Adhyaya 113: Hymn to Varāha and Pṛthivī’s Inquiry (Prelude to the Sanatkumāra Dialogue)

Verse 1

अथ भगवत्स्तुतिः ॥ ॐ नमो वराहाय नमो ब्रह्मपुत्राय सनत्कुमाराय नमः ॥

आता भगवंताची स्तुती आरंभ होते—ॐ वराहास नमस्कार; ब्रह्मपुत्र सनत्कुमारास नमस्कार।

Verse 2

नमस्तस्मै वराहाय लीलयोद्धरते महीम् ॥ सुरमध्येगतो यस्य मेरुः खणखणायते ॥

त्या वराहास नमस्कार, जो क्रीडेसारखा पृथ्वीचा उद्धार करतो; देवांच्या मध्यभागी ज्याच्या समोर मेरूही खणखणत कंपित होतो।

Verse 3

दंष्ट्राग्रेणोद्धृता गोरोदधिपरिवृता पर्वतैर्निम्नगाभिर्भक्तानां भीतिहानौ सुरनरकदशास्यान्तकः क्रोडरूपी ॥ विष्णुः सर्वेश्वरोऽयं यमिह हतमला लीलया प्राप्नुवन्ति त्यक्तात्मानो न पापे प्रभु भवतु मुदितारातिपक्षक्षितीशम् ॥

दंष्ट्रेच्या अग्रभागावर उचललेली पृथ्वी—क्षीरसागराने वेढलेली, पर्वत व नद्यांसह—भक्तांचा भय नाश करणारा, वराहरूपी, दशानन (रावण) संहारक, देव-मानव-पाताळ यांच्या मध्ये विचरणारा। हा विष्णूच सर्वेश्वर आहे; निर्मळ जन येथे त्याला लीलारूप कृपेने प्राप्त करतात. आत्माभिमान त्यागणाऱ्यांसाठी तो पापनाशक प्रभू ठरो, आणि वैर शांत करून पृथ्वीच्या राजांना आनंदित करो।

Verse 4

यस्मिन्काले क्षितिः पूर्वकल्पे वाराह मूर्तिना ॥ उद्धृता च यया भक्त्या पप्रच्छ परमेश्वरम् ॥

पूर्वकल्पात ज्या वेळी वराहमूर्तीने पृथ्वी उचलली, त्या वेळी तिने त्याच भक्तीने परमेश्वराला प्रश्न केला।

Verse 5

धरण्युवाच ॥ कल्पे कल्पे भवानेव मां समुद्धरते भवान् ॥ न बाहुश्चेष्टते मूर्तिर्मादृशीं गां च केशव ॥

धरणी म्हणाली—हे केशवा! प्रत्येक कल्पात तूच मला उचलून काढतोस. पण माझ्यासारखी पृथ्वी उचलताना ही देहधारी मूर्ती बाहूंचा परिश्रमही करत नाही, तरीही तू मला उद्धरतोस।

Verse 6

स तेन सान्त्वितायां वै पृथिव्यां यः समागतः ॥ सनत्कुमारस्तत्क्षेत्रे दृष्ट्वा तां संस्थितां महीम् ॥

अशी सांत्वित झालेल्या पृथ्वीपाशी सनत्कुमार तेथे आले; आणि त्या क्षेत्रात पृथ्वी पुन्हा स्थिर झालेली पाहून त्यांनी…

Verse 7

स्वस्ति वाच्याह पुण्याग्रे प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ सनत्कुमार उवाच ॥ यं दृष्ट्वा वर्ध्धसे देवि त्वं च यस्यासि माधवि ॥

त्या पुण्यस्थळाच्या अग्रभागी ‘स्वस्ति’ उच्चारून त्यांनी वसुंधरेला प्रत्युत्तर दिले. सनत्कुमार म्हणाले—हे देवी! ज्याला पाहून तू वाढतेस, आणि ज्याची तू (प्रिय) आहेस, हे माधवी—

Verse 8

विष्णुना धार्यमाणा च किं त्वया दृष्टमद्भुतम् ॥ एतदाचक्ष्व तत्त्वेन यत्ते हरिमुखाच्छ्रुतम् ॥

आणि विष्णूने धारण केलेली असताना तू कोणते अद्भुत पाहिले? हरिच्या मुखातून जे ऐकलेस ते तत्त्वतः, सत्याप्रमाणे सांग.

