Sarga 91
भरद्वाजाश्रमे भरतसैन्यस्य दिव्यात्मिथ्यम् / Divine Hospitality to Bharata’s Army at Bharadvaja’s Hermitage
अयोध्याकाण्ड
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ 91-ാം സർഗ്ഗത്തിൽ രാജശക്തിയും തപോവനത്തിന്റെ പവിത്രപരിസരവും ധർമ്മബന്ധിതമായി ഏറ്റുമുട്ടി ഒത്തുചേരുന്ന ദൃശ്യമാണ്. ഭരതൻ ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിൽ രാത്രി താമസിക്കാമെന്ന് നിശ്ചയിക്കുന്നു; മുനി അവനു ദിവ്യാതിഥ്യം നൽകാൻ സന്നദ്ധനാകുന്നു. സൈന്യത്തെ ദൂരെയാക്കി വെച്ചതെന്തെന്ന് മുനി ചോദിക്കുമ്പോൾ, ആശ്രമത്തിലെ വൃക്ഷങ്ങൾ, ജലം, ഭൂമി, കുടിലുകൾ എന്നിവയ്ക്ക് ഉപദ്രവമുണ്ടാകരുത്; തപസ്വികളുടെ സമീപത്ത് രാജസൈന്യത്തിന് സംയമം പാലിക്കലാണ് ധർമ്മം—അതുകൊണ്ടാണ് താൻ ഒറ്റയ്ക്ക് വന്നതെന്ന് ഭരതൻ പറയുന്നു. തുടർന്ന് മുനിയുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം സൈന്യത്തെ വിളിച്ചു വരുത്തുന്നു. ഭരദ്വാജൻ അഗ്നിശാലയിൽ പ്രവേശിച്ച് ശുദ്ധി നടത്തി, വിശ്വകർമ്മാവിനെയും ത്വഷ്ടാവിനെയും ആവാഹനം ചെയ്ത് ആവശ്യമായ സൃഷ്ടിവ്യവസ്ഥ ഒരുക്കിക്കുന്നു; ദിക്പാലന്മാർ, നദികൾ, ഗന്ധർവന്മാർ, അപ്സരസ്സുകൾ, കുബേരന്റെ ദിവ്യവനം, സോമൻ എന്നിവരോട് അന്നപാനസമൃദ്ധി പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. ഉടൻ ശീതള കാറ്റ്, പുഷ്പവൃഷ്ടി, ദിവ്യസംഗീതം, മധുരനാദം എന്നിവ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. സൈന്യം വിശ്വകർമ്മനിർമ്മിതമായ സമതലം, ഫലഭാരിത വൃക്ഷങ്ങൾ, ദിവ്യനദി, അശ്വശാലകൾ, തോരണങ്ങൾ, രത്നമയ രാജമന്ദിരം എന്നിവ കണ്ടു വിസ്മയിക്കുന്നു. പിന്നീട് പായസധാരകൾ, വാസഗൃഹങ്ങൾ, ആയിരക്കണക്കിന് സ്ത്രീകളും അപ്സരസ്സുകളും, ഗന്ധർവരാജന്മാരുടെ സംഗീതം, സ്നാനാഭ്യംഗം, മൃഗങ്ങൾക്ക് തൃപ്തികരമായ ആഹാരം, കൂടാതെ ഭക്ഷണം, പാത്രങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, ഉപകരണങ്ങൾ എന്നിവയുടെ മഹാസഞ്ചയം—ഇവയെല്ലാം വിശദമായി വരുന്നു. സൈനികർ സ്വപ്നംപോലെ അത്ഭുതത്തോടെ രാത്രി മുഴുവൻ ആനന്ദിക്കുന്നു; പ്രഭാതത്തിൽ ആവാഹിത ദിവ്യസത്തകൾ അനുമതി വാങ്ങി മടങ്ങിപ്പോകുന്നു, സുഗന്ധവും മാലകളുടെയും അടയാളങ്ങൾ മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു. സർഗ്ഗബോധം—ആതിഥ്യം ധർമ്മത്തിന്റെ ഒരു ശക്തിയാകുന്നു; അത് യോദ്ധബലത്തെ ശാസനത്തിലേക്ക് ബന്ധിക്കുന്നു, തപോവനത്തിന്റെ പാവിത്ര്യം ഹാനിക്കാതിരിക്കുക രാജധർമ്മമാണ്।
Shlokas
Verse 1
कृतबुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा।भरतं कैकयीपुत्रमातिथ्येनन्यमन्त्रयत्।।।।
കൈകേയീപുത്രനായ ഭരതൻ അവിടെ തന്നെ രാത്രിവാസം ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചപ്പോൾ, മുനി യഥോചിതമായ അതിഥിസത്കാരത്തോടെ അവനെ ക്ഷണിച്ചു.
