Adhyaya 158: The Manifestation and Sanctifying Power of the Mathurā Tīrtha

Verse 1

अथ मथुरातीर्थप्रादुर्भावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ विंशतिर्योजनानां तु माथुरं मम मण्डलम् ॥ यत्रतत्र नरः स्नातो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥

आता मथुरा-तीर्थाच्या प्रादुर्भावाचे वर्णन. श्रीवराह म्हणाले—माझे माथुर-मंडल वीस योजनांपर्यंत आहे; त्यात जिथे कुठे मनुष्य स्नान करतो, तो सर्व पाप-दोषांपासून मुक्त होतो.

Verse 2

वर्षाकाले तु स्थातव्यं यच्च स्थानं तु हर्षदम् ॥ पुण्यात्पुण्यतरं चैव माथुरे मम मण्डले ॥

पावसाळ्यात तेथे राहावे; आणि जे कोणतेही आनंददायक स्थान आहे, ते माझ्या माथुर-मंडलात सामान्य पुण्यापेक्षाही अधिक पुण्यदायक आहे.

Verse 3

सप्तद्वीपेषु तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ॥ मथुरायां गमिष्यन्ति प्रसुप्ते तु सदा मयि ॥

सप्तद्वीपांतील तीर्थे व पुण्य-आयतने, मी तेथे सदैव शयनस्थ असताना, मथुरेत येऊन एकत्र होतील.

Verse 4

सुप्तोत्थितं तु दृष्ट्वा मां मथुरायां वसुन्धरे ॥ ते नराः मां प्रपश्यन्ति सर्वकालं न संशयः ॥

हे वसुंधरे! मथुरेत मला निद्रेतून उठलेला पाहून, ते नर मला सर्वकाळ दर्शन करतात—यात संशय नाही.

Verse 5

सुप्तोत्थितं तु वसुधे दृष्ट्वा मे मुखपङ्कजम् ॥ सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव मुञ्चति ॥

हे वसुधे! मी निद्रेतून उठताना माझे कमळासारखे मुख पाहिल्यास, सात जन्मांचे संचित पाप त्या क्षणीच नष्ट होते।

Verse 6

मथुरावासिनो लोकाः सर्वे ते मुक्तिभाजनाः ॥ मथुरां समनुप्राप्य दृष्ट्वा देवं तु केशवम् ॥

मथुरेत वास करणारे सर्व लोक मुक्तीचे पात्र आहेत; मथुरेला येऊन देव केशवाचे दर्शन करून—

Verse 7

स्नात्वा पुनस्तु कालिन्द्यां मम लोके महीयते ॥ स तत्फलमवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥

आणि पुन्हा कालिंदीत स्नान केल्यास तो माझ्या लोकी पूज्य मानला जातो; राजसूय व अश्वमेध यज्ञांचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 8

प्रदक्षिणीकृतो येन मथुरायां तु केशवः ॥ प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥

ज्याने मथुरेत केशवाची प्रदक्षिणा केली, त्याने जणू सप्तद्वीपांसह संपूर्ण पृथ्वीची प्रदक्षिणा केली।

Verse 9

घृतपूर्णेन पात्रेण समग्रेण च वाससा ॥ केशवस्याग्रतो दत्त्वा दीपकं तु वसुन्धरे ॥

हे वसुंधरे! तुपाने भरलेल्या पात्रासह आणि अखंड वस्त्रासह केशवाच्या समोर दीप अर्पण करून—

Verse 10

सर्वकामसमृद्धं तदप्सरोगणसेवितम् ॥ रम्यमालासमाकीर्णं भोगाढ्यं सर्वकामिकम् ॥

तो लोक सर्व कामनांनी समृद्ध आहे, अप्सरागणांनी सेवित आहे, रम्य माळांनी भरलेला आहे, भोगवैभवाने संपन्न आहे आणि सर्व अभिलाषित फल देणारा आहे।

Verse 11

समारोहति वै नित्यं प्रभामण्डलमण्डितम् ॥ ये देवा ये च गन्धर्वाः सिद्धाश्चारणपन्नगाः ॥

