Adhyaya 158: The Manifestation and Sanctifying Power of the Mathurā Tīrtha
Mathurātīrthaprādurbhāvaḥ
Tīrtha-māhātmya (Sacred Geography & Ritual-Manual)
वराहः पृथिवीं प्रति मथुरायाः परमपुण्यत्वं स्वकीयपवित्रमण्डलत्वेन वर्णयति। तत्र स्नानं पापहरं, अन्येषां पुण्यक्षेत्राणामपि अतिशयकरं च इति निगदति। केशवदर्शनात्—विशेषतः देवस्य ‘शयितोत्थित’रूपभावनया—मोक्षः, पुनर्जन्मपरिहारश्च भवतीति कथयति। कालिन्द्यां (यमुनायां) स्नानं, प्रदक्षिणा, दीपदानं, निवासगृह-निर्माणं च विधाय तेषां फलानि राजसूयादियागसमतुल्यानि, दिव्यलोकप्राप्तिरूपाणि च निर्दिशति। पापक्षयकरस्यास्य क्षेत्रस्य रक्षणं कथं स्यादिति पृथिव्याः प्रश्नं श्रुत्वा वराहः दिक्पालैः दिशां रक्षणं, मध्ये शिवस्यापि संरक्षणं च प्रतिपादयति। विमलौदककुण्डस्य ऋतुगतजलवैचित्र्यं वर्णयन्, तीर्थं पृथिवीरक्षणाय व्यवस्थितं पवित्रभूगोलरूपं च दर्शयति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 158
Verse 1
अथ मथुरातीर्थप्रादुर्भावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ विंशतिर्योजनानां तु माथुरं मम मण्डलम् ॥ यत्रतत्र नरः स्नातो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥
अथ मथुरातीर्थप्रादुर्भावः। श्रीवराह उवाच—विंशतिर्योजनानां तु माथुरं मम मण्डलम्; यत्रतत्र नरः स्नातो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः।
Verse 2
वर्षाकाले तु स्थातव्यं यच्च स्थानं तु हर्षदम् ॥ पुण्यात्पुण्यतरं चैव माथुरे मम मण्डले ॥
वर्षाकाले तु स्थातव्यं, यच्च स्थानं तु हर्षदम्; पुण्यात् पुण्यतरं चैव, माथुरे मम मण्डले।
Verse 3
सप्तद्वीपेषु तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ॥ मथुरायां गमिष्यन्ति प्रसुप्ते तु सदा मयि ॥
सप्तद्वीपेषु तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च; मथुरायां गमिष्यन्ति, प्रसुप्ते तु सदा मयि।
Verse 4
सुप्तोत्थितं तु दृष्ट्वा मां मथुरायां वसुन्धरे ॥ ते नराः मां प्रपश्यन्ति सर्वकालं न संशयः ॥
सुप्तोत्थितं तु दृष्ट्वा मां मथुरायां वसुन्धरे; ते नराः मां प्रपश्यन्ति सर्वकालं न संशयः।
Verse 5
सुप्तोत्थितं तु वसुधे दृष्ट्वा मे मुखपङ्कजम् ॥ सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव मुञ्चति ॥
हे वसुधे, सुप्तोत्थितं मां दृष्ट्वा मे मुखपङ्कजम्। सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव विमुच्यते॥
Verse 6
मथुरावासिनो लोकाः सर्वे ते मुक्तिभाजनाः ॥ मथुरां समनुप्राप्य दृष्ट्वा देवं तु केशवम् ॥
मथुरावासिनो लोकाः सर्वे ते मुक्तिभाजनाः। मथुरां समनुप्राप्य दृष्ट्वा देवं तु केशवम्॥
Verse 7
स्नात्वा पुनस्तु कालिन्द्यां मम लोके महीयते ॥ स तत्फलमवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥
स्नात्वा पुनस्तु कालिन्द्यां मम लोके महीयते। स तत्फलमवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः॥
Verse 8
प्रदक्षिणीकृतो येन मथुरायां तु केशवः ॥ प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥
प्रदक्षिणीकृतो येन मथुरायां तु केशवः। प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा॥
Verse 9
घृतपूर्णेन पात्रेण समग्रेण च वाससा ॥ केशवस्याग्रतो दत्त्वा दीपकं तु वसुन्धरे ॥