Verse 9

ब्रह्मपुत्रवचः श्रुत्वा पृथिवी वाक्यमब्रवीत् ॥ धरण्युवाच ॥ यद्गुह्यं स मया पृष्टो यच्च मे सम्प्रभाषितम् ॥

ब्रह्मपुत्राचे वचन ऐकून पृथ्वी बोलली. धरणी म्हणाली—ज्या गूढ विषयाविषयी मी त्यांना विचारले होते, आणि जे त्यांनी मला सांगितले…

Verse 10

तेन मे कथितं ह्येतत्संसारात्तु विमोक्षणम् ॥ विष्णुभक्तेन यत्कार्यं यत्क्रिया परितिष्ठता

त्यांनी मला हे सांगितले—संसारातून मुक्तीचा उपाय; तसेच विष्णुभक्ताने काय करावे, आणि कोणते आचरण व साधना दृढपणे पाळावी.

Verse 11

उवाच परमं गुह्यं धर्माणां व्याप्तिनिश्चयम् ॥ अयं धर्मो मया ह्येतच्छ्रुते धर्मे सनातने

त्यांनी धर्माच्या सर्वव्याप्तीचा निश्चय करणारे परम गुह्य रहस्य सांगितले. ते म्हणाले—‘हा तोच धर्म आहे, जो मी श्रुतीच्या सनातन धर्मात ऐकला आहे.’

Verse 12

ततो महीवचः श्रुत्वा ब्रह्मपुत्रो महातपाः ॥ कोकामुखे मम क्षेत्रं जपन्तो ब्रह्मवादिनः

त्यानंतर महातपस्वी ब्रह्मपुत्राने मही (पृथ्वी)चे वचन ऐकून सांगितले—कोकामुख येथे, माझ्या क्षेत्रात, ब्रह्मवादि ऋषी जप करीत असतात.

Verse 13

तां सर्वानानयामास यत्र देवी व्यवस्थिताः ॥ सनत्कुमारः पूतात्मा प्रत्युवाच महीṃ प्रति

तो त्याने सर्वांना तेथे आणले जिथे देवी विराजमान होत्या. मग पूतात्मा सनत्कुमाराने मही (पृथ्वी)ला प्रत्युत्तर दिले.

Verse 14

सनत्कुमार उवाच ॥ यन्मया पूर्वमुक्तासि कथयस्व वरानने ॥ अप्रमेयगतिं चैव धर्ममाचक्ष्व तत्त्वतः

सनत्कुमार म्हणाले—हे वरानने! मी पूर्वी तुला जे सांगितले होते ते सांग. आणि ज्याची गती अप्रमेय आहे तो धर्मही तत्त्वतः स्पष्ट कर.

Verse 15

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा प्रणम्य ऋषिपुङ्गवम् ॥ उवाच परमा प्रीता धात्री मधुरया गिरा

त्यानंतर त्याचे वचन ऐकून आणि त्या ऋषिपुंगवाला प्रणाम करून, परम आनंदित धात्री (पृथ्वी) मधुर वाणीने बोलली.

Verse 16

धरण्युवाच ॥ शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे यत्तद्विष्णुमुखाच्छ्रुतम् ॥ बाढमित्येव तां देवी स्वस्ति ब्रूहीति सोऽब्रवीत्

धरणी म्हणाली—“विष्णूच्या मुखातून जे ऐकले गेले ते सर्व ऋषींनी ऐकावे.” ते म्हणाले, “बाढम् (तथास्तु),” आणि तो देवीस म्हणाला—“स्वस्ति, म्हणजे मंगल-आशीर्वाद, सांग.”