तेथे नित्यच आरोहण होते, प्रभामंडलाने अलंकृत; जिथे देव, गंधर्व, सिद्ध, चारण आणि पन्नग (नाग) उपस्थित असतात।

Verse 12

तं स्पृहन्ति सदा देवि पुण्यमस्ति कृतं भुवि ॥ यदि कालान्तरे पुण्यं हीयतेऽस्य पुरा कृतम् ॥

हे देवि, ते त्या अवस्थेची सदैव इच्छा करतात, कारण भूमीवर पुण्यकर्म केलेले असते. जर कालांतराने याचे पूर्वसंचित पुण्य क्षीण झाले तर—

Verse 13

सतां पुण्यगृहे देवि जायते मानवो हि सः ॥ धरण्युवाच ॥ क्षेत्रं हि रक्षते देव कस्त्विदं पापनाशनम् ॥

हे देवि, तो पुरुष सत्पुरुषांच्या पुण्यगृहात मनुष्य म्हणून जन्म घेतो. धरणी म्हणाली—हे देव, या क्षेत्राचे रक्षण कोण करतो? हे पापनाशक तत्त्व कोणते?

Verse 14

पशुभूतपिशाचैश्च रक्षोभूतविनायकैः ॥ एवमादिभिराकृष्टं तत्क्षेत्रं फलदं भवेत् ॥

पशुरूप भूत, पिशाच, राक्षस, भूत आणि विनायक इत्यादींनी आक्रांत केले तरी ते क्षेत्र तरीही फलदायी (पुण्यफलप्रद) ठरते।

Verse 15

श्रीवराह उवाच ॥ मत्क्षेत्रं ते न पश्यन्ति मत्प्रभावात्कदाचन ॥ न विकुर्वन्ति ते दृष्ट्वा मत्पराणां हि देहिनाम् ॥

श्रीवराह म्हणाले—माझ्या प्रभावामुळे ते कधीही माझे पवित्र क्षेत्र पाहत नाहीत; आणि माझ्या परायण देहधारी भक्तांना पाहूनही ते उपद्रव करीत नाहीत।

Verse 16

रक्षार्थं हि मया दत्ता दिक्पालास्तु वरानने ॥ लोकपालास्तु चत्वारस्तीर्थं रक्षन्ति ये सदा ॥

हे वरानने! रक्षणासाठी मी दिक्पाल नेमले आहेत; आणि चार लोकपाल सदैव या तीर्थाचे रक्षण करतात।

Verse 17

पूर्वां रक्षति इन्द्रस्तु यमो रक्षति दक्षिणाम् ॥ पश्चिमां रक्षते नित्यं वरुणः पाशभृत्स्वयम् ॥

पूर्व दिशेचे रक्षण इंद्र करतो, दक्षिणेचे यम; आणि पश्चिम दिशेचे रक्षण पाशधारी वरुण स्वतः नित्य करतो।

Verse 18

उत्तरां वै कुबेरस्तु महाबलपराक्रमः ॥ मध्यं तु रक्षते नित्यं शिवो देव उमापतिः ॥

उत्तर दिशेचे रक्षण महाबल-पराक्रमी कुबेर करतो; आणि मध्यभागी उमापती देव शिव नित्य रक्षण करतो।

Verse 19

मथुरायां महाभागे कुण्डे च विमलोदके ॥ गम्भीरे सर्वदा देवि तिष्ठते च चतुर्भुजः ॥

हे महाभागे देवी! मथुरेत, विमलोदक नावाच्या गहन व सदैव निर्मळ कुंडात चतुर्भुज भगवान सर्वदा विराजमान असतात।

Verse 20

तत्र मुञ्चेत यः प्राणान् स्नानं कृत्वा वसुन्धरे ॥ वैष्णवं लोकमासाद्य क्रीडते स सुखादिव ॥

हे वसुंधरे! जो तेथे स्नान करून प्राण सोडतो, तो वैष्णव लोकास जाऊन जणू सुखात क्रीडा करतो।

Verse 21

तत्रैव तु सदाश्चर्यं कथ्यमानं मया शृणु ॥ यदुच्यते वै सुश्रोणि कुण्डे तु विमलोदके ॥

