Adhyaya 113: Hymn to Varāha and Pṛthivī’s Inquiry (Prelude to the Sanatkumāra Dialogue)
Varāha-stutiḥ tathā Dharāṇyāḥ Praśnaḥ (Sanatkumāra-saṃvāda-prastāvaḥ)
Theological-Hymnology and Cosmological Discourse (Earth-Rescue Narrative)
अध्यायः ११३ वराहस्य औपचारिकस्तुत्या आरभते—विष्णोः शूकररूपं जगद्धारकं, धरां उद्धृत्य भुवनव्यवस्थां स्थापयितारं च स्तौति। ततः पृथिवी पूर्वकल्पेषु स्वोद्धारं स्मृत्वा पुनःपुनः दैवीहस्तक्षेपस्य कारणं विधिं च पृच्छति। पवित्रक्षेत्रे सनत्कुमारः आगत्य पृथिवीं याचते—विष्णोः श्रुतं ‘गुह्यधर्मं’ प्रकाशयेत् इति, पृथिवीं धर्म-कोस्मज्ञानस्य वाहिकां कृत्वा। पृथिवी सृष्टिपूर्वसंकटावस्थां वर्णयति—दीप्तीनां, वायूनां, अग्नेः, दिव्यनियन्तॄणां च अभावः; स्वभाराक्रान्ता समत्वभङ्गं च। सा प्रथमं ब्रह्मणः शरणं गच्छति; स तां विष्णोः समीपं प्रेषयति। अनन्तरं पृथिवी विष्णोः व्यापकपरिचयस्तुतिं करोति—अवतारैः, देवैः, कालमानैः, भूततत्त्वैः, लोकसंरचनैः च तं समीकृत्य; अन्ते पाठश्रवणयोः फलानि प्रतिजानाति।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 113
Verse 1
अथ भगवत्स्तुतिः ॥ ॐ नमो वराहाय नमो ब्रह्मपुत्राय सनत्कुमाराय नमः ॥
अथ भगवत्स्तुतिः प्रवर्तते—ॐ नमो वराहाय, नमो ब्रह्मपुत्राय सनत्कुमाराय नमः।
Verse 2
नमस्तस्मै वराहाय लीलयोद्धरते महीम् ॥ सुरमध्येगतो यस्य मेरुः खणखणायते ॥
नमस्तस्मै वराहाय यः क्रीडया महीम् उद्धरति; सुरमध्ये यस्य मेरुरपि खणखणायते कम्पते च।
Verse 3
दंष्ट्राग्रेणोद्धृता गोरोदधिपरिवृता पर्वतैर्निम्नगाभिर्भक्तानां भीतिहानौ सुरनरकदशास्यान्तकः क्रोडरूपी ॥ विष्णुः सर्वेश्वरोऽयं यमिह हतमला लीलया प्राप्नुवन्ति त्यक्तात्मानो न पापे प्रभु भवतु मुदितारातिपक्षक्षितीशम् ॥
दंष्ट्राग्रेणोद्धृता क्षितिः क्षीराब्धिपरिवृता पर्वतनदीभिः सह; भक्तानां भीतिहा क्रोडरूपी दशास्यान्तकः सुरनरपातालमध्ये विचरन्। स विष्णुः सर्वेश्वरोऽयं, यं हतमलाः क्रीडया इह प्राप्नुवन्ति; त्यक्तात्मानां पापे प्रभुः स्यात्, वैरपक्षप्रशमनेन क्षितीशान् मुदयतु।
Verse 4
यस्मिन्काले क्षितिः पूर्वकल्पे वाराह मूर्तिना ॥ उद्धृता च यया भक्त्या पप्रच्छ परमेश्वरम् ॥
यस्मिन् काले पूर्वकल्पे वाराहमूर्तिना क्षितिरुद्धृता, तदा सा तया एव भक्त्या परमेश्वरं पप्रच्छ।
Verse 5
धरण्युवाच ॥ कल्पे कल्पे भवानेव मां समुद्धरते भवान् ॥ न बाहुश्चेष्टते मूर्तिर्मादृशीं गां च केशव ॥
धरण्युवाच—कल्पे कल्पे भवानेव मां समुद्धरसे; न बाहुश्चेष्टते मूर्तिर्मादृशीं गां च केशव, तथापि त्वमेवोद्धरसि।
