Adhyaya 113: Hymn to Varāha and Pṛthivī’s Inquiry (Prelude to the Sanatkumāra Dialogue)
Varāha-stutiḥ tathā Dharāṇyāḥ Praśnaḥ (Sanatkumāra-saṃvāda-prastāvaḥ)
Theological-Hymnology and Cosmological Discourse (Earth-Rescue Narrative)
అధ్యాయము 113 వరాహ-స్తుతితో ప్రారంభమవుతుంది—విష్ణువు వరాహరూపాన్ని భూమిని పైకి ఎత్తి స్థిరపరచి భౌమవ్యవస్థను నిలబెట్టే విశ్వకర్తగా స్తుతిస్తుంది. తరువాత పృథివి పూర్వకల్పాలలో తన రక్షణను స్మరించి, పునఃపునః జరిగే దైవీయ జోక్యాల కారణం, విధానం ఏమిటని ప్రశ్నిస్తుంది. పవిత్రక్షేత్రానికి సనత్కుమారుడు వచ్చి, విష్ణువునుండి విన్న ‘గుహ్యధర్మం’ను వెల్లడించమని పృథివిని కోరుతాడు; భూమిని నైతిక-కోస్మిక జ్ఞాన ప్రసారకురాలిగా నిలుపుతాడు. పృథివి సృష్టిపూర్వ/సంకటస్థితి అశాంతిని వర్ణిస్తుంది—జ్యోతులు, గాలులు, అగ్ని, దివ్య నియంత్రకులు లేని స్థితి; తనపై భారంతో సమతుల్యత భంగమైందని చెబుతుంది. మొదట బ్రహ్మను ఆశ్రయించగా, బ్రహ్మ ఆమెను విష్ణువునకు పంపుతాడు. అనంతరం పృథివి విష్ణువును అవతారాలు, దేవతలు, కాలమానాలు, తత్త్వాలు, లోక నిర్మాణాలతో సమానీకరిస్తూ విస్తృత పరిచయ-స్తుతి చేస్తుంది; చివరలో పఠన-శ్రవణ ఫలాలను ప్రతిజ్ఞ చేస్తుంది.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 113
Verse 1
अथ भगवत्स्तुतिः ॥ ॐ नमो वराहाय नमो ब्रह्मपुत्राय सनत्कुमाराय नमः ॥
ఇప్పుడు భగవంతుని స్తుతి ప్రారంభం—ఓం వరాహాయ నమస్కారం; బ్రహ్మపుత్రుడు సనత్కుమారునికి నమస్కారం।
Verse 2
नमस्तस्मै वराहाय लीलयोद्धरते महीम् ॥ सुरमध्येगतो यस्य मेरुः खणखणायते ॥
క్రీడాభావంతో భూమిని పైకి ఎత్తే ఆ వరాహునికి నమస్కారం; దేవమధ్యంలో ఆయన సమీపంలో మేరువూ ఖణఖణమని మ్రోగి కంపిస్తుంది।
Verse 3
दंष्ट्राग्रेणोद्धृता गोरोदधिपरिवृता पर्वतैर्निम्नगाभिर्भक्तानां भीतिहानौ सुरनरकदशास्यान्तकः क्रोडरूपी ॥ विष्णुः सर्वेश्वरोऽयं यमिह हतमला लीलया प्राप्नुवन्ति त्यक्तात्मानो न पापे प्रभु भवतु मुदितारातिपक्षक्षितीशम् ॥
దంతాగ్రంపై ఎత్తబడిన భూమి—క్షీరసాగరంతో చుట్టుముట్టబడి, పర్వతాలు నదులతో కూడి—భక్తుల భయాన్ని హరించే, వరాహరూపుడు, దశాననుడు (రావణుడు) సంహారకుడు, దేవ-మనుష్య-పాతాళ లోకాల మధ్య సంచరించువాడు. ఈ విష్ణువే సర్వేశ్వరుడు; మలరహితులు ఆయనను ఇక్కడ లీలారూప కృపచేత పొందుతారు. ఆత్మాభిమానాన్ని విడిచినవారికి పాపనాశక ప్రభువుగా ఉండి, వైరం శమింపజేసి భూపతులను ఆనందింపజేయుగాక।
Verse 4
यस्मिन्काले क्षितिः पूर्वकल्पे वाराह मूर्तिना ॥ उद्धृता च यया भक्त्या पप्रच्छ परमेश्वरम् ॥