आणि तेथेच, मी सांगत असलेले हे सदैवचे आश्चर्य ऐक; हे सुश्रोणि, विमलोदक कुंडाविषयी जे म्हटले जाते ते।

Verse 22

हेमन्ते तु भवेच्छोष्णं शीतलं ग्रीष्मके भवेत् ॥ तेजसा मम सुश्रोणि तुषारतदृशोपमम् ॥

हेमंतात ते उष्ण होते आणि ग्रीष्मात शीतल होते; हे सुश्रोणि, माझ्या तेजाने ते तुषारासारखे भासते।

Verse 23

न वर्ध्धते च वर्षासु ग्रीष्मे चापि न हीयते ॥ एतच्च महदाश्चर्यं तस्मिन्कुण्डे परं मम ॥

पावसात ते वाढत नाही आणि ग्रीष्मातही कमी होत नाही; त्या कुंडातील हे महान आश्चर्य परमत्वे माझ्यामुळे आहे।

Verse 24

पदे पदे तीर्थफलम् मथुरायां वसुंधरे॥ तत्र तत्र नरः स्नातो मुच्यते सर्वपातकैः॥

हे वसुंधरे! मथुरेत पावलोपावली तीर्थफळ आहे; तेथे जिथे जिथे मनुष्य स्नान करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 25

वर्षासु स्थूलतीर्थेषु स्नातव्यं तु प्रयत्नतः॥ कूपे ह्रदे देवखाते गर्तेषु च नदीषु च॥

वर्षाकाळात सुगम व स्थूल तीर्थांमध्ये प्रयत्नपूर्वक स्नान करावे—कूपात, ह्रदात, देवखातात, गर्तांत आणि नद्यांतही।

Verse 26

प्रवाहेषु च दिव्येषु नदीनाṃ सङ्गमेषु च॥ वर्षासु सर्वतः स्नायाद्यदीच्छेत्परमां गतिम्॥

दिव्य प्रवाहांत तसेच नद्यांच्या संगमस्थानीही—वर्षाकाळात जो परम गती इच्छितो, त्याने सर्वत्र (जिथे शक्य असेल तिथे) स्नान करावे।

Verse 27

अस्ति क्षेत्रं परं दिव्यं मुचुकुन्दं तु नामतः॥ मुचुकुन्दः स्वपित्यत्र दानवासुरपातनः॥

एक परम दिव्य क्षेत्र आहे, त्याचे नाव मुचुकुंद. तेथे दानव-असुरांचा संहार करणारा मुचुकुंद शयन करीत आहे.

Verse 28

इहजन्मकृतं पापमन्यजन्मकृतं च यत्॥ शीघ्रं नश्यति तत्सर्वं कीर्तनात्केशवस्य तु॥

या जन्मात केलेले पाप आणि अन्य जन्मात केलेले जे काही पाप—ते सर्व केशवाच्या कीर्तनाने शीघ्र नष्ट होते।

Verse 29

किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैर्भक्तिर्यस्य जनार्दने॥ नरके पच्यमानस्य गतिर्देवि जनार्दनः॥

ज्याची भक्ती जनार्दनात आहे, त्याला अनेक मंत्रांचे काय प्रयोजन? हे देवी, नरकात यातना भोगणाऱ्याचीही गती व आश्रय जनार्दनच आहे.

Verse 30

कृत्वा प्रदक्षिणं देवि विश्रामं कुरुते तु यः॥ नारायणसमीपे तु सोऽनन्तफलमश्नुते॥

हे देवी, जो प्रदक्षिणा करून नारायणाच्या सान्निध्यात विश्रांती घेतो, तो अनंत पुण्यफल भोगतो।

Verse 31

सुप्तोत्थितं हरिं दृष्ट्वा मथुरायां वसुंधरे॥ न तस्य पुनरावृत्तिर्जायते स चतुर्भुजः॥

हे वसुंधरे, मथुरेत सुप्तातून उठलेल्या हरिचे दर्शन घेतल्यास त्याची पुनरावृत्ती होत नाही; तो चतुर्भुज होतो।

