Adhyaya 113: Hymn to Varāha and Pṛthivī’s Inquiry (Prelude to the Sanatkumāra Dialogue)

Verse 1

अथ भगवत्स्तुतिः ॥ ॐ नमो वराहाय नमो ब्रह्मपुत्राय सनत्कुमाराय नमः ॥

ഇപ്പോൾ ഭഗവാന്റെ സ്തുതി ആരംഭിക്കുന്നു—ഓം വരാഹായ നമസ്കാരം; ബ്രഹ്മപുത്രൻ സനത്കുമാരനു നമസ്കാരം।

Verse 2

नमस्तस्मै वराहाय लीलयोद्धरते महीम् ॥ सुरमध्येगतो यस्य मेरुः खणखणायते ॥

ക്രീഡാഭാവത്തിൽ ഭൂമിയെ ഉയർത്തുന്ന ആ വരാഹനു നമസ്കാരം; ദേവമദ്ധ്യേ അവന്റെ സന്നിധിയിൽ മേരുവും മുഴങ്ങി വിറയ്ക്കുന്നു।

Verse 3

दंष्ट्राग्रेणोद्धृता गोरोदधिपरिवृता पर्वतैर्निम्नगाभिर्भक्तानां भीतिहानौ सुरनरकदशास्यान्तकः क्रोडरूपी ॥ विष्णुः सर्वेश्वरोऽयं यमिह हतमला लीलया प्राप्नुवन्ति त्यक्तात्मानो न पापे प्रभु भवतु मुदितारातिपक्षक्षितीशम् ॥

ദംഷ്ട്രയുടെ അഗ്രത്തിൽ ഉയർത്തപ്പെട്ട ഭൂമി—ക്ഷീരസമുദ്രം ചുറ്റിപ്പറ്റി, പർവ്വതങ്ങളും നദികളും സഹിതം—ഭക്തരുടെ ഭയം അകറ്റുന്ന, വരാഹരൂപി, ദശാനനൻ (രാവണൻ) സംഹാരകൻ, ദേവ-മനുഷ്യ-പാതാളലോകങ്ങളുടെ മദ്ധ്യേ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ. ഈ വിഷ്ണുവേ സർവേശ്വരൻ; മലരഹിതർ ഇവിടെ അവനെ ലീലാരൂപ കൃപയാൽ പ്രാപിക്കുന്നു. ആത്മാഭിമാനം വിട്ടവർക്കു പാപനാശക പ്രഭുവായി ഇരിക്കട്ടെ; വൈരം ശമിപ്പിച്ച് ഭൂമിയിലെ രാജാക്കളെ ആനന്ദിപ്പിക്കട്ടെ।

Verse 4

यस्मिन्काले क्षितिः पूर्वकल्पे वाराह मूर्तिना ॥ उद्धृता च यया भक्त्या पप्रच्छ परमेश्वरम् ॥

മുൻകല്പത്തിൽ വരാഹമൂർത്തിയാൽ ഭൂമി ഉയർത്തപ്പെട്ട ആ സമയത്ത്, അവൾ അതേ ഭക്തിയോടെ പരമേശ്വരനോട് ചോദിച്ചു।

Verse 5

धरण्युवाच ॥ कल्पे कल्पे भवानेव मां समुद्धरते भवान् ॥ न बाहुश्चेष्टते मूर्तिर्मादृशीं गां च केशव ॥

ധരണി പറഞ്ഞു—ഹേ കേശവാ! ഓരോ കല്പത്തിലും നീയേ എന്നെ ഉയർത്തി രക്ഷിക്കുന്നു. എന്നാൽ എന്നെപ്പോലെയുള്ള ഭൂമിയെ ഉയർത്താൻ ഈ ദേഹധാരി മൂർത്തി കൈകൾ പ്രയോഗിക്കുന്നതുപോലുമില്ല; എങ്കിലും നീയേ എന്നെ ഉയർത്തുന്നു।

Verse 6

स तेन सान्त्वितायां वै पृथिव्यां यः समागतः ॥ सनत्कुमारस्तत्क्षेत्रे दृष्ट्वा तां संस्थितां महीम् ॥

ഇങ്ങനെ ആശ്വസിപ്പിക്കപ്പെട്ട ഭൂമിയിടത്തേക്ക് സനത്കുമാരൻ അവിടെ എത്തി; ആ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഭൂമി വീണ്ടും സ്ഥാപിതമായതു കണ്ടു അദ്ദേഹം…

