Adhyaya 159: The Procedure and Merit of Circumambulating Mathurā
Mathurā-pradakṣiṇā-vidhiḥ
Ritual-Manual (Tīrtha-Māhātmya) with Sacred Geography
अध्यायेऽस्मिन् धरणी-वराहयोः शिक्षाप्रधानः संवादः। धरणी तीर्थानां विस्तरं श्रुत्वा मनुष्यैः सर्वतीर्थदर्शनं भूमिप्रदक्षिणां च दुष्प्राप्यं पुण्यं कथं सुलभं स्यादिति पृच्छति। वराहः पृथिव्याः प्रदक्षिणायाः महतीं संख्यामितां परिमाणविस्तारं वर्णयति, तत् देवर्षिवीरादिभिरेव कदाचित् कृतमिति च। ततः स प्रतिपादयति—मथुरायाः प्रदक्षिणा सप्तद्वीपपर्यटनस्य सर्वभूमिप्रदक्षिणायाश्च तुल्यं, किञ्चित् श्रेष्ठं फलमपि ददाति। धरणी विधिक्रमं याचते; वराहः ब्रह्मणा सप्तर्षिभिश्च कृतपूर्वाचारं तथा कालनिर्देशं आधारं कृत्वा क्रमं आरभते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 159
Verse 1
अथ मथुराप्रदक्षिणा विध्यादिकम् ॥ धरण्युवाच ॥ श्रुतं सुबहुशो देव तीर्थानां गुणविस्तरम् ॥ प्रोच्यमानं तु पुण्याख्यं त्वत्प्रसादाज्जनार्दन ॥
अथ मथुराप्रदक्षिणाविध्यादिकं प्रवक्ष्यते। धरण्युवाच—देव, तीर्थानां गुणविस्तरं पुण्याख्यं प्रोच्यमानं मया सुबहुशः श्रुतम्; त्वत्प्रसादाज्जनार्दन।
Verse 2
न दानैर्न तपोभिश्च न यज्ञैस्तादृशं फलम् ॥ भूमेः प्रदक्षिणायाश्च यादृशं तीर्थसेवया ॥
न दानैर्न तपोभिश्च न यज्ञैः तादृशं फलम् । भूमेः प्रदक्षिणायाश्च तीर्थसेवया च यत्फलं तादृशं न विद्यते ॥
Verse 3
भुवश्च चतुरन्तायास्तीर्थप्रक्रमणं हरे ॥ सर्वतीर्थाभिगमनमस्ति दुर्गतरे नृणाम् ॥
हे हरे, भुवश्च चतुरन्तायाः तीर्थप्रक्रमणं; सर्वतीर्थाभिगमनं नृणां दुर्गतरेऽस्ति ॥
Verse 4
अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र येन सम्यगवाप्यते ॥ प्रसादसुमुखो भूत्वा तत्सर्वं कथयस्व मे ॥
अत्र कश्चिदुपायोऽस्ति येन तत्सम्यगवाप्यते? प्रसादसुमुखो भूत्वा तत्सर्वं मे कथय ॥
Verse 5
श्रीवराह उवाच ॥ भद्रे शृणु महत्पुण्यं पृथिव्यां सर्वतोदिशम् ॥ परिक्रम्य यथाध्वानं प्रमाणगणितं शुभम् ॥
श्रीवराह उवाच । भद्रे शृणु महत्पुण्यं पृथिव्यां सर्वतोदिशम् । परिक्रम्य यथाध्वानं प्रमाणगणितं शुभम् ॥
Verse 6
भूम्याः परिक्रमॆ सम्यक्योजनानां प्रमाणकम् ॥ षष्टिकोṭिसहस्राणि षष्टिकोṭिशतानि च ॥
भूम्याः परिक्रमणे सम्यक् योजनानां प्रमाणकम् । षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च ॥
Verse 7
तीर्थान्येतानि देवाश्च तारकाश्च नभस्थले ॥ गणितानि समस्तानि वायुना जगदायुषा ॥
तीर्थान्येतानि देवाश्च तारकाश्च नभस्थले । गणितानि समस्तानि वायुना जगदायुषा ॥
Verse 8
ब्रह्मणा लोमशेनैव नारदेन ध्रुवेण च ॥ जाम्बवत्याश्च पुत्रेण रावणेन हनूमता ॥
ब्रह्मणा लोमशेनैव नारदेन ध्रुवेण च । जाम्बवत्याश्च पुत्रेण रावणेन हनूमता ॥
Verse 9
एतैरनेकधा देवैः ससागरवना मही ॥ क्रमिता बलिना चैव बाह्यमण्डलरेखया ॥
एतैरनेकधा देवैः ससागरवना मही । क्रमिता बलिना चैव बाह्यमण्डलरेखया ॥
Verse 10
योगसिद्धैस्तथा कैश्चिन्मार्कण्डेयमुखैरपि ॥ क्रमिता न क्रमिष्यन्ति न पूर्वे नापरे जनाः ॥
योगसिद्धैस्तथा कैश्चिन्मार्कण्डेयमुखैरपि । क्रमिता न क्रमिष्यन्ति न पूर्वे नापरे जनाः ॥
Verse 11
अल्पसत्त्वबलोपेतैः प्राणिभिश्चाल्पबुद्धिभिः ॥ मनसापि न शक्यंते गमनस्य च का कथा ॥
अल्पसत्त्वबलोपेतैः प्राणिभिश्चाल्पबुद्धिभिः । मनसापि न शक्यंते गमनस्य च का कथा ॥
Verse 12
सप्तद्वीपे च तीर्थानां भ्रमणाद्यत्फलं भवेत् ॥ प्राप्यते चाधिकं तस्मान्मथुरायाः परिक्रमॆ ॥
सप्तद्वीपेषु तीर्थानां भ्रमणेन यत्फलं लभ्यते, ततोऽप्यधिकं फलं मथुरायाः प्रदक्षिणया प्राप्यते।
Verse 13
मथुरां समनुप्राप्य यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥ प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥
यः कश्चिन्मथुरां समनुप्राप्य प्रदक्षिणां करोति, तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा प्रदक्षिणीकृतेव भवति।
Verse 14
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सर्वकामानभीप्सुभिः ॥ कर्तव्या मथुरां प्राप्य नरैः सम्यक्प्रदक्षिणा ॥