Verse 6
स तेन सान्त्वितायां वै पृथिव्यां यः समागतः ॥ सनत्कुमारस्तत्क्षेत्रे दृष्ट्वा तां संस्थितां महीम् ॥
एवं सान्त्वितायां वै पृथिव्यां स समागतः। सनत्कुमारस्तत्क्षेत्रे दृष्ट्वा तां संस्थितां महीम्॥
Verse 7
स्वस्ति वाच्याह पुण्याग्रे प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ सनत्कुमार उवाच ॥ यं दृष्ट्वा वर्ध्धसे देवि त्वं च यस्यासि माधवि ॥
स्वस्ति वाच्याह पुण्याग्रे प्रत्युवाच वसुन्धराम्। सनत्कुमार उवाच—यं दृष्ट्वा वर्धसे देवि त्वं च यस्यासि माधवि॥
Verse 8
विष्णुना धार्यमाणा च किं त्वया दृष्टमद्भुतम् ॥ एतदाचक्ष्व तत्त्वेन यत्ते हरिमुखाच्छ्रुतम् ॥
विष्णुना धार्यमाणा च किं त्वया दृष्टमद्भुतम्। एतदाचक्ष्व तत्त्वेन यत्ते हरिमुखाच्छ्रुतम्॥
Verse 9
ब्रह्मपुत्रवचः श्रुत्वा पृथिवी वाक्यमब्रवीत् ॥ धरण्युवाच ॥ यद्गुह्यं स मया पृष्टो यच्च मे सम्प्रभाषितम् ॥
ब्रह्मपुत्रवचः श्रुत्वा पृथिवी वाक्यमब्रवीत्। धरण्युवाच—यद्गुह्यं स मया पृष्टो यच्च मे सम्प्रभाषितम्॥
Verse 10
तेन मे कथितं ह्येतत्संसारात्तु विमोक्षणम् ॥ विष्णुभक्तेन यत्कार्यं यत्क्रिया परितिष्ठता
तेन मे कथितं ह्येतत्संसारात्तु विमोक्षणम्। विष्णुभक्तेन यत्कार्यं यत्क्रिया परितिष्ठता॥
Verse 11
उवाच परमं गुह्यं धर्माणां व्याप्तिनिश्चयम् ॥ अयं धर्मो मया ह्येतच्छ्रुते धर्मे सनातने
उवाच परमं गुह्यं धर्माणां व्याप्तिनिश्चयम् । अयं धर्मो मया ह्येतच्छ्रुते धर्मे सनातने ॥
Verse 12
ततो महीवचः श्रुत्वा ब्रह्मपुत्रो महातपाः ॥ कोकामुखे मम क्षेत्रं जपन्तो ब्रह्मवादिनः
ततो महीवचः श्रुत्वा ब्रह्मपुत्रो महातपाः । कोकामुखे मम क्षेत्रं जपन्तो ब्रह्मवादिनः ॥
Verse 13
तां सर्वानानयामास यत्र देवी व्यवस्थिताः ॥ सनत्कुमारः पूतात्मा प्रत्युवाच महीṃ प्रति
तां सर्वानानयामास यत्र देवी व्यवस्थिताः । सनत्कुमारः पूतात्मा प्रत्युवाच महीं प्रति ॥
Verse 14
सनत्कुमार उवाच ॥ यन्मया पूर्वमुक्तासि कथयस्व वरानने ॥ अप्रमेयगतिं चैव धर्ममाचक्ष्व तत्त्वतः
सनत्कुमार उवाच । यन्मया पूर्वमुक्तासि कथयस्व वरानने । अप्रमेयगतिं चैव धर्ममाचक्ष्व तत्त्वतः ॥
Verse 15
ततस्तस्य वचः श्रुत्वा प्रणम्य ऋषिपुङ्गवम् ॥ उवाच परमा प्रीता धात्री मधुरया गिरा
ततस्तस्य वचः श्रुत्वा प्रणम्य ऋषिपुङ्गवम् । उवाच परमा प्रीता धात्री मधुरया गिरा ॥
Verse 16
धरण्युवाच ॥ शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे यत्तद्विष्णुमुखाच्छ्रुतम् ॥ बाढमित्येव तां देवी स्वस्ति ब्रूहीति सोऽब्रवीत्