Verse 7

स्वस्ति वाच्याह पुण्याग्रे प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ सनत्कुमार उवाच ॥ यं दृष्ट्वा वर्ध्धसे देवि त्वं च यस्यासि माधवि ॥

ആ പുണ്യസ്ഥാനത്തിന്റെ അഗ്രഭാഗത്ത് ‘സ്വസ്തി’ എന്നു ആശീർവദിച്ച് അദ്ദേഹം വസുന്ധരയോട് മറുപടിയായി പറഞ്ഞു. സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവി! ആരെ കണ്ടാൽ നീ സമൃദ്ധിയിലാകുന്നുവോ, ആരുടെ പ്രിയയാണോ നീ, ഹേ മാധവീ—

Verse 8

विष्णुना धार्यमाणा च किं त्वया दृष्टमद्भुतम् ॥ एतदाचक्ष्व तत्त्वेन यत्ते हरिमुखाच्छ्रुतम् ॥

വിഷ്ണുവാൽ ധരിക്കപ്പെടുന്ന നീ എന്ത് അത്ഭുതമാണ് കണ്ടത്? ഹരിയുടെ മുഖത്തിൽ നിന്ന് നീ കേട്ടതു സത്യത്തോടെയും തത്ത്വത്തോടെയും പറഞ്ഞു തരിക.

Verse 9

ब्रह्मपुत्रवचः श्रुत्वा पृथिवी वाक्यमब्रवीत् ॥ धरण्युवाच ॥ यद्गुह्यं स मया पृष्टो यच्च मे सम्प्रभाषितम् ॥

ബ്രഹ്മപുത്രന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഭൂമി സംസാരിച്ചു. ധരണി പറഞ്ഞു—ഞാൻ അവനോട് ചോദിച്ച ആ ഗുഹ്യവിഷയവും, അവൻ എന്നോട് പറഞ്ഞതും…

Verse 10

तेन मे कथितं ह्येतत्संसारात्तु विमोक्षणम् ॥ विष्णुभक्तेन यत्कार्यं यत्क्रिया परितिष्ठता

അവൻ എനിക്ക് ഇതു പറഞ്ഞു—സംസാരത്തിൽ നിന്ന് വിമോചനത്തിനുള്ള മാർഗം; കൂടാതെ വിഷ്ണുഭക്തൻ എന്ത് ചെയ്യണം, ഏതു ആചാരവും সাধനയും സ്ഥിരമായി പാലിക്കണം എന്നും.

Verse 11

उवाच परमं गुह्यं धर्माणां व्याप्तिनिश्चयम् ॥ अयं धर्मो मया ह्येतच्छ्रुते धर्मे सनातने

അവൻ ധർമ്മങ്ങളുടെ സർവ്വവ്യാപ്തിയെ നിർണ്ണയിപ്പിക്കുന്ന പരമ ഗുഹ്യ രഹസ്യം പ്രസ്താവിച്ചു. ‘ഇതുതന്നെ ധർമ്മം; ശ്രുതിയുടെ സനാതനധർമ്മത്തിൽ ഞാൻ കേട്ടതുപോലെ’ എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 12

ततो महीवचः श्रुत्वा ब्रह्मपुत्रो महातपाः ॥ कोकामुखे मम क्षेत्रं जपन्तो ब्रह्मवादिनः

അതിനുശേഷം മഹീ (ഭൂമി)യുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് മഹാതപസ്വിയായ ബ്രഹ്മപുത്രൻ പറഞ്ഞു—കോകാമുഖത്തിൽ, എന്റെ ക്ഷേത്രത്തിൽ, ബ്രഹ്മവാദികളായ ഋഷിമാർ ജപം ചെയ്യുന്നു.

Verse 13

तां सर्वानानयामास यत्र देवी व्यवस्थिताः ॥ सनत्कुमारः पूतात्मा प्रत्युवाच महीṃ प्रति

അവൻ എല്ലാവരെയും ദേവി നിലകൊണ്ടിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു. തുടർന്ന് ശുദ്ധാത്മാവായ സനത്കുമാരൻ മഹീ (ഭൂമി)യോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 14

सनत्कुमार उवाच ॥ यन्मया पूर्वमुक्तासि कथयस्व वरानने ॥ अप्रमेयगतिं चैव धर्ममाचक्ष्व तत्त्वतः

സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വരാനനേ! ഞാൻ മുമ്പ് നിന്നോട് പറഞ്ഞതു വിവരിക്കൂ. കൂടാതെ ഗതി അപ്രമേയമായ ആ ധർമ്മത്തെ തത്ത്വമായി വിശദീകരിക്കൂ.