Verse 32

कुमुदस्य तु मासस्य नवम्यां तु वसुंधरे॥ प्रदक्षिणीकृत्य भुवं सर्वपापैः प्रमुच्यते॥

हे वसुंधरे, कुमुद नावाच्या महिन्यात नवमीला भूमीची प्रदक्षिणा केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते।

Verse 33

ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च गोग्घ्नो भग्नव्रतस्तथा॥ मथुरां तु परिक्रम्य पूतो भवति मानवः॥

ब्रह्महत्या करणारा, मद्यप, गोहत्यारा तसेच व्रतभंग करणारा देखील—मथुरेची परिक्रमा केल्याने मनुष्य पवित्र होतो।

Verse 34

अष्टम्यां प्राप्य मथुरां दन्तधावनपूर्वकम् ॥ ब्रह्मचर्येण तां रात्रीं कृतसंकल्पमानसः ॥

अष्टमीला मथुरेत पोहोचून, प्रथम दंतधावन करून, दृढ संकल्पयुक्त मनाने ती रात्रि ब्रह्मचर्य पाळत घालवावी।

Verse 35

धौतवस्त्रस्तु सुस्नातो मौनव्रतपरायणः ॥ प्रदक्षिणं तु कुर्वीत सर्वपातक नाशनम् ॥

धुत वस्त्रे परिधान करून, उत्तम स्नान करून, मौनव्रतास तत्पर होऊन प्रदक्षिणा करावी; ती सर्व पातकांचा नाश करते.

Verse 36

प्रदक्षिणां प्रकुर्वाणमन्यो यः स्पृशते नरः ॥ सर्वान् कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥

प्रदक्षिणा करीत असलेल्या पुरुषास जो दुसरा मनुष्य स्पर्श करतो, तो सर्व कामना प्राप्त करतो; येथे विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 37

देवस्याग्रे तु वसुधे कूपं तु विमलोदकम् ॥ पितरश्चाभिनन्दन्ति पानीयं पिण्डमेव च ॥

हे वसुधे! देवाच्या अग्रभागी निर्मळ पाण्याचा कूप आहे; आणि पितर पिण्याचे पाणी व पिंडदान—दोन्हीने प्रसन्न होतात.

Verse 38

चतुḥसामुद्रिकं नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ तत्र स्नातो नरो भद्रे देवैश्च सह मोदते ॥

‘चतु:सामुद्रिक’ नावाचे स्थान त्रिलोकीत प्रसिद्ध आहे; हे भद्रे! तेथे स्नान करणारा मनुष्य देवांसह आनंदित होतो.

Verse 39

तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥

आणि जो तेथेच प्राण सोडतो, तो माझ्या लोकास प्राप्त होतो.

Verse 40

पञ्चयोजनविस्तारमायामं पञ्च विस्तरम् ॥ दीपमालासमाकीर्णं विमानं लभते नरः ॥

मनुष्याला पाच योजन विस्ताराचे व पाच योजन लांबीचे, दीपमाळांनी परिपूर्ण असे दिव्य विमान प्राप्त होते।

Verse 41

मथुरायां गृहं यस्तु प्रासादं कुरुते नरः ॥ चतुर्भुजस्तु विज्ञेयो जीवन्मुक्तो न संशयः ॥

मथुरेत जो मनुष्य घर किंवा प्रासाद उभारतो, तो ‘चतुर्भुज’ समजावा; तो जीवन्मुक्त आहे—यात संशय नाही।

Verse 42

तत्र कुण्डे नरः स्नात्वा प्राप्नोत्यभिमतं जलम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥

तेथील कुंडात स्नान केल्याने मनुष्याला इच्छित जल मिळते; आणि तेथेच प्राण सोडल्यास तो माझ्या लोकाला जातो।

Verse 43

मथुरायां नरो गत्वा दृष्ट्वा देवं स्वयम्भुवम् ॥ प्रदक्षिणायां यत्पुण्यं तत्पुण्यं लभते नरः ॥

मथुरेला जाऊन स्वयम्भू देवाचे दर्शन घेतल्यास, प्रदक्षिणेचे जे पुण्य तेच पुण्य मनुष्याला मिळते।