పూర్వకల్పంలో వరాహమూర్తి ద్వారా భూమి ఉద్ధరించబడిన ఆ సమయంలో, ఆమె అదే భక్తితో పరమేశ్వరుణ్ణి ప్రశ్నించింది।
Verse 5
धरण्युवाच ॥ कल्पे कल्पे भवानेव मां समुद्धरते भवान् ॥ न बाहुश्चेष्टते मूर्तिर्मादृशीं गां च केशव ॥
ధరణి పలికింది—హే కేశవా! ప్రతి కల్పంలో నీవే నన్ను ఉద్ధరిస్తావు. కానీ నావంటి భూమిని ఎత్తేందుకు ఈ దేహధారి మూర్తి భుజాలను కదిలించనట్టే ఉంది; అయినా నీవే నన్ను పైకి ఎత్తుతావు।
Verse 6
स तेन सान्त्वितायां वै पृथिव्यां यः समागतः ॥ सनत्कुमारस्तत्क्षेत्रे दृष्ट्वा तां संस्थितां महीम् ॥
ఇలా సాంత్వన పొందిన భూమి వద్దకు సనత్కుమారుడు అక్కడికి వచ్చెను; ఆ క్షేత్రంలో భూమి మళ్లీ స్థిరపడినదిగా చూచి ఆయన…
Verse 7
स्वस्ति वाच्याह पुण्याग्रे प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ सनत्कुमार उवाच ॥ यं दृष्ट्वा वर्ध्धसे देवि त्वं च यस्यासि माधवि ॥
ఆ పుణ్యస్థల అగ్రభాగంలో ‘స్వస్తి’ అని ఆశీర్వదించి ఆయన వసుంధరను ప్రత్యుత్తరంగా సంభోదించాడు. సనత్కుమారుడు అన్నాడు—హే దేవి! ఎవరిని దర్శించి నీవు వికసిస్తావో, మరియు ఎవరి ప్రియురాలివో, హే మాధవీ—
Verse 8
विष्णुना धार्यमाणा च किं त्वया दृष्टमद्भुतम् ॥ एतदाचक्ष्व तत्त्वेन यत्ते हरिमुखाच्छ्रुतम् ॥
విష్ణువు చేత ధరింపబడుతూ నీవు ఏ అద్భుతాన్ని చూచితివి? హరి ముఖమునుండి నీవు విన్నదాన్ని తత్త్వముగా, సత్యముగా వివరించు.
Verse 9
ब्रह्मपुत्रवचः श्रुत्वा पृथिवी वाक्यमब्रवीत् ॥ धरण्युवाच ॥ यद्गुह्यं स मया पृष्टो यच्च मे सम्प्रभाषितम् ॥
బ్రహ్మపుత్రుని వచనములు విని భూమి పలికెను. ధరణి చెప్పెను—నేను ఆయనను అడిగిన ఆ గూఢ విషయమును, మరియు ఆయన నాకు చెప్పిన మాటలను…
Verse 10
तेन मे कथितं ह्येतत्संसारात्तु विमोक्षणम् ॥ विष्णुभक्तेन यत्कार्यं यत्क्रिया परितिष्ठता
ఆయన నాకు ఇది వివరించెను—సంసారమునుండి విమోచన మార్గము; అలాగే విష్ణుభక్తుడు ఏది చేయవలెనో, ఏ ఆచారము మరియు సాధనలను స్థిరంగా ఆచరించవలెనో.
Verse 11
उवाच परमं गुह्यं धर्माणां व्याप्तिनिश्चयम् ॥ अयं धर्मो मया ह्येतच्छ्रुते धर्मे सनातने
అతడు ధర్మాల సర్వవ్యాప్తిని నిర్ణయించే పరమ గూఢ రహస్యాన్ని పలికెను. ‘ఇదే ధర్మము; శ్రుతి యొక్క సనాతన ధర్మములో నేను వినినదే’ అని చెప్పెను.
Verse 12
ततो महीवचः श्रुत्वा ब्रह्मपुत्रो महातपाः ॥ कोकामुखे मम क्षेत्रं जपन्तो ब्रह्मवादिनः
అనంతరం మహీ (భూమి) వచనమును విని మహాతపస్వి బ్రహ్మపుత్రుడు పలికెను—కోకాముఖమున నా క్షేత్రమందు బ్రహ్మవాదులు జపము చేయుచున్నారు.
