop milta hai? Ya paisa aur anaaj milta hai? Ya umar lambi hoti hai? Ya achha khandaan milta hai? Yeh sab mujhe bata do.

Verse 31

यम उवाच ॥ न शक्यं विस्तरेणेह वक्तुं वर्षशतैरपि ॥ शुभाशुभानां गतयो द्रष्टुं वा प्रष्टुमेव वा

Yamraj bole, is baare mein poora batana mushkil hai. Sau saal lag jaaye toh bhi nahi ho paayega. Achche aur bure karam ka result dekhna bhi aasaan nahi. Samajhna bhi mushkil hai.

Verse 32

किञ्चिन्मात्रं प्रवक्ष्यामि येन यत्प्राप्यते नरैः ॥ विविधानि च सौख्यानि प्रायशस्तु गुणागुणैः

Main thoda-thoda bataunga. Log kaise kya paate hain, woh samjhaunga. Zyadatar khushiyan punya se milti hain. Paap se dukh milta hai. Yeh simple baat hai.

Verse 33

रहस्यमिदमाख्यानं श्रूयतां मुनिसत्तम ॥ या गतिः प्राप्यते येन प्रेत्यभावे न संशयः

Muniyon mein tum bade ho, toh suno. Yeh ek raaz ki baat hai. Marne ke baad insaan kahan jaata hai, yeh isme likha hai. Koi shak nahi, yeh sahi hai.

Verse 34

तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः ॥ आयुःप्रकर्षो भोगाश्च भवति तपसैव तु

Tap se swarg milta hai. Tap se naam banta hai. Tap se umar badhti hai. Tap se sukh milta hai. Sab kuch tap se hi aata hai.

Verse 35

ज्ञानविज्ञानमारोग्यं रूपसौभाग्यसंपदः ॥ तपसा प्राप्यते भोगो मनसा नोपदिश्यते

Gyaan aur samajh tap se milti hai. Sehat achi hoti hai. Chehra chamakta hai. Khubsurati aur kismat sab tap se milta hai. Bas sochne se kuch nahi hota, karna padta hai.

Verse 36

एवं प्राप्नोति पुण्येन मौनेनाज्ञां महामुने ॥ उपभोगांस्तु दानेन ब्रह्मचर्येण जीवितम् ॥

Punya karne se insaan ko izzat milti hai. Chup rehne se bada ban jaata hai, bade muni. Daan karne se sukh milta hai. Brahmacharya se jaan mein taakat aati hai.

Verse 37

पयोभक्ष्या दिवं यान्ति जायते द्रविणाढ्यता ॥ गुरुशुश्रूषया नित्यं श्राद्धदानॆन सन्ततिः ॥

Jo log sirf doodh peete hain woh swarg jaate hain. Aisa karne se aadmi ameer ho jaata hai. Guru ki hamesa seva karo. Shraddha mein daan karne se bacche hote hain.

Verse 38

गवाद्याः कालदीक्षाभिर्ये तु वा तृणशायिनः ॥ स्वयं त्रिषवणाद्ब्रह्म त्वपः पीत्वेष्टलोकभाक् ॥

Jo log gaay-bail jaise rehte hain, ya ghaas par sote hain, woh bhi apni marzi se yeh sab karte hain. Sirf paani peene se insaan ko woh phal milta hai jo woh chahta hai.

Verse 39

क्रतुयष्टा दिवं याति चोपहारं च सुव्रत ॥ कृत्वा तु दशवर्षाणि नीरपानाद्विशिष्यते ॥

Jo yagya karta hai woh swarg jaata hai aur wahan acchi cheezein milti hain. Lekin das saal tak sirf paani peene wala sabse bada hota hai, acche vrat wale.

Verse 40

रसानां प्रतिसंहारात् सौभाग्यमनुजायते ॥ आमिषस्य प्रतीहाराद्भवत्यायुष्मती प्रजा ॥

Swad ke peeche na bhaagne se bhagya khul jaata hai. Maas khana chhod dene se bacche lambe umar jeete hain.

Verse 41

गन्धमाल्यनिवृत्त्या तु मूर्तिर्भवति पुष्कला ॥ अन्नदानेन च नरः स्मृतिं मेधां च विन्दति ॥

Agar itra aur haar-mala chhod de, toh shareer bada aur tagda ho jata hai. Aur khana daan karne se insaan ko yaad rakhne ki taakat aur samajh mil jati hai.

Verse 42

छत्रप्रदानेन गृहं वरिष्ठं रथं ह्युपानद्युगसम्प्रदानात् ॥ वस्त्रप्रदानेन सुरूपता च धनैश्च पुत्रैश्च भृताः भवन्ति ॥

Chhatri daan karne se accha ghar milta hai. Joota daan karne se rath milta hai. Kapde daan karne se chehra sundar ho jata hai. Aur paise aur bete se insaan ka kaam chalta rehta hai.

Verse 43

पानीयस्य प्रदानेन तृप्तिर्भवति शाश्वती ॥ अन्नपानप्रदानेन कामभोगैस्तु तृप्यते ॥

Pani pilane se mann hamesha khush rehta hai. Khana aur pani daan karne se insaan ko woh sab milta hai jo woh chahta hai, aur use khushi milti hai.