Verse 15

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा प्रणम्य ऋषिपुङ्गवम् ॥ उवाच परमा प्रीता धात्री मधुरया गिरा

അപ്പോൾ അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആ ഋഷിപുംഗവനെ നമസ്കരിച്ച്, അത്യന്തം സന്തുഷ്ടയായ ധാത്രി (ഭൂമി) മധുരമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു.

Verse 16

धरण्युवाच ॥ शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे यत्तद्विष्णुमुखाच्छ्रुतम् ॥ बाढमित्येव तां देवी स्वस्ति ब्रूहीति सोऽब्रवीत्

ധരണി പറഞ്ഞു—“വിഷ്ണുവിന്റെ മുഖത്തിൽ നിന്നു ശ്രുതമായതു എല്ലാ ഋഷിമാരും കേൾക്കട്ടെ.” അവർ “ബാഢം (തഥാസ്തു)” എന്നു പറഞ്ഞു; പിന്നെ അദ്ദേഹം ദേവിയോട്—“സ്വസ്തി, അഥവാ മംഗളാശീർവാദം, പ്രസ്താവിക്കൂ” എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 17

नष्टचन्द्रानिले लोके नष्टभास्करतारके ॥ स्तम्भिताश्च दिशः सर्वा न प्राज्ञायात किञ्चन

ലോകത്തിൽ ചന്ദ്രനും കാറ്റും അപ്രത്യക്ഷമായി; സൂര്യനും നക്ഷത്രങ്ങളും ലോപിച്ചു; എല്ലാ ദിക്കുകളും സ്തംഭിച്ചതിനാൽ ഒന്നും തിരിച്ചറിയാനായില്ല.

Verse 18

न वाति पवनस्तत्र नैव चाग्निर्न विद्युतः ॥ न किञ्चित्तत्र विद्येत न तारा न च राशयः

അവിടെ കാറ്റ് വീശിയില്ല; അഗ്നിയുമില്ല, മിന്നലുമില്ല. അവിടെ ഒന്നുമില്ല—നക്ഷത്രങ്ങളുമില്ല, രാശികളുമില്ല (നക്ഷത്രസമൂഹങ്ങളും ഇല്ല).

Verse 19

अन्यद्दैवः कूर्मरूपस्त्वं समुद्रस्य मन्थने ॥ धृतवानसि कौर्मेण मन्दरं मधुसूदन

മറ്റൊരു സമയത്ത്, ഹേ ദേവാ! സമുദ്രമഥന വേളയിൽ നീ കൂർമരൂപം ധരിച്ചു, ഹേ മധുസൂദന, കൂർമസ്വരൂപത്താൽ മന്ദരപർവ്വതത്തെ താങ്ങി നിന്നു.

Verse 20

पुनर्वराहरूपेण मां गच्छन्तीं रसातले ॥ उज्जहारैकदंष्ट्रेण भवानेव महार्णवात्

വീണ്ടും വരാഹരൂപം ധരിച്ചു, ഞാൻ രസാതലത്തിലേക്ക് താഴ്ന്നുപോകുമ്പോൾ, ഹേ പ്രഭോ, നീ തന്നേ മഹാസമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ദംഷ്ട്ര (ഒറ്റ കൊമ്പ്/ദന്തം) കൊണ്ട് എന്നെ ഉയർത്തി എടുത്തു.

Verse 21

अन्यद्धिरण्यकशिपुर्वरदानेन दर्पितः ॥ असावपि नृसिंहेण वपुरास्थाय नाशितः

മറ്റൊരു ശത്രുവായ ഹിരണ്യകശിപുവും വരദാനത്തിന്റെ അഹങ്കാരത്തിൽ ദർപ്പിതനായി; നിങ്ങൾ നരസിംഹവപു ധരിച്ചു അവനെയും നശിപ്പിച്ചു।

Verse 22

पुनर्निःक्षत्ररूपेण त्वया अहं विकृता पुरा ॥ जामदग्न्येन रामेण त्वया दृष्टा सकृत्प्रभो

വീണ്ടും ‘നിഃക്ഷത്ര’മാക്കുന്ന രൂപത്തിൽ നിങ്ങൾ മുൻപ് എന്നെ പരിവർത്തിതമാക്കി; ജാമദഗ്ന്യ രാമൻ എന്നെ ഒരിക്കൽ ദർശിച്ചു, പ്രഭോ।