धरण्युवाच—शृण्वन्तु सर्वे ऋषयः यदिदं विष्णोर्मुखात् श्रुतम्। ते ‘बाढम्’ इत्युक्त्वा स देवीं प्रति—‘स्वस्ति ब्रूहि’ इत्यब्रवीत्।
Verse 17
नष्टचन्द्रानिले लोके नष्टभास्करतारके ॥ स्तम्भिताश्च दिशः सर्वा न प्राज्ञायात किञ्चन
लोके नष्टचन्द्रानिले नष्टभास्करतारके च; सर्वा दिशः स्तम्भिताः, किञ्चनापि न प्राज्ञायात्।
Verse 18
न वाति पवनस्तत्र नैव चाग्निर्न विद्युतः ॥ न किञ्चित्तत्र विद्येत न तारा न च राशयः
तत्र पवनो न वाति, न चाग्निर्न विद्युत्; तत्र किञ्चिदपि न विद्यते—न तारा न च राशयः।
Verse 19
अन्यद्दैवः कूर्मरूपस्त्वं समुद्रस्य मन्थने ॥ धृतवानसि कौर्मेण मन्दरं मधुसूदन
अन्यदा देवः त्वं कूर्मरूपः समुद्रमन्थने; कौर्मेण मन्दरं धृतवानसि, मधुसूदन।
Verse 20
पुनर्वराहरूपेण मां गच्छन्तीं रसातले ॥ उज्जहारैकदंष्ट्रेण भवानेव महार्णवात्
पुनर्वराहरूपेण मां रसातलं गच्छन्तीं भवानेव महार्णवात्; एकदंष्ट्रेण उज्जहार।
Verse 21
अन्यद्धिरण्यकशिपुर्वरदानेन दर्पितः ॥ असावपि नृसिंहेण वपुरास्थाय नाशितः
अन्यश्च हिरण्यकशिपुर्वरदानेन दर्पितोऽभूत्; त्वं नृसिंहवपुः समास्थाय तमपि विनाशितवान्।
Verse 22
पुनर्निःक्षत्ररूपेण त्वया अहं विकृता पुरा ॥ जामदग्न्येन रामेण त्वया दृष्टा सकृत्प्रभो
पुनर्निःक्षत्ररूपेण त्वयाहं पुरा विकृता; जामदग्न्येन रामेण त्वया सकृद्दृष्टा, प्रभो।
Verse 23
पुनश्च रावणो रक्षः क्षयितं स्वेन तेजसा ॥ बलिश्च बद्धो भगवन् त्वया वामनरूपिणा
पुनश्च रावणो रक्षः स्वतेजसा क्षयितः; बलिश्च, भगवन्, त्वया वामनरूपिणा बद्धः।
Verse 24
न च जानाम्यहं देव तव किंचिद्विचेष्टितम् ॥ उद्धृत्य मां कथं देव सृजसे किंच कारणम्
न च जानाम्यहं देव तव किञ्चिद्विचेष्टितम्; उद्धृत्य मां कथं देव सृजसे, किंच कारणम्।
Verse 25
सृष्ट्वा किमादिशः सर्वां न प्राज्ञायते किंचन ॥ न वाति पवनस्तत्र न चैवाग्निर्ज्वलत्यपि
सृष्ट्वा किमादिशः सर्वं न प्राज्ञायते किञ्चन; न वाति पवनस्तत्र न चाग्निर्ज्वलति अपि।
Verse 26
अंशवश्च न विद्यन्ते न नक्षत्रा न वा ग्रहाः ॥ न चैवाङ्गारकस्तत्र न शुक्रो न बृहस्पतिः
अत्र नांशवो विद्यन्ते, न नक्षत्राणि न ग्रहाः। न च तत्राङ्गारकः, न शुक्रः, न बृहस्पतिः॥
Verse 27
शनैश्चरो बुधो नात्र न चेन्द्रो धनदो यमः ॥ वरुणोऽपि न विद्येत नान्ये केचिद्दिवौकसः
अत्र शनैश्चरः बुधश्च न विद्येते; न चेन्द्रो न धनदः न यमः। वरुणोऽपि न विद्येत, नान्ये केचिद्दिवौकसः॥
Verse 28
गत्वा च शरणं देवी दैन्यं वदति माधवी ॥ प्रसीद मम देवेन्द्र मग्नाहं भारपीडिता