Verse 13
तां सर्वानानयामास यत्र देवी व्यवस्थिताः ॥ सनत्कुमारः पूतात्मा प्रत्युवाच महीṃ प्रति
అతడు దేవి స్థితిచేసిన చోటికి వారందరినీ తీసికొనివచ్చెను. అప్పుడు పూతాత్ముడైన సనత్కుమారుడు మహీ (భూమి) పట్ల ప్రత్యుత్తరం పలికెను.
Verse 14
सनत्कुमार उवाच ॥ यन्मया पूर्वमुक्तासि कथयस्व वरानने ॥ अप्रमेयगतिं चैव धर्ममाचक्ष्व तत्त्वतः
సనత్కుమారుడు పలికెను—ఓ వరాననే! నేను పూర్వము నీకు చెప్పినదానిని వివరించుము. అలాగే గతి అప్రమేయమైన ఆ ధర్మమును తత్త్వముగా ప్రకటించుము.
Verse 15
ततस्तस्य वचः श्रुत्वा प्रणम्य ऋषिपुङ्गवम् ॥ उवाच परमा प्रीता धात्री मधुरया गिरा
అప్పుడు అతని వచనమును విని, ఆ ఋషిపుంగవునకు నమస్కరించి, పరమ ఆనందితమైన ధాత్రి (భూమి) మధుర వాణితో పలికెను.
Verse 16
धरण्युवाच ॥ शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे यत्तद्विष्णुमुखाच्छ्रुतम् ॥ बाढमित्येव तां देवी स्वस्ति ब्रूहीति सोऽब्रवीत्
ధరణి పలికెను—“విష్ణుముఖమున వినబడినదాన్ని సమస్త ఋషులు వినుగాక.” వారు “బాఢమ్ (తథాస్తు)” అని పలికిరి; అప్పుడు అతడు దేవిని ఉద్దేశించి—“స్వస్తి, అనగా మంగళాశీర్వాదం, పలుకు” అని అన్నాడు.
Verse 17
नष्टचन्द्रानिले लोके नष्टभास्करतारके ॥ स्तम्भिताश्च दिशः सर्वा न प्राज्ञायात किञ्चन
లోకమున చంద్రుడూ గాలీ అంతరించిపోయి, సూర్యుడూ నక్షత్రాలూ లుప్తమై, సమస్త దిక్కులు స్థంభించగా ఏదియు గ్రహించబడలేదు.
Verse 18
न वाति पवनस्तत्र नैव चाग्निर्न विद्युतः ॥ न किञ्चित्तत्र विद्येत न तारा न च राशयः
అక్కడ గాలి వీయలేదు; అగ్ని లేదు, విద్యుత్తు లేదు. అక్కడ ఏదీ లేదు—నక్షత్రాలు లేవు, రాశులు (నక్షత్రసమూహాలు) లేవు.
Verse 19
अन्यद्दैवः कूर्मरूपस्त्वं समुद्रस्य मन्थने ॥ धृतवानसि कौर्मेण मन्दरं मधुसूदन
మరొక సమయంలో, ఓ దేవా! సముద్రమథన సమయంలో నీవు కూర్మరూపం ధరించి, ఓ మధుసూదన, కూర్మస్వరూపముతో మందరపర్వతాన్ని ఆధారంగా నిలిపితివి.
Verse 20
पुनर्वराहरूपेण मां गच्छन्तीं रसातले ॥ उज्जहारैकदंष्ट्रेण भवानेव महार्णवात्
మళ్లీ వరాహరూపం ధరించి, నేను రసాతలమునకు దిగుచుండగా, నీవే, హే ప్రభూ, మహాసముద్రమునుండి ఒక్క దంష్ట్రతో నన్ను పైకి ఎత్తి రక్షించితివి.