Verse 2
अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम्।पाद्यमर्घ्यं तथाऽतिथ्यं वने यदुपपद्यते।।।।
ഭരതൻ അദ്ദേഹത്തോട് (ഭരദ്വാജനോട്) പറഞ്ഞു: “നിശ്ചയമായും, ഈ വനത്തിൽ സാധ്യമാകുന്ന പാദ്യം, അർഘ്യം, അതിഥിസത്കാരം—എല്ലാം നിങ്ങൾ ഇതിനകം തന്നെ ചെയ്തിരിക്കുന്നു।”
Verse 3
अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव।जाने त्वां प्रीतिसंयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केनचित्।।।।
അപ്പോൾ ഭരദ്വാജൻ ഭരതനോടു സാവധാനം പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: “നീ സ്നേഹത്തോടെ നിറഞ്ഞവനാണെന്ന് എനിക്ക് അറിയാം; ഏതു അർപ്പണമുണ്ടായാലും അതിൽ നീ തൃപ്തനാകുന്നു.”
Verse 4
सेनायास्तु तवैतस्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम्।मम प्रीतिर्यथारूपा तथार्हो मनुजर्षभ।।।।
ഹേ മനുജർഷഭാ! നിന്റെ ഈ സമസ്ത സൈന്യത്തിനും ഭോജനമൊരുക്കുവാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതാണ് എന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രീതി—അതുകൊണ്ട് യോജ്യമായി സ്വീകരിക്കണമേ.
Verse 5
किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः।कस्मान्नेहोपयातोऽसि सबलः पुरुषर्षभः।।।।
എന്തിനാണ് നീ സൈന്യത്തെ ദൂരെയാക്കി ഇവിടെ വന്നത്? ഹേ പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, സൈന്യസഹിതം ഇവിടെ വരാതിരുന്നതെന്ത്?
Verse 6
भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम्।ससैन्यो नोपयातोऽस्मि भगवन्भगवद्भयात्।।।।
കൈകൂപ്പി ഭരതൻ തപോധനനായ ആ ഋഷിയോട് മറുപടി പറഞ്ഞു: “ഭഗവൻ, അങ്ങയെ അപമാനിക്കുമോ എന്ന ഭക്തിഭയത്താൽ ഞാൻ സൈന്യത്തോടുകൂടെ അങ്ങയുടെ അടുത്തേക്ക് വന്നില്ല.”
Verse 7
राज्ञा च भगवन्नित्यं राजपुत्रेण वा सदा।यत्नतः परिहर्तव्या विषयेषु तपस्विनः।।।।
ഭഗവൻ, രാജാവായാലും രാജപുത്രനായാലും—സ്വവിഷയങ്ങളിൽ വസിക്കുന്ന തപസ്വികളെ എപ്പോഴും ശ്രദ്ധാപൂർവ്വം ഒഴിവാക്കണം; അവരുടെ തപസ്സിന് ഭംഗം വരാതിരിക്കേണ്ടതിന്.
Verse 8
वाजिमुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वरवारणाः।प्रच्छाद्य भगवन्भूमिं महतीमनुयान्ति माम्।।।।
“ഭഗവൻ, ഉത്സാഹമുള്ള അശ്വങ്ങളും മനുഷ്യരും മഹാബലമുള്ള മദോന്മത്ത വരവാരണങ്ങളും എന്റെ പിന്നാലെ അനുയായികളായി വരുന്നു; അവർ മഹത്തായ ഭൂമിപ്രദേശത്തെ വ്യാപിച്ചു മൂടുന്നു.”