Verse 23

पुनश्च रावणो रक्षः क्षयितं स्वेन तेजसा ॥ बलिश्च बद्धो भगवन् त्वया वामनरूपिणा

വീണ്ടും രാക്ഷസനായ രാവണൻ നിങ്ങളുടെ സ്വന്തം തേജസ്സാൽ നശിച്ചു; ഭഗവൻ, വാമനരൂപത്തിൽ നിങ്ങൾ ബലിയെയും ബന്ധിച്ചു।

Verse 24

न च जानाम्यहं देव तव किंचिद्विचेष्टितम् ॥ उद्धृत्य मां कथं देव सृजसे किंच कारणम्

ദേവാ, നിങ്ങളുടെ പ്രത്യേക പ്രവർത്തനലീലകൾ എനിക്ക് അറിയില്ല; എന്നെ ഉയർത്തിയ ശേഷം, ദേവാ, നിങ്ങൾ എങ്ങനെ വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കുന്നു, അതിന്റെ കാരണം എന്ത്?

Verse 25

सृष्ट्वा किमादिशः सर्वां न प्राज्ञायते किंचन ॥ न वाति पवनस्तत्र न चैवाग्निर्ज्वलत्यपि

സൃഷ്ടിച്ച ശേഷം ഈ സമസ്തം എങ്ങനെയാണെന്ന് ഒന്നും ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അവിടെ കാറ്റ് വീശുന്നില്ല, അഗ്നിയും ജ്വലിക്കുന്നില്ല।

Verse 26

अंशवश्च न विद्यन्ते न नक्षत्रा न वा ग्रहाः ॥ न चैवाङ्गारकस्तत्र न शुक्रो न बृहस्पतिः

അവിടെ കിരണങ്ങൾ ഇല്ല; നക്ഷത്രങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും ഇല്ല. അവിടെ അങ്കാരകൻ (ചൊവ്വ), ശുക്രൻ (ശുക്രഗ്രഹം), ബൃഹസ്പതി (ഗുരു) എന്നിവരും ഇല്ല.

Verse 27

शनैश्चरो बुधो नात्र न चेन्द्रो धनदो यमः ॥ वरुणोऽपि न विद्येत नान्ये केचिद्दिवौकसः

അവിടെ ശനൈശ്ചരൻ (ശനി)യും ബുധനും ഇല്ല; ഇന്ദ്രൻ, ധനദൻ (കുബേരൻ), യമൻ എന്നിവരും ഇല്ല. വരുണനും ഇല്ല; മറ്റേതൊരു ദിവൗകസനും ഇല്ല.

Verse 28

गत्वा च शरणं देवी दैन्यं वदति माधवी ॥ प्रसीद मम देवेन्द्र मग्नाहं भारपीडिता

ശരണം തേടി ദേവി മാധവീ ദൈന്യത്തോടെ പറഞ്ഞു—“ഹേ ദേവേന്ദ്രാ, പ്രസാദിക്കണമേ; ഭാരപീഡിതയായി ഞാൻ മുങ്ങിപ്പോകുന്നു.”

Verse 29

सपर्वतवनैः सार्द्धं मां तारय पितामह ॥ पृथिव्या वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः

“എന്റെ പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും സഹിതം എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ, ഹേ പിതാമഹാ.” പൃഥിവിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ലോകപിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാ (പ്രതികരിച്ചു).

Verse 30

मुहूर्तं ध्यानमास्थाय पृथिवीं तामुवाच ह ।। नाहं तारयितुं शक्तो विषमस्थां वसुन्धरे

ഒരു മുഹൂർത്തം ധ്യാനത്തിൽ ആസ്ഥാനം ചെയ്ത് അദ്ദേഹം ആ പൃഥിവിയോട് പറഞ്ഞു—“ഹേ വസുന്ധരേ, ഇത്തരമൊരു വിഷമസ്ഥിതിയിൽ നിന്നെ രക്ഷിക്കാൻ എനിക്ക് ശക്തിയില്ല.”

Verse 31

लोकनाथं सुरश्रेष्ठमादिकर्त्तारमञ्जसा ।। लोकेशं धन्विनं श्रेष्ठं याहि मायाकरण्डकम्

വൈകാതെ ലോകനാഥൻ, ദേവശ്രേഷ്ഠൻ, ആദികർത്താവ്; ലോകേശൻ, ശ്രേഷ്ഠ ധനുർധാരി—മായാകരണ്ഡകനിലേക്കു പോകുക।

Verse 32

सर्वेषामेव नः कार्यं यच्च किञ्चित्प्रवर्त्तते ।। सर्वांस्तारयितुं शक्तः कि पुनस्त्वां वसुन्धरे

ഞങ്ങളൊക്കെയുടെയും ഏതൊരു കാര്യം ഉദ്ഭവിച്ചാലും—അവൻ എല്ലാവരെയും രക്ഷിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവൻ; പിന്നെ ഹേ വസുന്ധരേ, നിന്നെ എത്രയധികം രക്ഷിക്കും!