हे वसुन्धरे, घृतपूर्णेन पात्रेण समग्रेण च वाससा। केशवस्याग्रतो दीपकं दत्त्वा तु—
Verse 10
सर्वकामसमृद्धं तदप्सरोगणसेवितम् ॥ रम्यमालासमाकीर्णं भोगाढ्यं सर्वकामिकम् ॥
तत् सर्वकामसमृद्धं, अप्सरोगणैः सेवितं, रम्यमालाभिः समाकीर्णं, भोगसम्पन्नं, सर्वकामप्रदं च।
Verse 11
समारोहति वै नित्यं प्रभामण्डलमण्डितम् ॥ ये देवा ये च गन्धर्वाः सिद्धाश्चारणपन्नगाः ॥
तत्र वै नित्यं समारोहतिः, प्रभामण्डलेन मण्डितं; यत्र देवाः गन्धर्वाः सिद्धाः चारणाः पन्नगाश्च सन्ति।
Verse 12
तं स्पृहन्ति सदा देवि पुण्यमस्ति कृतं भुवि ॥ यदि कालान्तरे पुण्यं हीयतेऽस्य पुरा कृतम् ॥
तं सदा स्पृहन्ति देवि, यतः भुवि पुण्यं कृतम्; यदि कालान्तरेऽस्य पुरा कृतं पुण्यं हीयते।
Verse 13
सतां पुण्यगृहे देवि जायते मानवो हि सः ॥ धरण्युवाच ॥ क्षेत्रं हि रक्षते देव कस्त्विदं पापनाशनम् ॥
सः सतां पुण्यगृहे देवि मानवो जायते हि। धरण्युवाच—देव, क्षेत्रं कः रक्षति? किमिदं पापनाशनम्?
Verse 14
पशुभूतपिशाचैश्च रक्षोभूतविनायकैः ॥ एवमादिभिराकृष्टं तत्क्षेत्रं फलदं भवेत् ॥
पशुभूतपिशाचैः रक्षोभूतविनायकैश्च एवमादिभिराकृष्टं तत्क्षेत्रं तथापि फलदं भवेत्।
Verse 15
श्रीवराह उवाच ॥ मत्क्षेत्रं ते न पश्यन्ति मत्प्रभावात्कदाचन ॥ न विकुर्वन्ति ते दृष्ट्वा मत्पराणां हि देहिनाम् ॥
श्रीवराह उवाच—मत्प्रभावात् ते कदाचन मत्क्षेत्रं न पश्यन्ति; मत्परायणानां देहिनां दर्शनादपि ते न विकुर्वन्ति।
Verse 16
रक्षार्थं हि मया दत्ता दिक्पालास्तु वरानने ॥ लोकपालास्तु चत्वारस्तीर्थं रक्षन्ति ये सदा ॥
रक्षार्थं हि मया दत्ता दिक्पालाः, वरानने; लोकपालाश्च चत्वारः सदा तीर्थं रक्षन्ति।
Verse 17
पूर्वां रक्षति इन्द्रस्तु यमो रक्षति दक्षिणाम् ॥ पश्चिमां रक्षते नित्यं वरुणः पाशभृत्स्वयम् ॥
पूर्वां दिशं रक्षति इन्द्रः, यमो दक्षिणां रक्षति; पश्चिमां तु वरुणः पाशभृत् स्वयमेव नित्यं रक्षते।
Verse 18
उत्तरां वै कुबेरस्तु महाबलपराक्रमः ॥ मध्यं तु रक्षते नित्यं शिवो देव उमापतिः ॥
उत्तरां दिशं कुबेरो महाबलपराक्रमः रक्षति; मध्यं तु उमापतिः शिवो देवो नित्यं रक्षते।
Verse 19
मथुरायां महाभागे कुण्डे च विमलोदके ॥ गम्भीरे सर्वदा देवि तिष्ठते च चतुर्भुजः ॥
मथुरायां महाभागे, कुण्डे च विमलोदके गम्भीरे; सर्वदा देवि चतुर्भुजः तिष्ठति।
Verse 20
तत्र मुञ्चेत यः प्राणान् स्नानं कृत्वा वसुन्धरे ॥ वैष्णवं लोकमासाद्य क्रीडते स सुखादिव ॥
तत्र स्नानं कृत्वा यो वसुन्धरे प्राणान् मुञ्चति, स वैष्णवं लोकम् आसाद्य सुखादिव क्रीडते।
Verse 21
तत्रैव तु सदाश्चर्यं कथ्यमानं मया शृणु ॥ यदुच्यते वै सुश्रोणि कुण्डे तु विमलोदके ॥
तत्रैव तु सदाश्चर्यं मया कथ्यमानं शृणु; सुश्रोणि, विमलोदके कुण्डे यदुच्यते तत्।
Verse 22
हेमन्ते तु भवेच्छोष्णं शीतलं ग्रीष्मके भवेत् ॥ तेजसा मम सुश्रोणि तुषारतदृशोपमम् ॥
हेमन्ते तु भवेच्छोष्णं ग्रीष्मके शीतलं भवेत्; मम तेजसा सुश्रोणि तुषारदृशोपमम्।
Verse 23
न वर्ध्धते च वर्षासु ग्रीष्मे चापि न हीयते ॥ एतच्च महदाश्चर्यं तस्मिन्कुण्डे परं मम ॥
वर्षासु न वर्धते, ग्रीष्मे चापि न हीयते; तस्मिन् कुण्डे एतन्मम परं महदाश्चर्यम्।
Verse 24