Verse 17

नष्टचन्द्रानिले लोके नष्टभास्करतारके ॥ स्तम्भिताश्च दिशः सर्वा न प्राज्ञायात किञ्चन

लोकात चंद्र व वारा नाहीसे झाले, सूर्य व तारेही लोपले; सर्व दिशा स्तंभित झाल्या, काहीच कळत नव्हते।

Verse 18

न वाति पवनस्तत्र नैव चाग्निर्न विद्युतः ॥ न किञ्चित्तत्र विद्येत न तारा न च राशयः

तेथे वारा वाहत नव्हता; ना अग्नी, ना वीज. तेथे काहीच नव्हते—ना तारे, ना राशी (नक्षत्रसमूह).

Verse 19

अन्यद्दैवः कूर्मरूपस्त्वं समुद्रस्य मन्थने ॥ धृतवानसि कौर्मेण मन्दरं मधुसूदन

आणखी एका वेळी, हे देव! समुद्रमंथनाच्या प्रसंगी तू कूर्मरूप धारण करून, हे मधुसूदन, आपल्या कूर्मस्वरूपाने मंदर पर्वत धारण केला होतास.

Verse 20

पुनर्वराहरूपेण मां गच्छन्तीं रसातले ॥ उज्जहारैकदंष्ट्रेण भवानेव महार्णवात्

पुन्हा वराहरूप धारण करून, मी रसातळाकडे जात असताना, तूच, हे प्रभो, महासागरातून मला एका दंष्ट्रेने (एकाच सुळ्याने) उचलून वर काढलेस.

Verse 21

अन्यद्धिरण्यकशिपुर्वरदानेन दर्पितः ॥ असावपि नृसिंहेण वपुरास्थाय नाशितः

आणखी एक शत्रू हिरण्यकशिपू वरदानामुळे गर्वित झाला; तुम्ही नृसिंह-रूप धारण करून त्यालाही नष्ट केले।

Verse 22

पुनर्निःक्षत्ररूपेण त्वया अहं विकृता पुरा ॥ जामदग्न्येन रामेण त्वया दृष्टा सकृत्प्रभो

पुन्हा ‘निःक्षत्र’ करणाऱ्या रूपाने तुम्ही मला पूर्वी बदलले; आणि जामदग्न्य रामाने मला एकदाच पाहिले, हे प्रभो।

Verse 23

पुनश्च रावणो रक्षः क्षयितं स्वेन तेजसा ॥ बलिश्च बद्धो भगवन् त्वया वामनरूपिणा

पुन्हा राक्षस रावण तुमच्या स्वतःच्या तेजाने नष्ट झाला; आणि हे भगवन्, वामन-रूपाने तुम्ही बलिलाही बांधले।

Verse 24

न च जानाम्यहं देव तव किंचिद्विचेष्टितम् ॥ उद्धृत्य मां कथं देव सृजसे किंच कारणम्

आणि हे देव, तुमची कोणतीही विशेष लीला मला कळत नाही; मला उचलून पुन्हा तुम्ही कसे सृजन करता, हे देव, आणि कोणत्या कारणासाठी?

Verse 25

सृष्ट्वा किमादिशः सर्वां न प्राज्ञायते किंचन ॥ न वाति पवनस्तत्र न चैवाग्निर्ज्वलत्यपि

सृष्टी केल्यानंतर हे सर्व जग कसे आहे—काहीच कळत नाही; तिथे वारा वाहत नाही आणि अग्नीही जळत नाही।

Verse 26

अंशवश्च न विद्यन्ते न नक्षत्रा न वा ग्रहाः ॥ न चैवाङ्गारकस्तत्र न शुक्रो न बृहस्पतिः

तेथे किरणे नाहीत; ना नक्षत्रे, ना ग्रह. तेथे अङ्गारक (मंगळ), शुक्र आणि बृहस्पतीही नाहीत.

Verse 27

शनैश्चरो बुधो नात्र न चेन्द्रो धनदो यमः ॥ वरुणोऽपि न विद्येत नान्ये केचिद्दिवौकसः

तेथे शनैश्चर (शनि) व बुध नाहीत; इंद्र, धनद (कुबेर) व यमही नाहीत. वरुणसुद्धा नाही, आणि अन्य कोणतेही दिवौकस नाहीत.