गत्वा शरणं देवी माधवी दैन्यं वदति। प्रसीद मम देवेन्द्र, मग्नाहं भारपीडिता॥
Verse 29
सपर्वतवनैः सार्द्धं मां तारय पितामह ॥ पृथिव्या वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः
सपर्वतवनैः सार्धं मां तारय पितामह। पृथिव्या वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः॥
Verse 30
मुहूर्तं ध्यानमास्थाय पृथिवीं तामुवाच ह ।। नाहं तारयितुं शक्तो विषमस्थां वसुन्धरे
मुहूर्तं ध्यानमास्थाय पृथिवीं तामुवाच ह। नाहं तारयितुं शक्तो विषमस्थां वसुन्धरे॥
Verse 31
लोकनाथं सुरश्रेष्ठमादिकर्त्तारमञ्जसा ।। लोकेशं धन्विनं श्रेष्ठं याहि मायाकरण्डकम्
अञ्जसा गच्छ लोकनाथं सुरश्रेष्ठम् आदिकर्तारम्; लोकेशं श्रेष्ठं धन्विनं—मायाकरण्डकं याहि।
Verse 32
सर्वेषामेव नः कार्यं यच्च किञ्चित्प्रवर्त्तते ।। सर्वांस्तारयितुं शक्तः कि पुनस्त्वां वसुन्धरे
अस्माकं सर्वेषामेव यत्किञ्चित् कार्यं प्रवर्तते; स सर्वान् तारयितुं शक्तः, किं पुनस्त्वां वसुन्धरे।
Verse 33
अनन्तशयने देवं शयानं योगशायिनम् ।। ततः कमलपत्राक्षी नानाभरणभूषिता
अनन्तशयने देवं शयानं योगशायिनम् ददर्श; ततः कमलपत्राक्षी नानाभरणभूषिता।
Verse 34
कृताञ्जलिपुटा देवी प्रसादयति माधवम् ।। धरण्युवाच ।। अहं भारसमायुक्ता ब्रह्माणं शरणङ्गता
देवी कृताञ्जलिपुटा माधवं प्रसादयति। धरण्युवाच—अहं भारसमायुक्ता ब्रह्माणं शरणं गता।
Verse 35
प्रत्याख्याता भगवता तेनाप्युक्तमिदं वचः ।। नाहं तारयितुं शक्तः सुष्रोणि व्रज माधवम्
भगवता प्रत्याख्याता; तेन चेदं वचः उक्तम्—नाहं तारयितुं शक्तः, सुष्रोणि, व्रज माधवम्।
Verse 36
स त्वां तारयितुं शक्तो मग्नासि यदि सागरे ।। प्रसीद मम देवेश लोकनाथ जगत्प्रभो
स त्वां तारयितुं शक्तो मग्नासि यदि सागरे । प्रसीद मम देवेश लोकनाथ जगत्प्रभो ॥
Verse 37
वासवो वरुणश्चासि ह्यग्निर्मारुत एव च ।। अक्षरश्च क्षरश्चासि त्वं दिशो विदिशो भवान्
वासवो वरुणश्चासि ह्यग्निर्मारुत एव च । अक्षरश्च क्षरश्चासि त्वं दिशो विदिशो भवान् ॥
Verse 38
मत्स्यः कूर्म्मो वराहश्च नरसिंहोऽसि वामनः ।। रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की महात्मवान्
मत्स्यः कूर्म्मो वराहश्च नरसिंहोऽसि वामनः । रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की महात्मवान् ॥
Verse 39
एवं पश्यसि योगेन श्रूयते त्वं महायशाः ।। युगायुग सहस्राणि व्यतीतान्यसि संस्थितः
एवं पश्यसि योगेन श्रूयते त्वं महायशाः । युगायुग सहस्राणि व्यतीतान्यसि संस्थितः ॥
Verse 40
पृथिवी वायुराकाशमापोज्योतिश्च पञ्चमम्॥ शब्दस्पर्शस्वरूपोऽसि रसो गन्धोऽसि नो भवान्