पदे पदे तीर्थफलम् मथुरायां वसुंधरे॥ तत्र तत्र नरः स्नातो मुच्यते सर्वपातकैः॥
मथुरायां वसुन्धरे पदे पदे तीर्थफलम्; तत्र तत्र नरः स्नातो मुच्यते सर्वपातकैः।
Verse 25
वर्षासु स्थूलतीर्थेषु स्नातव्यं तु प्रयत्नतः॥ कूपे ह्रदे देवखाते गर्तेषु च नदीषु च॥
वर्षाकाले स्थूलतीर्थेषु यत्नेन स्नानं कर्तव्यम्। कूपे ह्रदे देवखाते गर्तेषु नदीषु चापि॥
Verse 26
प्रवाहेषु च दिव्येषु नदीनाṃ सङ्गमेषु च॥ वर्षासु सर्वतः स्नायाद्यदीच्छेत्परमां गतिम्॥
प्रवाहेषु च दिव्येषु नदीसङ्गमेषु च। वर्षासु सर्वतः स्नायाद्यदीच्छेत्परमां गतिम्॥
Verse 27
अस्ति क्षेत्रं परं दिव्यं मुचुकुन्दं तु नामतः॥ मुचुकुन्दः स्वपित्यत्र दानवासुरपातनः॥
अस्ति क्षेत्रं परं दिव्यं मुचुकुन्दं तु नामतः। मुचुकुन्दः स्वपित्यत्र दानवासुरपातनः॥
Verse 28
इहजन्मकृतं पापमन्यजन्मकृतं च यत्॥ शीघ्रं नश्यति तत्सर्वं कीर्तनात्केशवस्य तु॥
इहजन्मकृतं पापमन्यजन्मकृतं च यत्। शीघ्रं नश्यति तत्सर्वं कीर्तनात्केशवस्य तु॥
Verse 29
किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैर्भक्तिर्यस्य जनार्दने॥ नरके पच्यमानस्य गतिर्देवि जनार्दनः॥
किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैर्भक्तिर्यस्य जनार्दने। नरके पच्यमानस्य गतिर्देवि जनार्दनः॥
Verse 30
कृत्वा प्रदक्षिणं देवि विश्रामं कुरुते तु यः॥ नारायणसमीपे तु सोऽनन्तफलमश्नुते॥
देवि, यः प्रदक्षिणां कृत्वा नारायणसमीपे विश्रामं करोति, स अनन्तं पुण्यफलम् अश्नुते।
Verse 31
सुप्तोत्थितं हरिं दृष्ट्वा मथुरायां वसुंधरे॥ न तस्य पुनरावृत्तिर्जायते स चतुर्भुजः॥
वसुंधरे, मथुरायां सुप्तोत्थितं हरिं दृष्ट्वा तस्य पुनरावृत्तिर्न जायते; स चतुर्भुजो भवति।
Verse 32
कुमुदस्य तु मासस्य नवम्यां तु वसुंधरे॥ प्रदक्षिणीकृत्य भुवं सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
वसुंधरे, कुमुदनाम्नि मासे नवम्यां भुवं प्रदक्षिणीकृत्य सर्वपापैः प्रमुच्यते।
Verse 33
ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च गोग्घ्नो भग्नव्रतस्तथा॥ मथुरां तु परिक्रम्य पूतो भवति मानवः॥
ब्रह्मघ्नः सुरापो गोग्घ्नो भग्नव्रतश्चापि, मथुरां परिक्रम्य मानवः पूतो भवति।
Verse 34
अष्टम्यां प्राप्य मथुरां दन्तधावनपूर्वकम् ॥ ब्रह्मचर्येण तां रात्रीं कृतसंकल्पमानसः ॥
अष्टम्यां मथुरां प्राप्य दन्तधावनपूर्वकं, ब्रह्मचर्येण तां रात्रिं कृतसंकल्पमानसः वसेत्।
Verse 35
धौतवस्त्रस्तु सुस्नातो मौनव्रतपरायणः ॥ प्रदक्षिणं तु कुर्वीत सर्वपातक नाशनम् ॥
धौतवस्त्रधरो नित्यं सुस्नातो मौनव्रतपरायणः। प्रदक्षिणां प्रकुर्वीत सा सर्वपातकनाशिनी॥
Verse 36
प्रदक्षिणां प्रकुर्वाणमन्यो यः स्पृशते नरः ॥ सर्वान् कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥
प्रदक्षिणां कुर्वतः पुंसो यः कश्चित् स्पृशते नरः। स सर्वान् कामानवाप्नोति नात्र विचारणा॥
Verse 37
देवस्याग्रे तु वसुधे कूपं तु विमलोदकम् ॥ पितरश्चाभिनन्दन्ति पानीयं पिण्डमेव च ॥
देवस्याग्रे वसुधे कूपोऽस्ति विमलोदकः। पितरश्चाभिनन्दन्ति पानीयं पिण्डमेव च॥
Verse 38
चतुḥसामुद्रिकं नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ तत्र स्नातो नरो भद्रे देवैश्च सह मोदते ॥