Verse 28

गत्वा च शरणं देवी दैन्यं वदति माधवी ॥ प्रसीद मम देवेन्द्र मग्नाहं भारपीडिता

शरण जाऊन देवी माधवी दैन्याने म्हणाली—“हे देवेन्द्र, प्रसन्न व्हा; भाराने पीडित होऊन मी बुडत आहे.”

Verse 29

सपर्वतवनैः सार्द्धं मां तारय पितामह ॥ पृथिव्या वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः

“माझ्या पर्वत-वनांसह मला तारवा, हे पितामह.” पृथ्वीचे वचन ऐकून लोकपितामह ब्रह्मा (बोलला).

Verse 30

मुहूर्तं ध्यानमास्थाय पृथिवीं तामुवाच ह ।। नाहं तारयितुं शक्तो विषमस्थां वसुन्धरे

क्षणभर ध्यान करून तो त्या पृथ्वीला म्हणाला—“हे वसुंधरे, या विषम अवस्थेत तुला तारण्यास मी समर्थ नाही.”

Verse 31

लोकनाथं सुरश्रेष्ठमादिकर्त्तारमञ्जसा ।। लोकेशं धन्विनं श्रेष्ठं याहि मायाकरण्डकम्

विलंब न करता जगन्नाथ, देवश्रेष्ठ, आदिकर्ता; लोकेश, श्रेष्ठ धनुर्धर—मायाकरण्डकाकडे जा।

Verse 32

सर्वेषामेव नः कार्यं यच्च किञ्चित्प्रवर्त्तते ।। सर्वांस्तारयितुं शक्तः कि पुनस्त्वां वसुन्धरे

आपल्या सर्वांचे जे काही कार्य उद्भवते—तो सर्वांना तारण्यास समर्थ आहे; मग हे वसुंधरे, तुला तर अधिकच तारू शकतो।

Verse 33

अनन्तशयने देवं शयानं योगशायिनम् ।। ततः कमलपत्राक्षी नानाभरणभूषिता

मग तिने अनंतशय्येवर शयन करणारा, योगनिद्रेत स्थित देव पाहिला; त्यानंतर कमलपत्रनेत्री देवी नानाविध आभूषणांनी भूषित झाली।

Verse 34

कृताञ्जलिपुटा देवी प्रसादयति माधवम् ।। धरण्युवाच ।। अहं भारसमायुक्ता ब्रह्माणं शरणङ्गता

देवीने हात जोडून माधवाची कृपा मागितली। धरणी म्हणाली—मी भारी भाराने ग्रस्त होऊन ब्रह्म्याच्या शरणी गेले आहे।

Verse 35

प्रत्याख्याता भगवता तेनाप्युक्तमिदं वचः ।। नाहं तारयितुं शक्तः सुष्रोणि व्रज माधवम्

भगवानांनी मला परत पाठवले; आणि त्यांनी असे वचन सांगितले—‘हे सुष्रोणि, मी तुला तारू शकत नाही; माधवाकडे जा।’

Verse 36

स त्वां तारयितुं शक्तो मग्नासि यदि सागरे ।। प्रसीद मम देवेश लोकनाथ जगत्प्रभो

तू समुद्रात बुडालास तरी तो तुला तारू शकतो. हे देवेश, हे लोकनाथ, हे जगत्प्रभो, माझ्यावर प्रसन्न हो.

Verse 37

वासवो वरुणश्चासि ह्यग्निर्मारुत एव च ।। अक्षरश्च क्षरश्चासि त्वं दिशो विदिशो भवान्

तू वासव (इंद्र) आणि वरुण आहेस; तू अग्नी आणि मारुत (वायू)ही आहेस. तू अक्षर आणि क्षर आहेस; तू दिशाही आणि विदिशाही आहेस.

Verse 38

मत्स्यः कूर्म्मो वराहश्च नरसिंहोऽसि वामनः ।। रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की महात्मवान्

तू मत्स्य, कूर्म आणि वराह आहेस; तू नरसिंह आणि वामन आहेस. तू राम आणि परशुराम तसेच कृष्ण आहेस; तू बुद्ध आणि महात्मा कल्की आहेस.