Verse 21
अन्यद्धिरण्यकशिपुर्वरदानेन दर्पितः ॥ असावपि नृसिंहेण वपुरास्थाय नाशितः
మరొక శత్రువు హిరణ్యకశిపుడు వరదానబలంతో దర్పితుడై, మీరు నృసింహవపువు ధరించి అతనినీ సంహరించారు।
Verse 22
पुनर्निःक्षत्ररूपेण त्वया अहं विकृता पुरा ॥ जामदग्न्येन रामेण त्वया दृष्टा सकृत्प्रभो
మళ్లీ ‘నిఃక్షత్ర’మయ్యే రూపంలో మీరు నన్ను పూర్వం వికృతం చేశారు; జామదగ్న్య రామునిచే నేను ఒక్కసారి దర్శింపబడ్డాను, ప్రభో।
Verse 23
पुनश्च रावणो रक्षः क्षयितं स्वेन तेजसा ॥ बलिश्च बद्धो भगवन् त्वया वामनरूपिणा
మళ్లీ రాక్షసుడు రావణుడు మీ స్వతేజస్సుతో నశించాడు; భగవన్, వామనరూపంలో మీరు బలినీ బంధించారు।
Verse 24
न च जानाम्यहं देव तव किंचिद्विचेष्टितम् ॥ उद्धृत्य मां कथं देव सृजसे किंच कारणम्
దేవా, మీ ప్రత్యేక కార్యచేష్టలను నేను ఏమాత్రం గ్రహించలేను; నన్ను పైకి ఎత్తి మళ్లీ మీరు ఎలా సృష్టిస్తారు, దేవా, దానికి కారణం ఏమిటి?
Verse 25
सृष्ट्वा किमादिशः सर्वां न प्राज्ञायते किंचन ॥ न वाति पवनस्तत्र न चैवाग्निर्ज्वलत्यपि
సృష్టించిన తరువాత ఈ సమస్తం ఏ స్వరూపమో ఏమీ గ్రహించబడదు; అక్కడ గాలి వీయదు, అగ్నিও జ్వలించదు।
Verse 26
अंशवश्च न विद्यन्ते न नक्षत्रा न वा ग्रहाः ॥ न चैवाङ्गारकस्तत्र न शुक्रो न बृहस्पतिः
అక్కడ కిరణాలు లేవు; నక్షత్రాలు గానీ గ్రహాలు గానీ లేవు. అక్కడ అంగారకుడు (మంగళుడు), శుక్రుడు, బృహస్పతి కూడా లేరు.
Verse 27
शनैश्चरो बुधो नात्र न चेन्द्रो धनदो यमः ॥ वरुणोऽपि न विद्येत नान्ये केचिद्दिवौकसः
అక్కడ శనైశ్చరుడు (శని) గానీ బుధుడు గానీ లేరు; ఇంద్రుడు, ధనదుడు (కుబేరుడు), యముడు కూడా లేరు. వరుణుడు కూడా లేడు; ఇతర దేవలోకవాసులెవరూ లేరు.
Verse 28
गत्वा च शरणं देवी दैन्यं वदति माधवी ॥ प्रसीद मम देवेन्द्र मग्नाहं भारपीडिता
శరణం పొందేందుకు వెళ్లిన దేవి మాధవీ దైన్యంగా పలికింది—“హే దేవేంద్రా, కరుణించు; భారపీడితురాలినై నేను మునిగిపోతున్నాను.”
Verse 29
सपर्वतवनैः सार्द्धं मां तारय पितामह ॥ पृथिव्या वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः
“నా పర్వతాలు, వనాలతో కూడ నన్ను రక్షించు, హే పితామహా.” పృథివి మాటలు విని లోకపితామహుడు బ్రహ్మ (ప్రతిస్పందించాడు).
Verse 30
मुहूर्तं ध्यानमास्थाय पृथिवीं तामुवाच ह ।। नाहं तारयितुं शक्तो विषमस्थां वसुन्धरे
ఒక క్షణం ధ్యానంలో నిలిచి ఆయన ఆ పృథివితో అన్నాడు—“హే వసుంధరా, ఈ విషమస్థితిలో నిన్ను రక్షించడానికి నేను శక్తుడను కాను.”
Verse 31
लोकनाथं सुरश्रेष्ठमादिकर्त्तारमञ्जसा ।। लोकेशं धन्विनं श्रेष्ठं याहि मायाकरण्डकम्
వెంటనే లోకనాథుడు, దేవశ్రేష్ఠుడు, ఆదికర్త; లోకేశుడు, శ్రేష్ఠ ధనుర్ధారి—మాయాకరణ్డకుని వద్దకు వెళ్లు।
Verse 32
सर्वेषामेव नः कार्यं यच्च किञ्चित्प्रवर्त्तते ।। सर्वांस्तारयितुं शक्तः कि पुनस्त्वां वसुन्धरे
మన అందరిలో ఏ కార్యం ఏదైనా ప్రారంభమైనా—ఆయన అందరినీ రక్షించగల శక్తిమంతుడు; మరి ఓ వసుంధరా, నిన్ను ఎంత ఎక్కువగా రక్షించగలడో!