Verse 9
ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजां स्तथा।न हिंस्युरिति तेनाऽहमेक एव समागतः।।।।
‘ആശ്രമങ്ങളിലെ വൃക്ഷങ്ങൾക്കും ജലത്തിനും ഭൂമിക്കും കുടിലുകൾക്കും അവർ ഹാനി വരുത്തരുത്’ എന്ന് കരുതി, അതിനാലാണ് ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കായി ഇവിടെ വന്നത്.
Verse 10
आनीयतामितस्सेनेत्याज्ञप्तः परमर्षिणा।ततस्तु चक्रे भरतस्सेनायास्समुपागमम्।।।।
പരമർഷി “സൈന്യത്തെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക” എന്നു ആജ്ഞാപിച്ചു. അതിനുശേഷം ഭരതൻ സൈന്യം അവിടേക്കു വരുന്നതിനുള്ള ക്രമീകരണം ചെയ്തു.
Verse 11
अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वाऽपः परिमृज्य च।आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत्।।।।
അഗ്നിശാലയിൽ പ്രവേശിച്ച് ആചമനം ചെയ്ത് ജലത്തോടെ ശുദ്ധീകരിച്ചു; അതിഥിസത്കാരത്തിന്റെ ക്രമീകരണാർത്ഥം വിശ്വകർമ്മാവിനെ ആവാഹനം ചെയ്തു.
Verse 12
आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च।आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम्।।।।
“ഞാൻ വിശ്വകർമ്മാവിനെയും ത്വഷ്ടാവിനെയും ആവാഹനം ചെയ്യുന്നു. ഞാൻ അതിഥിസത്കാരം നടത്തുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു—അതിന്നാവശ്യമായതെല്ലാം എനിക്കായി യഥാവിധി ഒരുക്കപ്പെടട്ടെ.”
Verse 13
आह्वये लोकपालांस्त्रीन् देवान् शक्रमुखांस्तथा।आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम्।।।।
“ലോകപാലന്മാരായ മൂന്നു ദേവന്മാരെയും, ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) മുഖ്യനായ ദേവഗണത്തെയും ഞാൻ ആവാഹനം ചെയ്യുന്നു. ഞാൻ അതിഥിസത്കാരം നടത്തുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു—അതനുസരിച്ച് എനിക്കായി ക്രമീകരണം നടക്കട്ടെ.”
Verse 14
प्राक्स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक्स्रोतस एव च।पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वशः।।।।
“കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്നവയും പടിഞ്ഞാറോട്ടൊഴുകുന്നവയും—ഭൂമിയിലായാലും ആകാശത്തിലായാലും—എല്ലാ നദികളും ഇന്ന് എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമിവിടെ ഒന്നിച്ചുവരട്ടെ.”
Verse 15
अन्या स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्यास्सुविष्ठिताम्।अपरा श्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम्।।।।
“ചില പ്രവാഹങ്ങൾ മൈരേയ മദ്യം ഒഴുകട്ടെ; ചിലത് നന്നായി തയ്യാറാക്കിയ സുരാ ഒഴുകട്ടെ; മറ്റുചിലത് ഇക്ഷുരസത്തോളം മധുരമുള്ള തണുത്ത ജലം ഒഴുകട്ടെ.”