Verse 39

एवं पश्यसि योगेन श्रूयते त्वं महायशाः ।। युगायुग सहस्राणि व्यतीतान्यसि संस्थितः

अशा प्रकारे तू योगाने पाहतोस, आणि तू महायशस्वी म्हणून श्रवणात येतोस. युगानुयुगे सहस्रावधी काळ लोटला तरी तू स्थितप्रज्ञ राहतोस.

Verse 40

पृथिवी वायुराकाशमापोज्योतिश्च पञ्चमम्॥ शब्दस्पर्शस्वरूपोऽसि रसो गन्धोऽसि नो भवान्

पृथ्वी, वायू, आकाश, आप आणि पाचवे तेज—हे सर्व तूच आहेस. तू शब्द व स्पर्शस्वरूप आहेस; तूच आमच्यासाठी रस आणि गंध आहेस.

Verse 41

सग्रहाणि च ऋक्षाणि कलाकाष्ठामुहूर्त्तकाः

ग्रह आणि ऋक्ष/नक्षत्रे, तसेच काळाची मापे—कला, काष्ठा आणि मुहूर्त।

Verse 42

सग्रहा ये च नक्षत्रा कला कालमुहूर्त्तकाः॥ ज्योतिष्चक्रं ध्रुवश्चासि सर्वेषु द्योतते भवान्

ते ग्रह आणि ते नक्षत्र, तसेच काळाचे विभाग—कला, काल आणि मुहूर्त; आपणच ज्योतींचे चक्र आहात, आपणच ध्रुव आहात; सर्वांमध्ये आपणच प्रकाशता।

Verse 43

मासः पक्षमहोरात्रमृतुः संवत्सराण्यपि

मास, पक्ष, अहोरात्र, ऋतू—आणि संवत्सर (वर्ष)ही।

Verse 44

कला काष्ठापि षण्मासाः षड्रसाश्चापि संयमः॥ सरितः सागराश्च त्वं पर्वताश्च महोरगाः

कला व काष्ठा, तसेच षण्मास; सहा रस आणि संयमही। आपणच नद्या व सागर; आणि आपणच पर्वत व महोरग (महासर्प) आहात।

Verse 45

त्वं मेरुर्मन्दरो विन्ध्यो मलयो दर्दुरो भवान्॥ हिमवान्निषधश्चासि सचक्रोऽसि वरायुधः

आपण मेरु, मंदर, विंध्य, मलय आणि दर्दुर आहात। आपण हिमवान् व निषध आहात; आपण चक्रधारी, उत्तम आयुधधारी आहात।

Verse 46

संक्षिप्तश्चैव विस्तारो गोप्ता यज्ञश्च शाश्वतः॥ यज्ञानां च महायज्ञो यूपानामसि संस्थितः

तू संक्षिप्तही आहेस आणि विस्तारही; तू रक्षक आहेस व शाश्वत यज्ञ आहेस। यज्ञांमध्ये तू महायज्ञ; यूपांमध्ये तूच प्रतिष्ठित आधार आहेस।

Verse 47

वेदानां सामवेदोऽसि साङ्गोपाङ्गो महाव्रतः॥ गर्जनं वर्षणं चासि त्वं वेधा अनृतानृते

वेदांमध्ये तू सामवेद आहेस, अंग-उपांगांसह महाव्रतस्वरूप। तू गर्जना व वर्षाव आहेस; तू विधाता—सत्य व असत्याचाही नियंता।

Verse 48

त्वं च कालश्च मृत्युश्च त्वं भूतो भूतभावनः॥ आदिमध्यान्त रूपोऽसि मेधा बुद्धिः स्मृतिर्भवान्

तूच काळ आहेस आणि मृत्यूही; तूच अस्तित्व आहेस व भूतांना भावित करणारा. तू आदि-मध्य-अंत स्वरूप; तूच मेधा, बुद्धी व स्मृती आहेस।

Verse 49

अमृतं सृजसे विष्णो येन लोकानधारयत्॥ त्वं प्रीतिस्त्वं परा प्रीतिः पुराणः पुरुषो भवान्

हे विष्णो! तू अमृताची सृष्टी करतोस, ज्याने लोक धारण होतात. तूच प्रीती आहेस, तूच परा प्रीती; तूच पुराण पुरुष आहेस।