Verse 44

पुष्पोपगन्धं च फलोपगन्धं यः पादपं स्पर्शयते द्विजाय ॥ स स्त्रीसमृद्धं हि सुरत्नपूर्णं गृहं हि सर्वोपचितं लभेत ॥

Jo koi brahman ko phool aur phal ki khushbu wala ped de, usko aisa ghar milta hai jahan striyan khush rehti hain, sona-chandi bhara hai, aur saab saman bhi poora hai.

Verse 45

वस्त्रान्नपानीय-रसप्रदानात् प्राप्नोति तानेव रसप्रदानात् ॥ स्रग्धूपगन्धान्यनुलेपनानि पुष्पाणि गृह्याणि मनोरमाणि ॥

Kapde, khana, pani aur swad wali cheezein daan karne se wahi cheezein wapas milti hain. Haar, agarbatti, itra, tel, phool aur ghar ka accha saman sab milta hai.

Verse 46

स स्त्रीसमृद्धं गजवाजिपूर्णं लभेदधिष्ठानवरं वरिष्ठम् ॥ धूपप्रदानेन तथा गवां च लोकानाप्नोति नरो वसूनाम्

Is punya se aadmi ko ek bada pad milta hai. Wahan auratein bhi bahut hoti hain, haathi aur ghode bhi bhare hain. Agar dhup chadhaaye to aur gaye daan kare to usko Vasu logon ke saath rehne ka sthan milta hai.

Verse 47

गजं तथा गोवृषभप्रदानैः स्वर्गे सुखं शाश्वतमामनन्ति ॥ घृतेन तेजः सुकुमारतां च प्राणद्युतिः स्निग्धता चापि तैलैः

Haathi daan karne se swarg mein hamesha sukh milta hai. Gay aur bail daan karne se bhi yahi phal milta hai. Ghee chadhaane se shareer chamakta hai aur naram bhi hota hai. Tel se jaan mein taakat aati hai aur chamak bhi aati hai.

Verse 48

क्षौद्रेण नानारसतृप्ततां च दीपप्रदानाद् द्युतिमाप्नुवन्ति

Shahad chadhaane se insaan ko kai swad milte hain aur mann bhi bharta hai. Diya daan karne se chehra chamakne lagta hai.

Verse 49

पायसेन वपुःपुष्टिं कृसरात्स्निग्धसौम्यताम् ॥ फलैस्तु लभते पुत्रं पुष्पैः सौभाग्यमेव च

Kheer chadhaane se shareer majboot hota hai aur bhar bhi jaata hai. Ek khaas pakwan se shareer naram aur achha ho jaata hai. Phal daan karne se beta milta hai aur phool chadhaane se bhagya khul jaata hai.

Verse 50

रथैर्दिव्यं विमानं तु शिबिकां चैव मानवः ॥ प्रेक्षणैरपि सौभाग्यं प्राप्नोतीह न संशयः

Rath daan karne se insaan ko aasman mein udne wali gaadi milti hai. Palki daan karne se bhi aisa hi milta hai. Tamasha dikhane se bhi is duniya mein bhagya milta hai, koi shak nahi.

Verse 51

अभयस्य प्रदानॆन सर्वकामानवाप्नुयात्

Agar tum kisi ko darr se aazaad karo, usko protection do, toh tumhe jo chahiye woh milta hai. Koi bhi cheez nahi bachi jo nahi milti.

Verse 52

दुर्ल्लभं त्रिषु लोकेषु यच्च प्रियतरं तव ॥ तपोमयानां सर्वेषां द्विजातीनां च सुव्रत

Teenon duniya mein jo cheez milna mushkil hai, woh sabse zyada tumhari pasand ki cheez. Yeh baat unke liye hai jo tapasya karte hain aur brahman ke liye bhi.

Verse 53

पतिव्रता न गच्छन्ति सत्यवाक्याश्च ये नराः ॥ अजिताश्चाशठाश्चैव स्वामिभक्ताश्च ये नराः

Jo apne pati ke saath sachchi nibhaate hain woh kabhi galat raaste par nahi jaate. Jo log sach bolte hain, jo haar nahi maante, jo dhokha nahi dete, jo apne malik ke sachche bhakt hain, woh sab ki tareef hoti hai.

Verse 54

ब्राह्मणा अमरत्वं च प्राप्नुवन्ति न संशयः ॥ निवृत्ताः सर्वकामेभ्यो निराशाः सुजितेन्द्रियाः

Brahman log amartva paate hain, isme koi shak nahi. Woh log jo har tamanna chhod dete hain, jinke koi umeed nahi rehti, jo apni indriyon ko jeet lete hain.

Verse 55

अहिंसया परं रूपं दीक्षया कुलजन्म च ॥ फलमूलाशिनो राज्यं स्वर्गः पर्णाशिनां भवेत्

Hinsa nahi karo toh tumhara roop acha banega. Diksha lene se achi khandan mein janam hoga. Jo log phal aur jar khaate hain woh raja bante hain. Jo patta khaate hain woh swarg jaate hain.

Verse 56

दत्त्वा द्विजेभ्यः स भवेत्सुरूपो रोगांश्च कांश्चिल्लभते न जातु ॥ बीजैरशून्यैः शयनाभिरामं दद्याद्गृहं यः पुरुषो द्विजाय

Jo insaan brahmanon ko daan karta hai, uska chehra khubsurat ho jata hai. Woh kabhi koi bimari nahi pakadta. Jo koi brahman ko ghar deta hai, usmein beej ka stock ho aur achi neend aane wali bisteyan hon, woh bada punya paata hai.