तस्मात्सर्वकामाभिलाषिभिर्नरैः सर्वप्रयत्नेन मथुरां प्राप्य सम्यक् प्रदक्षिणा कर्तव्या।
Verse 15
धरण्युवाच ॥ यथाविधानक्रमणं मथुरायामवाप्यते ॥ प्रदक्षिणाफलं सम्यगनुक्रमविधिं वद ॥
धरण्युवाच—यथाविधानं मथुरायां प्रदक्षिणा कथं क्रियते? तस्याः सम्यक् फलं च अनुक्रमविधिं वद।
Verse 16
श्रीवराह उवाच ॥ पुरा सप्तर्षिभिः पृष्टो ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ इदमेव पुरा प्रोक्तं यथा पृष्टा त्वया ह्यहम् ॥
श्रीवराह उवाच—पुरा सप्तर्षिभिः पृष्टो ब्रह्मा लोकपितामहः; तदैवैतत् प्रोक्तं, यथा त्वया अद्य मम पृष्टम्।
Verse 17
श्रुत्वा सर्वपुराणोक्तं तीर्थानुक्रमणं परम् ॥ पृथिव्याश्चतुरन्तायास्तथा तद्वक्तुमुद्यतः ॥
सर्वपुराणेषु निगदितं तीर्थानुक्रमणं परं श्रुत्वा, स पृथिव्याश्चतुरन्तायाः सम्बन्धेन तदेव वक्तुमुद्यतः।
Verse 18
सर्वदेवेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् ॥ सर्वदानॆषु यत्प्रोक्तमिष्टापूर्त्तेषु चैव हि ॥
सर्वदेवेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलं, सर्वदानेषु यत्प्रोक्तमिष्टापूर्तेषु चापि यत्—
Verse 19
इत्युक्त्वा ऋषयो जग्मुरभिवाद्य स्वयम्भुवम् ॥ आगत्य मथुरां देवीमाश्रमांश्चक्रिरे द्विजाः ॥
इत्युक्त्वा ऋषयः स्वयम्भुवमभिवाद्य जग्मुः; ततः देवीमथुरामागत्य द्विजा आश्रमान् चक्रिरे।
Verse 20
ध्रुवेण सहिताश्चासन्कामयाना स्तु तद्दिनम् ॥ कुमुदस्य तु मासस्य नवम्यां शुक्लपक्षके ॥
ध्रुवेण सहिता आसन्, तद्दिनं व्रतं कर्तुं कामयमानाः; कुमुदनाम्नो मासस्य शुक्लपक्षे नवम्याम्।
Verse 21
मथुरोपक्रमं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते।
मथुरोपक्रमं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते।
Verse 22
अन्तरा भ्रमणेनैव सुग्रीवेण महात्मना ॥ तथा च पूर्वं देवेन्द्रैः पञ्चभिः पाण्डुनन्दनैः।
अन्तरा-प्रदक्षिणया एव महात्मना सुग्रीवेण कृतम्; तथा पूर्वं देवेन्द्रैः पञ्चभिः पाण्डुनन्दनैश्च कृतम्।
Verse 23
यत्फलं लभ्यते विप्रास्तस्माच्छतगुणोत्तरम् ॥ प्रक्रमान्मथुरायास्तु सत्यमेतद्वदामि वः।
यत्फलं लभ्यते विप्राः, तस्मात् मथुरायाः प्रक्रमात् शतगुणोत्तरं भवति; सत्यमेतद् वदामि वः।
Frequently Asked Questions
The text frames an accessibility principle in sacred practice: because full terrestrial and multi-tīrtha pilgrimage is portrayed as impracticable for most humans, Mathurā-pradakṣiṇā is taught as a concentrated substitute that yields comparable or greater merit. In the dialogue form, this also functions as an Earth-centered ethic, where honoring a specific terrestrial locus (Mathurā) is presented as reverence toward Pṛthivī and her sacred geography.
A specific calendrical marker is given: navamī (the ninth lunar day) in the śukla-pakṣa (bright fortnight) of the month Kumuda. The narrative also situates the practice in a precedent episode involving sages arriving and commencing the Mathurā undertaking on that day.
Through Pṛthivī’s inquiry and Varāha’s response, the chapter treats the earth as a measurable, sacred whole (with oceans and forests) and links human movement (pradakṣiṇā/parikramaṇa) to honoring terrestrial integrity. By shifting from exhaustive resource-intensive travel to a localized circumambulation, the text implicitly promotes a model of devotion that reduces the burden of traversing the entire world while still affirming the sanctity of Pṛthivī’s landscapes.
The chapter references Brahmā (Svayambhū) and the Saptarṣis as transmitters of the ritual account, and names multiple exemplary figures associated with cosmic/terrestrial circumambulation or measurement: Lomāśa, Nārada, Dhruva, Jāmbavatī’s son, Rāvaṇa, Hanūmat, Bali, Sugrīva, and the five Pāṇḍava brothers (Pāṇḍu-nandanāḥ).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.