Verse 50

ध्येयाधेयं जगत्सर्वं यच्च किंचित् प्रवर्तते ॥ सप्तानामपि लोकानां त्वं नाथस्त्वमसंग्रहः ॥

हे सर्व जगत—ध्येय आणि ध्येयाचा आधार—आणि जे काही कसेही प्रवर्तते, ते तूच आहेस. सातही लोकांचा तू नाथ; तू असंग व अपरिग्रही आहेस।

Verse 51

आदित्यस्त्वं युगावर्तास्त्वं तपस्वी महातपाः ॥ अप्रमानः प्रमेयोऽसि ऋषीणां च महानृषिः ॥

तू आदित्य आहेस; तू युगांचा परिवर्तन-बिंदू आहेस. तू तपस्वी, महातपस्वी आहेस. तू अप्रमेय असूनही प्रमाणज्ञानाचा विषय आहेस; ऋषींमध्ये तू महान ऋषी आहेस.

Verse 52

अनन्तश्चासि नागानां सर्पाणामसि तक्षकः ॥ उद्वहः प्रवहश्चासि वरुणो वारुणो भवान् ॥

नागांमध्ये तू अनंत आहेस; सर्पांमध्ये तू तक्षक आहेस. तू उद्वह व प्रवह—ऊर्ध्ववाहक आणि अग्रप्रवाही धारा आहेस. तू वरुण आहेस; वरुणसंबंधी शक्तीही तूच आहेस.

Verse 53

क्रीडाविक्षेपणश्चासि गृहेषु गृहदेवताः ॥ सर्वात्मकः सर्वगतो वर्ध्धनो मन एव च ॥

तू क्रीडा व विनोद आहेस; घरांमध्ये तू गृहदेवता आहेस. तू सर्वात्मक, सर्वत्रगामी आहेस; तू वर्धन करणारा आहेस—आणि मनही तूच आहेस.

Verse 54

साङ्गस्त्वं विद्युतिनां च वैद्युतानां महाद्युतिः ॥ युगे मन्वन्तरे चापि वृक्षाणां च वनस्पतिः ॥

विद्युत्-झळकांमध्ये तू साङ्ग (साकार) आहेस; वैद्युत तेजामध्ये तू महाद्युती आहेस. युगात व मन्वंतरातही, वृक्षांमध्ये तू वनस्पतीस्वामी आहेस.

Verse 55

गरुडोऽसि महात्मानं वहसि त्वं परायणः ॥ दुन्दुभिर्नेमिघोषैश्च आकाशममलो भवान् ॥

तू गरुड आहेस; परम आश्रय होऊन तू महात्मा प्रभूला वहन करतोस. तू दुंदुभी व नेमिघोष (चक्रकड्याचा नाद) आहेस; तू निर्मळ आकाश आहेस.

Verse 56

जयश्च विजयश्चासि गृहेषु गृहदेवताः ॥ सर्वात्मकः सर्वगतश्चेतनो मन एव च ॥

तूच जय आणि विजय; घराघरांत तू गृहदेवता आहेस। तू सर्वस्वरूप, सर्वत्र व्यापलेली चेतना आहेस—आणि मनही तूच आहेस।

Verse 57

भगस्त्वं विषलिङ्गश्च परस्त्वं परमात्मकः ॥ सर्वभूतनमस्कार्यो नमो देव नमो नमः ॥

तू भग आहेस, तू विषलिङ्गही आहेस; तू परात्पर, परमात्मस्वरूप आहेस। सर्व भूतांना वंदनीय आहेस। हे देव, तुला नमस्कार—पुन्हा पुन्हा नमस्कार।

Verse 58

मां त्वं मग्नामसि त्रातुं लोकनाथ इहार्हसि ॥ आदिकालात्मकः कृष्णः सर्वलोकात्मको विभुः ॥

मी संकटात बुडालो आहे; हे लोकनाथ, येथे मला तारणे तुला उचित आहे। तू कृष्ण आहेस—आदिकालस्वरूप; सर्वलोकांचा आत्मा, सर्वशक्तिमान विभू।