Verse 33
अनन्तशयने देवं शयानं योगशायिनम् ।। ततः कमलपत्राक्षी नानाभरणभूषिता
అప్పుడు ఆమె అనంతశయ్యపై శయనించి, యోగనిద్రలో ఉన్న దేవుని దర్శించింది; అనంతరం కమలపత్రాక్షి దేవి నానావిధ ఆభరణాలతో అలంకృతమైంది।
Verse 34
कृताञ्जलिपुटा देवी प्रसादयति माधवम् ।। धरण्युवाच ।। अहं भारसमायुक्ता ब्रह्माणं शरणङ्गता
దేవి అంజలి బద్ధంగా మాధవుని ప్రసన్నం చేయమని ప్రార్థించింది। ధరణి పలికింది—నేను భారంతో నిండిపోయి బ్రహ్మను శరణు కోరాను।
Verse 35
प्रत्याख्याता भगवता तेनाप्युक्तमिदं वचः ।। नाहं तारयितुं शक्तः सुष्रोणि व्रज माधवम्
భగవానుడు నన్ను తిరస్కరించాడు; మరియు ఆయన ఈ మాట చెప్పాడు—‘ఓ సుశ్రోణి, నిన్ను రక్షించడానికి నేను శక్తుడను కాను; మాధవుని వద్దకు వెళ్లు।’
Verse 36
स त्वां तारयितुं शक्तो मग्नासि यदि सागरे ।। प्रसीद मम देवेश लोकनाथ जगत्प्रभो
నీవు సముద్రంలో మునిగిపోయినప్పటికీ ఆయన నిన్ను రక్షించగలడు. ఓ దేవేశా, లోకనాథా, జగత్ప్రభో, నాపై ప్రసన్నుడవు.
Verse 37
वासवो वरुणश्चासि ह्यग्निर्मारुत एव च ।। अक्षरश्च क्षरश्चासि त्वं दिशो विदिशो भवान्
నీవే వాసవుడు (ఇంద్రుడు) మరియు వరుణుడు; నీవే అగ్ని, మారుతుడు (వాయువు) కూడా. నీవే అక్షరం మరియు క్షరం; నీవే దిశలు, విదిశలు.
Verse 38
मत्स्यः कूर्म्मो वराहश्च नरसिंहोऽसि वामनः ।। रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की महात्मवान्
నీవే మత్స్య, కూర్మ, వరాహ; నీవే నరసింహ, వామన. నీవే రాముడు, పరశురాముడు, కృష్ణుడు; నీవే బుద్ధుడు, మహాత్మ కల్కి.
Verse 39
एवं पश्यसि योगेन श्रूयते त्वं महायशाः ।। युगायुग सहस्राणि व्यतीतान्यसि संस्थितः
ఇలా నీవు యోగముచే దర్శిస్తావు; నీవు మహాయశస్సు గలవాడని శ్రుతి చెబుతుంది. యుగయుగాల సహస్రాలు గడిచినా నీవు స్థిరంగా నిలిచివుంటావు.
Verse 40
पृथिवी वायुराकाशमापोज्योतिश्च पञ्चमम्॥ शब्दस्पर्शस्वरूपोऽसि रसो गन्धोऽसि नो भवान्
భూమి, వాయువు, ఆకాశం, జలము, ఐదవది తేజస్సు—ఇవన్నీ నీవే. నీవు శబ్ద-స్పర్శ స్వరూపుడవు; నీవే మా కోసం రసం మరియు గంధం.