पृथिवी वायुराकाशमापोज्योतिश्च पञ्चमम् । शब्दस्पर्शस्वरूपोऽसि रसो गन्धोऽसि नो भवान् ॥
Verse 41
सग्रहाणि च ऋक्षाणि कलाकाष्ठामुहूर्त्तकाः
सग्रहाणि च ऋक्षाणि कलाकाष्ठामुहूर्त्तकाः—ग्रहाश्च ऋक्षाणि च तथा कालमानानि कलाकाष्ठामुहूर्त्तादीनि।
Verse 42
सग्रहा ये च नक्षत्रा कला कालमुहूर्त्तकाः॥ ज्योतिष्चक्रं ध्रुवश्चासि सर्वेषु द्योतते भवान्
सग्रहा ये च नक्षत्रा कला कालमुहूर्त्तकाः। ज्योतिष्चक्रं ध्रुवश्चासि सर्वेषु द्योतते भवान्॥
Verse 43
मासः पक्षमहोरात्रमृतुः संवत्सराण्यपि
मासः पक्षमहोरात्रमृतुः संवत्सराण्यपि—मासः पक्षोऽहोरात्रं ऋतवश्च संवत्सराश्च।
Verse 44
कला काष्ठापि षण्मासाः षड्रसाश्चापि संयमः॥ सरितः सागराश्च त्वं पर्वताश्च महोरगाः
कला काष्ठापि षण्मासाः षड्रसाश्चापि संयमः। सरितः सागराश्च त्वं पर्वताश्च महोरगाः॥
Verse 45
त्वं मेरुर्मन्दरो विन्ध्यो मलयो दर्दुरो भवान्॥ हिमवान्निषधश्चासि सचक्रोऽसि वरायुधः
त्वं मेरुर्मन्दरो विन्ध्यो मलयो दर्दुरो भवान्। हिमवान्निषधश्चासि सचक्रोऽसि वरायुधः॥
Verse 46
संक्षिप्तश्चैव विस्तारो गोप्ता यज्ञश्च शाश्वतः॥ यज्ञानां च महायज्ञो यूपानामसि संस्थितः
त्वं संक्षिप्तश्चैव विस्तारो गोप्ता यज्ञश्च शाश्वतः। यज्ञानां च महायज्ञो यूपानामसि संस्थितः॥
Verse 47
वेदानां सामवेदोऽसि साङ्गोपाङ्गो महाव्रतः॥ गर्जनं वर्षणं चासि त्वं वेधा अनृतानृते
वेदानां सामवेदोऽसि साङ्गोपाङ्गो महाव्रतः। गर्जनं वर्षणं चासि त्वं वेधा अनृतानृते॥
Verse 48
त्वं च कालश्च मृत्युश्च त्वं भूतो भूतभावनः॥ आदिमध्यान्त रूपोऽसि मेधा बुद्धिः स्मृतिर्भवान्
त्वं च कालश्च मृत्युश्च त्वं भूतो भूतभावनः। आदिमध्यान्त रूपोऽसि मेधा बुद्धिः स्मृतिर्भवान्॥
Verse 49
अमृतं सृजसे विष्णो येन लोकानधारयत्॥ त्वं प्रीतिस्त्वं परा प्रीतिः पुराणः पुरुषो भवान्
अमृतं सृजसे विष्णो येन लोकानधारयत्। त्वं प्रीतिस्त्वं परा प्रीतिः पुराणः पुरुषो भवान्॥
Verse 50
ध्येयाधेयं जगत्सर्वं यच्च किंचित् प्रवर्तते ॥ सप्तानामपि लोकानां त्वं नाथस्त्वमसंग्रहः ॥
ध्येयाधेयं जगत्सर्वं यच्च किंचित् प्रवर्तते। सप्तानामपि लोकानां त्वं नाथस्त्वमसंग्रहः॥
Verse 51
आदित्यस्त्वं युगावर्तास्त्वं तपस्वी महातपाः ॥ अप्रमानः प्रमेयोऽसि ऋषीणां च महानृषिः ॥
त्वमादित्यः, त्वं युगानां परिवर्तकः। त्वं तपस्वी महातपाः। अप्रमेयोऽपि त्वं प्रमेयोऽसि; ऋषीणां मध्ये त्वं महानृषिः॥
Verse 52
अनन्तश्चासि नागानां सर्पाणामसि तक्षकः ॥ उद्वहः प्रवहश्चासि वरुणो वारुणो भवान् ॥