Verse 33

अनन्तशयने देवं शयानं योगशायिनम् ।। ततः कमलपत्राक्षी नानाभरणभूषिता

അപ്പോൾ അവൾ അനന്തശയ്യയിൽ ശയിച്ചുകൊണ്ട് യോഗനിദ്രയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ദേവനെ ദർശിച്ചു; തുടർന്ന് കമലപത്രാക്ഷിയായ ദേവി നാനാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതയായി।

Verse 34

कृताञ्जलिपुटा देवी प्रसादयति माधवम् ।। धरण्युवाच ।। अहं भारसमायुक्ता ब्रह्माणं शरणङ्गता

ദേവി കൃതാഞ്ജലിയോടെ മാധവനെ പ്രസാദിപ്പാൻ അപേക്ഷിച്ചു। ധരണി പറഞ്ഞു—ഞാൻ ഭാരസമയുക്തയായി ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ചു।

Verse 35

प्रत्याख्याता भगवता तेनाप्युक्तमिदं वचः ।। नाहं तारयितुं शक्तः सुष्रोणि व्रज माधवम्

ഭഗവാൻ എന്നെ നിരസിച്ചു; അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—‘ഹേ സുശ്രോണി, നിന്നെ രക്ഷിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിവില്ല; മാധവന്റെ അടുക്കൽ പോകുക।’

Verse 36

स त्वां तारयितुं शक्तो मग्नासि यदि सागरे ।। प्रसीद मम देवेश लोकनाथ जगत्प्रभो

നീ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയാലും അവൻ നിന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവൻ. ഹേ ദേവേശാ, ഹേ ലോകനാഥാ, ഹേ ജഗത്പ്രഭോ, എനിക്കു പ്രസാദിക്കണമേ.

Verse 37

वासवो वरुणश्चासि ह्यग्निर्मारुत एव च ।। अक्षरश्च क्षरश्चासि त्वं दिशो विदिशो भवान्

നീ വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ)യും വരുണനും ആകുന്നു; നീ അഗ്നിയും മാരുതനും (വായു) കൂടിയാണ്. നീ അക്ഷരവും ക്ഷരവും; നീ ദിക്കുകളും ഇടദിക്കുകളും ആകുന്നു.

Verse 38

मत्स्यः कूर्म्मो वराहश्च नरसिंहोऽसि वामनः ।। रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की महात्मवान्

നീ മത്സ്യൻ, കൂർമ്മൻ, വരാഹൻ; നീ നരസിംഹനും വാമനനും. നീ രാമനും പരശുരാമനും കൃഷ്ണനും; നീ ബുദ്ധനും മഹാത്മാവായ കല്കിയും.

Verse 39

एवं पश्यसि योगेन श्रूयते त्वं महायशाः ।। युगायुग सहस्राणि व्यतीतान्यसि संस्थितः

ഇങ്ങനെ നീ യോഗത്തിലൂടെ ദർശിക്കുന്നു; നീ മഹായശസ്സുള്ളവനെന്നു ശ്രുതിയിൽ കേൾക്കപ്പെടുന്നു. യുഗം യുഗമായി ആയിരങ്ങൾ കഴിഞ്ഞാലും നീ സ്ഥാപിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 40

पृथिवी वायुराकाशमापोज्योतिश्च पञ्चमम्॥ शब्दस्पर्शस्वरूपोऽसि रसो गन्धोऽसि नो भवान्

പൃഥ്വി, വായു, ആകാശം, ജലം, അഞ്ചാമതായി തേജസ്—ഇവയൊക്കെയും നീ തന്നേ. നീ ശബ്ദ-സ്പർശസ്വരൂപൻ; നീ തന്നേ ഞങ്ങൾക്ക് രസവും ഗന്ധവും.