चतुःसामुद्रिकं नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्। तत्र स्नातो नरो भद्रे देवैः सह प्रमोदते॥
Verse 39
तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥
तत्रैव यः प्राणान् मुञ्चति स मम लोकं गच्छति॥
Verse 40
पञ्चयोजनविस्तारमायामं पञ्च विस्तरम् ॥ दीपमालासमाकीर्णं विमानं लभते नरः ॥
पञ्चयोजनविस्तारं पञ्चयोजनदीर्घं च दीपमालाभिराकीर्णं दिव्यं विमानं नरः प्राप्नोति।
Verse 41
मथुरायां गृहं यस्तु प्रासादं कुरुते नरः ॥ चतुर्भुजस्तु विज्ञेयो जीवन्मुक्तो न संशयः ॥
मथुरायां यो नरः गृहं वा प्रासादं वा निर्मापयति, स चतुर्भुज इव विज्ञेयः; जीवन्मुक्तोऽसौ न संशयः।
Verse 42
तत्र कुण्डे नरः स्नात्वा प्राप्नोत्यभिमतं जलम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥
तत्र कुण्डे स्नात्वा नरः स्वाभिमतं जलं प्राप्नोति; अथ तत्रैव प्राणान् त्यक्त्वा स मम लोकं गच्छति।
Verse 43
मथुरायां नरो गत्वा दृष्ट्वा देवं स्वयम्भुवम् ॥ प्रदक्षिणायां यत्पुण्यं तत्पुण्यं लभते नरः ॥
मथुरां गत्वा स्वयम्भुवं देवं दृष्ट्वा, प्रदक्षिणायां यत्पुण्यं तत्पुण्यं नरः प्राप्नोति।
Frequently Asked Questions
The text frames ethical transformation as place-based discipline: controlled conduct (snāna, pradakṣiṇā, dāna, brahmacarya, mauna) performed in a protected sacred landscape leads to purification and liberation. It also presents a governance model of sacred space—guardians assigned to directions—implying that maintaining order around a tīrtha is integral to its soteriological function.
Seasonal markers include varṣā-kāla (rainy season) with instructions to bathe diligently in various water sources and confluences/flows; hemanta (winter) and grīṣma (summer) are cited to describe the kuṇḍa’s unusual thermal behavior. A lunar timing is given: Kumuda-māsa navamī (ninth lunar day) for circumambulation that removes sins; additionally, a regimen is described for aṣṭamī (eighth lunar day) involving preparatory cleansing, brahmacarya for the night, and mauna with circumambulation.
Through Pṛthivī’s question about protection of the kṣetra and Varāha’s answer assigning dikpālas and Śiva as guardians, the chapter depicts sacred geography as an ordered, safeguarded environment. The description of the Vimalaudaka-kuṇḍa’s stable levels across seasons and its counter-seasonal temperature qualities functions as a narrative of regulated waterscape—an idealized model of terrestrial stability and stewardship within a ritually maintained landscape.
The chapter references Muchukunda (as associated with Muchukunda-kṣetra and described as a slayer of dānava/asura forces). It also names cosmological-administrative figures as guardians—Indra, Yama, Varuṇa, Kubera, and Śiva (Umāpati)—and centers devotion on Keśava/Nārāyaṇa/Janārdana as the focal deity of Mathurā.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.