नागानां मध्ये त्वमनन्तः; सर्पाणां मध्ये त्वं तक्षकः। त्वमुद्वहः प्रवहश्च; त्वं वरुणः, वरुणसम्बद्धा शक्तिरपि भवान्॥
Verse 53
क्रीडाविक्षेपणश्चासि गृहेषु गृहदेवताः ॥ सर्वात्मकः सर्वगतो वर्ध्धनो मन एव च ॥
त्वं क्रीडा विक्षेपणं च; गृहेषु त्वं गृहदेवता। सर्वात्मकः सर्वगतोऽसि; वर्ध्धनोऽसि मन एव च॥
Verse 54
साङ्गस्त्वं विद्युतिनां च वैद्युतानां महाद्युतिः ॥ युगे मन्वन्तरे चापि वृक्षाणां च वनस्पतिः ॥
विद्युतिनां मध्ये त्वं साङ्गः; वैद्युतानां मध्ये त्वं महाद्युतिः। युगे मन्वन्तरे चापि, वृक्षाणां मध्ये त्वं वनस्पतिः॥
Verse 55
गरुडोऽसि महात्मानं वहसि त्वं परायणः ॥ दुन्दुभिर्नेमिघोषैश्च आकाशममलो भवान् ॥
त्वं गरुडोऽसि; परायणः सन् महात्मानं प्रभुं वहसि। त्वं दुन्दुभिः, नेमिघोषश्च; त्वमाकाशममलो भवान्॥
Verse 56
जयश्च विजयश्चासि गृहेषु गृहदेवताः ॥ सर्वात्मकः सर्वगतश्चेतनो मन एव च ॥
जयश्च विजयश्चासि गृहेषु गृहदेवताः। सर्वात्मकः सर्वगतश्चेतनो मन एव च॥
Verse 57
भगस्त्वं विषलिङ्गश्च परस्त्वं परमात्मकः ॥ सर्वभूतनमस्कार्यो नमो देव नमो नमः ॥
भगस्त्वं विषलिङ्गश्च परस्त्वं परमात्मकः। सर्वभूतनमस्कार्यो नमो देव नमो नमः॥
Verse 58
मां त्वं मग्नामसि त्रातुं लोकनाथ इहार्हसि ॥ आदिकालात्मकः कृष्णः सर्वलोकात्मको विभुः ॥
मां त्वं मग्नामसि त्रातुं लोकनाथ इहार्हसि। आदिकालात्मकः कृष्णः सर्वलोकात्मको विभुः॥
Verse 59
य इदं पठते स्तोत्रं केशवस्य दृढव्रतः ॥ व्याधितो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥
य इदं पठते स्तोत्रं केशवस्य दृढव्रतः। व्याधितो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात्॥
Verse 60
अपुत्रो लभते पुत्रं दरिद्रो धनमाप्नुयात् ॥ अभार्यो लभते भार्यामपतिः पतिमाप्नुयात् ॥
अपुत्रो लभते पुत्रं दरिद्रो धनमाप्नुयात्। अभार्यो लभते भार्यामपतिः पतिमाप्नुयात्॥
Verse 61
उभे सन्ध्ये पठेत्स्तोत्रं माधवस्य महात्मनः ॥ स गच्छेद्विष्णुलोकं च नात्र कार्या विचारणा ॥
उभे सन्ध्ये महात्मनः माधवस्य स्तोत्रं यः पठति, स विष्णुलोकं गच्छति; अत्र विचारणा न कार्या।
Verse 62
एवं तु अक्षरोक्तोऽपि भवेत् तु परिकल्पना ॥ तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥
एवं अक्षरशः उच्चारितमपि कर्म परिकल्प्यते; तावत् वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते।
Verse 63
शृणु तत्त्वेन विप्रेन्द्र गुह्यं धर्मं महौजसम् ॥ भगवत्प्रोक्तधर्मेषु यद्गुह्यं कथयाम्यहम् ॥
विप्रेन्द्र, तत्त्वेन शृणु—गुह्यं धर्मं महौजसम्; भगवत्प्रोक्तधर्मेषु यद्गुह्यं तदहं कथयामि।
Verse 64