Verse 41
सग्रहाणि च ऋक्षाणि कलाकाष्ठामुहूर्त्तकाः
గ్రహములు మరియు ఋక్షములు/నక్షత్రములు; అలాగే కాలమానాలు—కలా, కాష్ఠా, ముహూర్తము।
Verse 42
सग्रहा ये च नक्षत्रा कला कालमुहूर्त्तकाः॥ ज्योतिष्चक्रं ध्रुवश्चासि सर्वेषु द्योतते भवान्
ఆ గ్రహములు, ఆ నక్షత్రములు, కాలవిభాగాలు—కలా, కాలము, ముహూర్తము; మీరు జ్యోతిష్చక్రము, మీరు ధ్రువుడు; అన్నిటిలో మీరు ప్రకాశిస్తారు।
Verse 43
मासः पक्षमहोरात्रमृतुः संवत्सराण्यपि
మాసము, పక్షము, అహోరాత్రము, ఋతువు—మరియు సంవత్సరములు (సంవత్సరాలు) కూడా।
Verse 44
कला काष्ठापि षण्मासाः षड्रसाश्चापि संयमः॥ सरितः सागराश्च त्वं पर्वताश्च महोरगाः
కలా, కాష్ఠా, అలాగే షణ్మాసములు; ఆరు రసములు మరియు సంయమము కూడా. మీరు నదులు, సముద్రాలు; మీరు పర్వతాలు మరియు మహోరగములు (మహాసర్పాలు) కూడా।
Verse 45
त्वं मेरुर्मन्दरो विन्ध्यो मलयो दर्दुरो भवान्॥ हिमवान्निषधश्चासि सचक्रोऽसि वरायुधः
మీరు మేరు, మందర, వింధ్య, మలయ, దర్దుర పర్వతములు. మీరు హిమవాన్, నిషధ; మీరు చక్రధారి, శ్రేష్ఠాయుధధారి।
Verse 46
संक्षिप्तश्चैव विस्तारो गोप्ता यज्ञश्च शाश्वतः॥ यज्ञानां च महायज्ञो यूपानामसि संस्थितः
నీవే సంక్షిప్తరూపమూ విస్తారరూపమూ; నీవే రక్షకుడు, నిత్యయజ్ఞము. యజ్ఞములలో నీవే మహాయజ్ఞము; యూపములలో నీవే స్థాపిత ఆధారము.
Verse 47
वेदानां सामवेदोऽसि साङ्गोपाङ्गो महाव्रतः॥ गर्जनं वर्षणं चासि त्वं वेधा अनृतानृते
వేదములలో నీవే సామవేదము, అంగోపాంగములతో మహావ్రతస్వరూపము. నీవే గర్జనము, నీవే వర్షణము; నీవే విధాత—సత్యమూ అసత్యమూ (నియమించువాడు).
Verse 48
त्वं च कालश्च मृत्युश्च त्वं भूतो भूतभावनः॥ आदिमध्यान्त रूपोऽसि मेधा बुद्धिः स्मृतिर्भवान्
నీవే కాలము, నీవే మృత్యువు; నీవే సత్త్వము, భూతభావనుడు. నీవే ఆది-మధ్య-అంత రూపము; నీవే మేధ, బుద్ధి, స్మృతి.
Verse 49
अमृतं सृजसे विष्णो येन लोकानधारयत्॥ त्वं प्रीतिस्त्वं परा प्रीतिः पुराणः पुरुषो भवान्
హే విష్ణో! నీవు అమృతమును సృష్టించుచున్నావు; దానివలన లోకములు ధారితమగుచున్నవి. నీవే ప్రీతి, నీవే పరాప్రీతి; నీవే పురాణపురుషుడు.
Verse 50
ध्येयाधेयं जगत्सर्वं यच्च किंचित् प्रवर्तते ॥ सप्तानामपि लोकानां त्वं नाथस्त्वमसंग्रहः ॥
ధ్యేయమూ ధ్యేయాధారమూ అయిన సమస్త జగత్తు, ఏదైనా ఏ విధంగా ప్రవృత్తమగునో—అది నీవే. ఏడు లోకములకు నీవే నాథుడు; నీవు అసంగుడు, అపరిగ్రహుడు.
Verse 51
आदित्यस्त्वं युगावर्तास्त्वं तपस्वी महातपाः ॥ अप्रमानः प्रमेयोऽसि ऋषीणां च महानृषिः ॥
నీవే ఆదిత్యుడు; నీవే యుగాల పరివర్తన-కేంద్రం. నీవు తపస్వి, మహాతపస్వి. నీవు అప్రమేయుడవైనా ప్రమాణజ్ఞానానికి జ్ఞేయుడవు; ఋషులలో నీవే మహర్షి.
Verse 52
अनन्तश्चासि नागानां सर्पाणामसि तक्षकः ॥ उद्वहः प्रवहश्चासि वरुणो वारुणो भवान् ॥
నాగులలో నీవు అనంతుడు; సర్పులలో నీవు తక్షకుడు. నీవు ఉద్వహము, ప్రవహము—పైకి మోసే మరియు ముందుకు ప్రవహించే ధార. నీవు వరుణుడు; వరుణసంబంధ శక్తియూ నీవే.
Verse 53
क्रीडाविक्षेपणश्चासि गृहेषु गृहदेवताः ॥ सर्वात्मकः सर्वगतो वर्ध्धनो मन एव च ॥
నీవు క్రీడా, వినోదం; గృహాలలో నీవే గృహదేవత. నీవు సర్వాత్మకుడు, సర్వగతుడు; నీవు వృద్ధికర్త—మనసు కూడా నీవే.