Verse 41

सग्रहाणि च ऋक्षाणि कलाकाष्ठामुहूर्त्तकाः

ഗ്രഹങ്ങളും ഋക്ഷങ്ങൾ/നക്ഷത്രങ്ങളും; കൂടാതെ കാലമാപനങ്ങൾ—കലാ, കാഷ്ഠാ, മുഹൂർത്തം।

Verse 42

सग्रहा ये च नक्षत्रा कला कालमुहूर्त्तकाः॥ ज्योतिष्चक्रं ध्रुवश्चासि सर्वेषु द्योतते भवान्

ആ ഗ്രഹങ്ങളും ആ നക്ഷത്രങ്ങളും, കാലവിഭാഗങ്ങൾ—കലാ, കാലം, മുഹൂർത്തം; നിങ്ങൾ ജ്യോതിഷ്ചക്രം, നിങ്ങൾ ധ്രുവൻ; എല്ലാറ്റിലും നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് ദീപ്തമാകുന്നത്।

Verse 43

मासः पक्षमहोरात्रमृतुः संवत्सराण्यपि

മാസം, പക്ഷം, അഹോരാത്രം, ഋതു—കൂടാതെ സംവത്സരങ്ങൾ (വർഷങ്ങൾ) പോലും।

Verse 44

कला काष्ठापि षण्मासाः षड्रसाश्चापि संयमः॥ सरितः सागराश्च त्वं पर्वताश्च महोरगाः

കലാ, കാഷ്ഠാ, കൂടാതെ ഷൺമാസങ്ങൾ; ആറു രസങ്ങളും സംയമവും. നിങ്ങൾ നദികളും സമുദ്രങ്ങളും; നിങ്ങൾ പർവതങ്ങളും മഹോരഗങ്ങളും (മഹാസർപ്പങ്ങൾ) ആകുന്നു।

Verse 45

त्वं मेरुर्मन्दरो विन्ध्यो मलयो दर्दुरो भवान्॥ हिमवान्निषधश्चासि सचक्रोऽसि वरायुधः

നിങ്ങൾ മേരു, മന്ദര, വിന്ധ്യ, മലയ, ദർദുര പർവതങ്ങൾ. നിങ്ങൾ ഹിമവാൻ, നിഷധ; നിങ്ങൾ ചക്രധാരി, ശ്രേഷ്ഠായുധധാരി।

Verse 46

संक्षिप्तश्चैव विस्तारो गोप्ता यज्ञश्च शाश्वतः॥ यज्ञानां च महायज्ञो यूपानामसि संस्थितः

നീ സംക്ഷിപ്തരൂപവും വിപുലരൂപവും; നീ രക്ഷകനും ശാശ്വത യജ്ഞവും. യജ്ഞങ്ങളിൽ നീ മഹായജ്ഞം; യൂപങ്ങളിൽ നീ സ്ഥാപിതമായ അടിസ്ഥാനമാണ്.

Verse 47

वेदानां सामवेदोऽसि साङ्गोपाङ्गो महाव्रतः॥ गर्जनं वर्षणं चासि त्वं वेधा अनृतानृते

വേദങ്ങളിൽ നീ സാമവേദം, അങ്ങോപാംഗങ്ങളോടുകൂടിയ മഹാവ്രതസ്വരൂപം. നീ ഗർജ്ജനവും വർഷണവും; നീ വിധാതാവ്—സത്യവും അസത്യവും (നിയമിക്കുന്നവൻ).

Verse 48

त्वं च कालश्च मृत्युश्च त्वं भूतो भूतभावनः॥ आदिमध्यान्त रूपोऽसि मेधा बुद्धिः स्मृतिर्भवान्

നീ കാലവും മരണവും; നീ സത്തയും ഭൂതങ്ങളെ ഭാവിപ്പിക്കുന്നവനും. നീ ആദി-മധ്യ-അന്ത രൂപം; നീ മേധ, ബുദ്ധി, സ്മൃതി.

Verse 49

अमृतं सृजसे विष्णो येन लोकानधारयत्॥ त्वं प्रीतिस्त्वं परा प्रीतिः पुराणः पुरुषो भवान्

ഹേ വിഷ്ണോ! നീ അമൃതം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അതിനാൽ ലോകങ്ങൾ ധാരിതമാകുന്നു. നീ പ്രീതിയും പരാപ്രീതിയും; നീ പുരാണപുരുഷൻ.

Verse 50

ध्येयाधेयं जगत्सर्वं यच्च किंचित् प्रवर्तते ॥ सप्तानामपि लोकानां त्वं नाथस्त्वमसंग्रहः ॥

ധ്യേയവും ധ്യേയാധാരവും ആയ സർവ്വജഗത്തും, ഏതെങ്കിലും വിധത്തിൽ പ്രവൃത്തിക്കുന്നതെല്ലാം നീ തന്നേ. ഏഴ് ലോകങ്ങൾക്കും നീ നാഥൻ; നീ അസംഗനും അപരിഗ്രഹിയും.