वेदेषु चैव नष्टेषु मत्स्यो भूत्वा रसातलम् ॥ प्रविश्य तानथोत्कृष्य ब्रह्मणे दत्तवानसि ॥
वेदेषु नष्टेषु त्वं मत्स्यो भूत्वा रसातलं प्रविश्य, तान् उत्कृष्य ब्रह्मणे दत्तवानसि।
Verse 65
वर्जयित्वात्र त्रीन्देवान् ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् ॥ पृथिवी भारसन्तप्ता ब्रह्माणं शरणं गता ॥
अत्र ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् त्रीन् देवान् वर्जयित्वा, पृथिवी भारसन्तप्ता ब्रह्माणं शरणं गता।
Verse 66
भक्त्या त्वां शरणं यामि प्रसीद मम माधव ॥ त्वमादित्यश्च चन्द्रश्च त्वं यमो धनदस्तु वै ॥
भक्त्या त्वां शरणं यामि; प्रसीद मम माधव। त्वमेव आदित्यश्च चन्द्रश्च; त्वं यमः, त्वं च धनदः (कुबेरः)॥
Verse 67
धनुषां च पिनाकोऽसि साङ्ख्ययोगोऽसि चोत्तमः ॥ परम्परोऽसि लोकानां नारायणः परायणः ॥
धनुषां मध्ये पिनाकोऽसि; साङ्ख्ययोगोऽसि चोत्तमः। लोकानां परम्पराधारोऽसि; नारायणः परायणः॥
Verse 68
श्रद्धासि त्वं च देवेश दोषहन्तासि माधव ॥ अण्डजोद्भिज्जस्वेदानां जरायूनां च माधव ॥
श्रद्धासि त्वं देवेश; दोषहन्तासि माधव। अण्डज-उद्भिज्ज-स्वेद-जरायुजानां च सर्वेषां धारकः त्वमेव, माधव॥
Inside Adhyaya 113
How it unfolds
- Where it opens
The adhyāya begins with a formal stuti to Varāha—Viṣṇu in boar-form—celebrated as the cosmic rescuer who lifts and steadies the Earth, restoring terrestrial order and dharmic balance.
- Central event
Pṛthivī (Dharā), remembering her rescue in earlier cycles, raises an inquiry about the rationale and mechanism of repeated divine interventions. Sanatkumāra arrives at the sacred field and asks Pṛthivī to disclose the “guhya dharma” she heard directly from Viṣṇu, establishing Earth as a transmitter of esoteric ethical-cosmological teaching.
- Climax resolution
Pṛthivī narrates a crisis/pre-creation-like disorder: absence of luminaries and regulators (jyotiṣ-cakra), and lack of wind, fire, and stabilizing cosmic administration. Burdened and overwhelmed, she seeks refuge first with Brahmā, who redirects her to Viṣṇu. The resolution is articulated through an expansive identification hymn: Viṣṇu is equated with avatāras, deities, time-measures, elements, directions, rivers, mountains, and cosmic structures—an integrative ontology that grounds restoration in Viṣṇu as the sustaining totality.