Verse 54
साङ्गस्त्वं विद्युतिनां च वैद्युतानां महाद्युतिः ॥ युगे मन्वन्तरे चापि वृक्षाणां च वनस्पतिः ॥
మెరుపులలో నీవు సాంగుడు (సాకారుడు); వైద్యుత తేజస్సులో నీవు మహాద్యుతి. యుగంలోను మన్వంతరంలోను, వృక్షాలలో నీవే వనస్పతి-నాథుడు.
Verse 55
गरुडोऽसि महात्मानं वहसि त्वं परायणः ॥ दुन्दुभिर्नेमिघोषैश्च आकाशममलो भवान् ॥
నీవు గరుడుడు; పరమాశ్రయుడై మహాత్మ ప్రభువును నీవు వహిస్తావు. నీవు దుందుభి, నేమిఘోషము (చక్రధ్వని); నీవు అమలమైన ఆకాశము.
Verse 56
जयश्च विजयश्चासि गृहेषु गृहदेवताः ॥ सर्वात्मकः सर्वगतश्चेतनो मन एव च ॥
నీవే జయము, విజయము; గృహాలలో నీవే గృహదేవతవు. నీవు సర్వాత్మకుడు, సర్వవ్యాపి చైతన్యము—మనస్సు కూడా నీవే.
Verse 57
भगस्त्वं विषलिङ्गश्च परस्त्वं परमात्मकः ॥ सर्वभूतनमस्कार्यो नमो देव नमो नमः ॥
నీవు భగుడవు; నీవే విషలింగమూ. నీవు పరముడు, పరమాత్మస్వరూపుడు. సమస్త భూతాలకు నమస్కారార్హుడు. ఓ దేవా, నీకు నమస్కారం—మళ్లీ మళ్లీ నమస్కారం.
Verse 58
मां त्वं मग्नामसि त्रातुं लोकनाथ इहार्हसि ॥ आदिकालात्मकः कृष्णः सर्वलोकात्मको विभुः ॥
నేను దుఃఖంలో మునిగిపోయాను; ఓ లోకనాథా, ఇక్కడ నన్ను రక్షించుట నీకు తగినది. నీవు కృష్ణుడు—ఆదికాలస్వరూపుడు; సర్వలోకాల ఆత్మ, మహావిభువు.
Verse 59
य इदं पठते स्तोत्रं केशवस्य दृढव्रतः ॥ व्याधितो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥
దృఢవ్రతుడై కేశవుని ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించువాడు, వ్యాధిగ్రస్తుడైతే రోగమునుండి విముక్తి పొందును; బంధితుడైతే బంధనమునుండి విడిపోవును.
Verse 60
अपुत्रो लभते पुत्रं दरिद्रो धनमाप्नुयात् ॥ अभार्यो लभते भार्यामपतिः पतिमाप्नुयात् ॥
పుత్రుడు లేనివాడు పుత్రుని పొందును; దరిద్రుడు ధనమును పొందును. భార్య లేనివాడు భార్యను పొందును; పతి లేనిది పతిని పొందును.