Verse 51

आदित्यस्त्वं युगावर्तास्त्वं तपस्वी महातपाः ॥ अप्रमानः प्रमेयोऽसि ऋषीणां च महानृषिः ॥

നീ ആദിത്യൻ; നീ യുഗങ്ങളുടെ പരിവർത്തനബിന്ദു. നീ തപസ്വി, മഹാതപസ്വി. നീ അപ്രമേയനായിട്ടും പ്രമാണജ്ഞാനത്തിന് ജ്ഞേയൻ; ഋഷികളിൽ നീ മഹർഷി.

Verse 52

अनन्तश्चासि नागानां सर्पाणामसि तक्षकः ॥ उद्वहः प्रवहश्चासि वरुणो वारुणो भवान् ॥

നാഗങ്ങളിൽ നീ അനന്തൻ; സർപ്പങ്ങളിൽ നീ തക്ഷകൻ. നീ ഉദ്വഹവും പ്രവഹവും—മുകളിലേക്ക് വഹിക്കുന്നതും മുന്നോട്ട് ഒഴുകുന്നതുമായ ധാര. നീ വരുണൻ; വരുണബന്ധിത ശക്തിയും നീ തന്നേ.

Verse 53

क्रीडाविक्षेपणश्चासि गृहेषु गृहदेवताः ॥ सर्वात्मकः सर्वगतो वर्ध्धनो मन एव च ॥

നീ ക്രീഡയും വിനോദവും; വീടുകളിൽ നീ ഗൃഹദേവത. നീ സർവാത്മകൻ, സർവഗതൻ; നീ വർദ്ധനകർത്താവ്—മനസ്സും നീ തന്നേ.

Verse 54

साङ्गस्त्वं विद्युतिनां च वैद्युतानां महाद्युतिः ॥ युगे मन्वन्तरे चापि वृक्षाणां च वनस्पतिः ॥

മിന്നലിന്റെ മിന്നലാട്ടങ്ങളിൽ നീ സാംഗൻ (സാകാരൻ); വൈദ്യുത തേജസ്സിൽ നീ മഹാദ്യുതി. യുഗത്തിലും മന്വന്തരത്തിലും, വൃക്ഷങ്ങളിൽ നീ വനസ്പതി-നാഥൻ.

Verse 55

गरुडोऽसि महात्मानं वहसि त्वं परायणः ॥ दुन्दुभिर्नेमिघोषैश्च आकाशममलो भवान् ॥

നീ ഗരുഡൻ; പരമാശ്രയനായിട്ട് മഹാത്മ പ്രഭുവിനെ നീ വഹിക്കുന്നു. നീ ദുന്ദുഭിയും നേമിഘോഷവും (ചക്രധ്വനി); നീ അമലമായ ആകാശം.

Verse 56

जयश्च विजयश्चासि गृहेषु गृहदेवताः ॥ सर्वात्मकः सर्वगतश्चेतनो मन एव च ॥

നീ ജയവും വിജയവും ആകുന്നു; ഗൃഹങ്ങളിൽ നീ ഗൃഹദേവതയാണ്. നീ സർവ്വാത്മകവും സർവ്വവ്യാപിയും ആയ ചൈതന്യം—മനസ്സും നീ തന്നേ.

Verse 57

भगस्त्वं विषलिङ्गश्च परस्त्वं परमात्मकः ॥ सर्वभूतनमस्कार्यो नमो देव नमो नमः ॥

നീ ഭഗൻ; നീ വിഷലിംഗവും. നീ പരമൻ, പരമാത്മസ്വരൂപൻ. സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കും വന്ദ്യൻ. ദേവാ, നിനക്ക് നമസ്കാരം—വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം.

Verse 58

मां त्वं मग्नामसि त्रातुं लोकनाथ इहार्हसि ॥ आदिकालात्मकः कृष्णः सर्वलोकात्मको विभुः ॥

ഞാൻ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു; ലോകനാഥാ, ഇവിടെ എന്നെ രക്ഷിക്കേണ്ടത് നിനക്കു യുക്തമാണ്. നീ കൃഷ്ണൻ—ആദികാലസ്വരൂപൻ; സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ആത്മാവ്, മഹാവിഭു.

Verse 59

य इदं पठते स्तोत्रं केशवस्य दृढव्रतः ॥ व्याधितो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥

ദൃഢവ്രതനായി കേശവന്റെ ഈ സ്തോത്രം പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ രോഗബാധിതനാണെങ്കിൽ രോഗത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും; ബന്ധിതനാണെങ്കിൽ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് വിടുതൽ നേടും.