- Closing phalashruti
A recitation-benefit is promised: the hymn’s japa/stotra—especially at both sandhyās—confers protective merit, stabilizing auspiciousness and aligning the reciter with Viṣṇu’s sustaining order (dharma and cosmic balance).
Geographical context
Kokāmukha (kṣetra; mentioned as a ritual/japa locus); Meru; Mandara; Vindhya; Malaya; Dardura; Himavān; Niṣadha; Mahārṇava / Sāgara (cosmic ocean setting).
Tirtha focus
- Primary TirthaKokāmukha-kṣetra
- Pilgrimage MeritThe chapter implies merit through presence and practice at the kṣetra (as a japa locus) and through hymn-recitation; it emphasizes spiritual efficacy more than a detailed tīrtha-māhātmya (no quantified phala like aśvamedha-equivalence is specified in the summary).
Ritual instructions
- Primary RitualVarāha-stuti / Viṣṇu-identification hymn recitation (stotra-japa) at both sandhyās
- BenefitProtective and stabilizing merit: removal of disorder/inauspiciousness, alignment with sustaining dharma, and devotional fruit promised for those who recite (especially at the two sandhyās).
The narrative frame
- Primary narration framed through Pṛthivī’s account; Sanatkumāra functions as the requesting interlocutor; the stuti addresses Viṣṇu/Varāha.Sanatkumāra (and, by extension, assembled sages/audience within the frame) · Reverential, inquisitive, and didactic—moving from praise to philosophical questioning and then to cosmological instruction.
The emotional journey
- Dominant RasaBhakti (with adbhuta)
- Emotional ProgressionAwe-filled praise of Varāha → Earth’s anxiety and burdened lament amid cosmic disorder → seeking refuge through cosmic hierarchy (Brahmā → Viṣṇu) → expansive reassurance via Viṣṇu’s all-encompassing identity → settled devotion expressed as recitation and remembrance.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityModerate: Kokāmukha is referenced as a kṣetra/japa locus, but the chapter’s emphasis is hymnology rather than route-details; identification with a single modern site may require regional tradition and local scholarship.
Frequently Asked Questions
The chapter frames Earth’s “burden” (bhāra-pīḍā) as a problem of cosmic-terrestrial balance and presents restoration as dependent on a higher sustaining principle identified with Viṣṇu/Varāha. The text also models knowledge transmission: Pṛthivī is positioned as a witness who relays “guhya dharma” heard from Viṣṇu to Sanatkumāra and assembled sages, implying that dharma includes maintaining conditions that allow ordered life (light, time, and regulation) and that terrestrial stability is a legitimate subject of inquiry and instruction.
No explicit tithi, nakṣatra-based ritual calendar, or seasonal injunction is prescribed. Time is invoked conceptually through units and cycles (kalā, kāṣṭhā, muhūrta, māsā, pakṣa, ahorātra, ṛtu, saṃvatsara; and kalpa/manvantara/yuga references). The recitation practice is timed only by daily rhythm: the hymn is said to be recited at both sandhyās (ubhe sandhye).
Pṛthivī describes herself as magnā (submerged/overwhelmed) and bhāra-santaptā (afflicted by burden), linking terrestrial distress to a broader collapse of regulating forces—absence of wind, fire, luminaries, and celestial order. The narrative’s solution is not technical land-management but a cosmological re-stabilization: Earth seeks refuge through hierarchical governance (Brahmā → Viṣṇu), and Viṣṇu is praised as identical with elements, time, rivers, mountains, and directions—an integrative ontology that frames environmental stability as inseparable from ethical-cosmic order.
The chapter references mythic-cosmological figures rather than human dynastic lineages: Sanatkumāra (brahma-putra), Brahmā (lokapitāmaha), and Viṣṇu’s avatāra figures (Matsya, Kūrma, Varāha, Narasiṃha, Vāmana; plus Rāma, Kṛṣṇa, Buddha, Kalkin). It also names deities functioning as cosmic administrators (Indra/Vāsava, Varuṇa, Yama, Kubera/Dhanada, Agni, Māruta), and cosmic locations/mountains (Meru, Mandara, etc.) as part of the cultural-cosmological map.
Ask anything about Adhyaya 113 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