Verse 59

य इदं पठते स्तोत्रं केशवस्य दृढव्रतः ॥ व्याधितो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥

जो दृढव्रताने केशवाचे हे स्तोत्र पठतो, तो व्याधिग्रस्त असेल तर रोगातून मुक्त होतो; आणि बांधलेला असेल तर बंधनातून सुटतो।

Verse 60

अपुत्रो लभते पुत्रं दरिद्रो धनमाप्नुयात् ॥ अभार्यो लभते भार्यामपतिः पतिमाप्नुयात् ॥

ज्याला पुत्र नाही तो पुत्र प्राप्त करतो; जो दरिद्री आहे तो धन मिळवतो। ज्याला पत्नी नाही तो पत्नी मिळवतो; आणि जिने पती नाही तो पती प्राप्त करते।

Verse 61

उभे सन्ध्ये पठेत्स्तोत्रं माधवस्य महात्मनः ॥ स गच्छेद्विष्णुलोकं च नात्र कार्या विचारणा ॥

जो महात्मा माधवाचे स्तोत्र प्रातः व सायं अशा दोन्ही संध्याकाळी पठण करतो, तो विष्णुलोकास जातो; याविषयी विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 62

एवं तु अक्षरोक्तोऽपि भवेत् तु परिकल्पना ॥ तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥

अशा रीतीने अक्षराक्षर उच्चारले तरी तेही विधिपूर्वक साधना मानली जाते; तितकी हजारो वर्षे तो स्वर्गलोकी सन्मानित होतो।

Verse 63

शृणु तत्त्वेन विप्रेन्द्र गुह्यं धर्मं महौजसम् ॥ भगवत्प्रोक्तधर्मेषु यद्गुह्यं कथयाम्यहम् ॥

हे विप्रश्रेष्ठा, तत्त्वतः ऐक—हा गुप्त व महाप्रभावी धर्म आहे. भगवंतांनी सांगितलेल्या धर्मांमध्ये जे रहस्य आहे, तेच मी सांगतो।

Verse 64

वेदेषु चैव नष्टेषु मत्स्यो भूत्वा रसातलम् ॥ प्रविश्य तानथोत्कृष्य ब्रह्मणे दत्तवानसि ॥

जेव्हा वेद नष्ट झाले होते, तेव्हा आपण मत्स्यरूप धारण करून रसातळात प्रवेश केला; ते वेद उचलून ब्रह्माला अर्पण केले।

Verse 65

वर्जयित्वात्र त्रीन्देवान् ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् ॥ पृथिवी भारसन्तप्ता ब्रह्माणं शरणं गता ॥

येथे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश—या तिन्ही देवांना वगळून, भाराने संतप्त पृथ्वी ब्रह्माची शरण गेली।

Verse 66

भक्त्या त्वां शरणं यामि प्रसीद मम माधव ॥ त्वमादित्यश्च चन्द्रश्च त्वं यमो धनदस्तु वै ॥

भक्तिभावाने मी तुझ्या शरणास येतो; माझ्यावर प्रसन्न हो, हे माधवा। तूच सूर्य आणि चंद्र आहेस; तूच यम आणि तूच धनद (कुबेर) आहेस।

Verse 67

धनुषां च पिनाकोऽसि साङ्ख्ययोगोऽसि चोत्तमः ॥ परम्परोऽसि लोकानां नारायणः परायणः ॥

धनुष्यांमध्ये तू पिनाक आहेस; आणि तूच परम साङ्ख्य व योग आहेस। लोकांच्या परंपरेचा/व्यवस्थेचा आधार तूच; तू नारायण, परम आश्रय आहेस।

Verse 68

श्रद्धासि त्वं च देवेश दोषहन्तासि माधव ॥ अण्डजोद्भिज्जस्वेदानां जरायूनां च माधव ॥

हे देवेश, तूच श्रद्धा आहेस; हे माधवा, तूच दोषांचा नाश करणारा आहेस। अंडज, उद्भिज्ज, स्वेदज आणि जरायुज—या सर्व जीवांचा आधार व धारक तूच आहेस, हे माधवा।