Verse 60

अपुत्रो लभते पुत्रं दरिद्रो धनमाप्नुयात् ॥ अभार्यो लभते भार्यामपतिः पतिमाप्नुयात् ॥

പുത്രനില്ലാത്തവൻ പുത്രനെ ലഭിക്കും; ദരിദ്രൻ ധനം പ്രാപിക്കും. ഭാര്യയില്ലാത്തവൻ ഭാര്യയെ ലഭിക്കും; ഭർത്താവില്ലാത്തവൾ ഭർത്താവിനെ പ്രാപിക്കും.

Verse 61

उभे सन्ध्ये पठेत्स्तोत्रं माधवस्य महात्मनः ॥ स गच्छेद्विष्णुलोकं च नात्र कार्या विचारणा ॥

മഹാത്മാവായ മാധവന്റെ സ്തോത്രം പ്രഭാതസന്ധ്യയിലും സായംസന്ധ്യയിലും പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കും; ഇതിൽ കൂടുതൽ വിചാരം വേണ്ട।

Verse 62

एवं तु अक्षरोक्तोऽपि भवेत् तु परिकल्पना ॥ तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥

ഇങ്ങനെ അക്ഷരക്ഷരമായി ഉച്ചരിച്ചാലും അതു യഥാവിധി അനുഷ്ഠാനമായി കണക്കാക്കപ്പെടും; അത്രയേറെ ആയിരം വർഷങ്ങൾ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടും।

Verse 63

शृणु तत्त्वेन विप्रेन्द्र गुह्यं धर्मं महौजसम् ॥ भगवत्प्रोक्तधर्मेषु यद्गुह्यं कथयाम्यहम् ॥

ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ, തത്ത്വത്തോടെ ശ്രവിക്കൂ—ഇത് ഗുഹ്യവും മഹാശക്തിയുമുള്ള ധർമ്മമാണ്. ഭഗവാൻ പ്രസ്താവിച്ച ധർമ്മങ്ങളിൽ ഗോപ്യമായതു ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു।

Verse 64

वेदेषु चैव नष्टेषु मत्स्यो भूत्वा रसातलम् ॥ प्रविश्य तानथोत्कृष्य ब्रह्मणे दत्तवानसि ॥

വേദങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോൾ നീ മത്സ്യരൂപം ധരിച്ചു രസാതലത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അവയെ ഉയർത്തി ബ്രഹ്മാവിന് നൽകി।

Verse 65

वर्जयित्वात्र त्रीन्देवान् ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् ॥ पृथिवी भारसन्तप्ता ब्रह्माणं शरणं गता ॥

ഇവിടെ ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, മഹേശ്വരൻ—ഈ മൂന്നു ദേവന്മാരെയും ഒഴിവാക്കി, ഭാരത്തിൽ പീഡിതയായ ഭൂമി ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരണം തേടി।

Verse 66

भक्त्या त्वां शरणं यामि प्रसीद मम माधव ॥ त्वमादित्यश्च चन्द्रश्च त्वं यमो धनदस्तु वै ॥

ഭക്തിയോടെ ഞാൻ നിന്റെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു; എനിക്കു പ്രസാദിക്കണമേ, ഹേ മാധവ. നീ തന്നെയാണ് സൂര്യനും ചന്ദ്രനും; നീ തന്നെയാണ് യമനും ധനദനും (കുബേരൻ).

Verse 67

धनुषां च पिनाकोऽसि साङ्ख्ययोगोऽसि चोत्तमः ॥ परम्परोऽसि लोकानां नारायणः परायणः ॥

വില്ലുകളിൽ നീ തന്നെയാണ് പിനാകം; നീ തന്നെയാണ് പരമ സാംഖ്യവും യോഗവും. ലോകങ്ങളുടെ പരമ്പരാ-ക്രമത്തിന്റെ അധാരവും നീ; നീ നാരായണൻ, പരമാശ്രയം.

Verse 68

श्रद्धासि त्वं च देवेश दोषहन्तासि माधव ॥ अण्डजोद्भिज्जस्वेदानां जरायूनां च माधव ॥

ഹേ ദേവേശാ, നീ തന്നെയാണ് ശ്രദ്ധ; ഹേ മാധവാ, നീ തന്നെയാണ് ദോഷനാശകൻ. അണ്ഡജ, ഉദ്ഭിജ്ജ, സ്വേദജ, ജരായുജ—ഈ എല്ലാ ജീവികൾക്കും ആധാരവും ധാരകനും നീ തന്നേ, ഹേ മാധവാ.