Verse 61
उभे सन्ध्ये पठेत्स्तोत्रं माधवस्य महात्मनः ॥ स गच्छेद्विष्णुलोकं च नात्र कार्या विचारणा ॥
మహాత్ముడైన మాధవుని స్తోత్రాన్ని ప్రాతఃసంధ్యా, సాయంసంధ్యా—రెండు సంధ్యలలో పఠించినవాడు విష్ణులోకాన్ని పొందుతాడు; ఇందులో సందేహం అవసరం లేదు।
Verse 62
एवं तु अक्षरोक्तोऽपि भवेत् तु परिकल्पना ॥ तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥
ఇలా అక్షరానికక్షరం ఉచ్చరించినా అది యథావిధి ఆచరణగా పరిగణించబడుతుంది; అంతటి వేల సంవత్సరాలు స్వర్గలోకంలో గౌరవింపబడతాడు।
Verse 63
शृणु तत्त्वेन विप्रेन्द्र गुह्यं धर्मं महौजसम् ॥ भगवत्प्रोक्तधर्मेषु यद्गुह्यं कथयाम्यहम् ॥
హే విప్రేంద్రా, తత్త్వముతో వినుము—ఇది గుహ్యమైన, మహాశక్తిమంతమైన ధర్మము. భగవంతుడు ఉపదేశించిన ధర్మాలలో గోప్యమైనదాన్ని నేను వివరిస్తాను।
Verse 64
वेदेषु चैव नष्टेषु मत्स्यो भूत्वा रसातलम् ॥ प्रविश्य तानथोत्कृष्य ब्रह्मणे दत्तवानसि ॥
వేదాలు నశించినప్పుడు మీరు మత్స్యరూపం ధరించి రసాతలంలో ప్రవేశించి, వాటిని వెలికి తీసి బ్రహ్మకు సమర్పించారు।
Verse 65
वर्जयित्वात्र त्रीन्देवान् ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् ॥ पृथिवी भारसन्तप्ता ब्रह्माणं शरणं गता ॥
ఇక్కడ బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుడు—ఈ ముగ్గురు దేవులను పక్కన పెట్టి, భారంతో బాధపడిన భూమి బ్రహ్మను శరణు కోరింది।
Verse 66
भक्त्या त्वां शरणं यामि प्रसीद मम माधव ॥ त्वमादित्यश्च चन्द्रश्च त्वं यमो धनदस्तु वै ॥
భక్తితో నేను నీ శరణు చేరుతున్నాను; నాపై ప్రసన్నుడవు, ఓ మాధవా. నీవే సూర్యుడవు, నీవే చంద్రుడవు; నీవే యముడు, నీవే ధనదుడు (కుబేరుడు).
Verse 67
धनुषां च पिनाकोऽसि साङ्ख्ययोगोऽसि चोत्तमः ॥ परम्परोऽसि लोकानां नारायणः परायणः ॥
ధనుస్సులలో నీవే పినాకము; నీవే పరమ సాంఖ్యమూ యోగమూ. లోకాల పరంపరా-వ్యవస్థకు ఆధారం నీవే; నీవే నారాయణుడు, పరమాశ్రయం.
Verse 68
श्रद्धासि त्वं च देवेश दोषहन्तासि माधव ॥ अण्डजोद्भिज्जस्वेदानां जरायूनां च माधव ॥
ఓ దేవేశా, నీవే శ్రద్ధ; ఓ మాధవా, నీవే దోషనాశకుడు. అండజ, ఉద్భిజ్జ, స్వేదజ, జరాయుజ—ఈ సమస్త జీవులకు ఆధారమూ ధారకుడూ నీవే, ఓ మాధవా.
Frequently Asked Questions
The chapter frames Earth’s “burden” (bhāra-pīḍā) as a problem of cosmic-terrestrial balance and presents restoration as dependent on a higher sustaining principle identified with Viṣṇu/Varāha. The text also models knowledge transmission: Pṛthivī is positioned as a witness who relays “guhya dharma” heard from Viṣṇu to Sanatkumāra and assembled sages, implying that dharma includes maintaining conditions that allow ordered life (light, time, and regulation) and that terrestrial stability is a legitimate subject of inquiry and instruction.
No explicit tithi, nakṣatra-based ritual calendar, or seasonal injunction is prescribed. Time is invoked conceptually through units and cycles (kalā, kāṣṭhā, muhūrta, māsā, pakṣa, ahorātra, ṛtu, saṃvatsara; and kalpa/manvantara/yuga references). The recitation practice is timed only by daily rhythm: the hymn is said to be recited at both sandhyās (ubhe sandhye).
Pṛthivī describes herself as magnā (submerged/overwhelmed) and bhāra-santaptā (afflicted by burden), linking terrestrial distress to a broader collapse of regulating forces—absence of wind, fire, luminaries, and celestial order. The narrative’s solution is not technical land-management but a cosmological re-stabilization: Earth seeks refuge through hierarchical governance (Brahmā → Viṣṇu), and Viṣṇu is praised as identical with elements, time, rivers, mountains, and directions—an integrative ontology that frames environmental stability as inseparable from ethical-cosmic order.
The chapter references mythic-cosmological figures rather than human dynastic lineages: Sanatkumāra (brahma-putra), Brahmā (lokapitāmaha), and Viṣṇu’s avatāra figures (Matsya, Kūrma, Varāha, Narasiṃha, Vāmana; plus Rāma, Kṛṣṇa, Buddha, Kalkin). It also names deities functioning as cosmic administrators (Indra/Vāsava, Varuṇa, Yama, Kubera/Dhanada, Agni, Māruta), and cosmic locations/mountains (Meru, Mandara, etc.) as part of the cultural-cosmological map.