Verse 16
आह्वये देवगन्धर्वान्विश्वावसुहहाहुहून्।तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्वीश्चापि सर्वशः।।।।
ഞാൻ ദേവഗന്ധർവന്മാരായ വിശ്വാവസു, ഹാഹാ, ഹൂഹൂ എന്നിവരെ ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു; അതുപോലെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നിന്നുള്ള അപ്സരസ്സുകളെയും ദേവിമാരെയും ഗന്ധർവിമാരെയും കൂടി ആവാഹിക്കുന്നു।
Verse 17
घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलंबुसाम्।नागदन्तां च हेमां च हिमामद्रिकृतस्थलाम्।।।।
ഞാൻ ഘൃതാചീ, വിശ്വാചീ, മിശ്രകേശീ, അലമ്പുസാ; കൂടാതെ നാഗദന്താ, ഹേമാ, പർവ്വതങ്ങളിൽ വസിക്കുന്ന ഹിമാ എന്നിവരെയും ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു।
Verse 18
शक्रं याश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च योषितः।सर्वास्तुम्बुरुणा सार्धमाह्वये सपरिच्छदाः।।।।
ശക്രനെ സേവിക്കുന്നവരും ബ്രഹ്മാവിനെ സേവിക്കുന്നവരുമായ എല്ലാ ദിവ്യസ്ത്രീകളെയും, തുംബുരുവിനോടൊപ്പം, അവരുടെ സമ്പൂർണ്ണ സംഗീതപരിവാരത്തോടുകൂടി ഞാൻ ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു।
Verse 19
वनं कुरुषु यद्दिव्यं वासोभूषणपत्रवत्।दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहैतु च।।।।
കുരുദേശത്തിലെ കുബേരന്റെ ആ ദിവ്യവനം ഇവിടെ വരട്ടെ—അവിടെ ഇലകളേ വസ്ത്രവും ആഭരണവും ആകുന്നു; ദിവ്യനാരിമാരോ സദാ അതിന്റെ ‘ഫലങ്ങൾ’പോലെ നിലകൊള്ളുന്നു।
Verse 20
इह मे भगवान् सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम्।भक्ष्यंभोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु।।।।
ഇവിടെ എനിക്കായി ഭഗവാൻ സോമൻ ഉത്തമമായ ആഹാരം വിധിക്കട്ടെ—ഭക്ഷ്യം, ഭോജ്യം, ചോഷ്യം, ലേഹ്യം എന്നിങ്ങനെ പലവിധവും ധാരാളമായി.
Verse 21
विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च।सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च।।।।
പിന്നെ പലനിറങ്ങളുള്ള മാലകൾ, വൃക്ഷങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതുതായി വീണവ; കൂടാതെ സുരാദി പാനീയങ്ങളും വിവിധവിധ മാംസങ്ങളും ഉണ്ടായിരിക്കട്ടെ.
Verse 22
एवं समाधिना युक्तस्तेजसाऽप्रतिमेन च।शीक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः।।।।
ഇങ്ങനെ സമാധിയാൽ യുക്തനായി, അപരിമിതമായ തേജസ്സും തപോബലവും ധരിച്ച മുനി, വേദശിക്ഷാനുസൃത സ്വരലക്ഷണങ്ങളോടുകൂടിയ വചനത്തോടെ പ്രസ്താവിച്ചു.
Verse 23
मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः।आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक्।।।।
കിഴക്കോട്ട് മുഖം തിരിച്ച് കൃതാഞ്ജലിയായി മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ചിരുന്ന അവന്റെ അടുക്കൽ ആ എല്ലാ ദേവതകളും ഓരോരുത്തരായി എത്തിച്ചേർന്നു.
Verse 24
मलयं दर्दुरं चैव ततस्स्वेदनुदोऽनिलः।उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखश्शिवः।।।।
പിന്നെ മലയയും ദർദുരവും സ്പർശിച്ച് വിയർപ്പ് അകറ്റുന്ന കാറ്റ് യുക്തമായ അളവിൽ വീശിത്തുടങ്ങി—അത്യന്തം പ്രിയവും സുഖകരവും ശിവമംഗളകരവും ആയി.
Verse 25
ततोऽभ्यवर्षन्त घना दिव्याः कुसुमवृष्टयः।दिव्यदुन्दुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे।।।।
അപ്പോൾ ഘനമായ ദിവ്യ മേഘങ്ങൾ പുഷ്പവൃഷ്ടി പെയ്തു; എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ദിവ്യ ദുന്ദുഭികളുടെ നാദം കേൾക്കപ്പെട്ടു.
Verse 26
प्रववुश्चोत्तमा वाता ननृतुश्चाप्सरोगणाः।जगुश्च देवगन्धर्वा वीणाः प्रमुमुचुस्स्वरान्।।।।
ഉത്തമമായ കാറ്റുകൾ വീശി; അപ്സരസ്സുകളുടെ സംഘങ്ങൾ നൃത്തം ചെയ്തു; ദേവഗന്ധർവർ ഗാനം പാടി; വീണകൾ മധുരസ്വരങ്ങൾ മുഴക്കി.
Verse 27
स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च।विवेशोच्चरितश्श्लक्ष्णस्समो लयसमन्वितः।।।।
ആ ഉച്ചരിച്ച ശബ്ദം മൃദുവും സ്വരത്തിൽ സമവുമായും താളസമന്വിതവുമായും ആയിരുന്നു; അത് ആകാശത്തെയും ഭൂമിയെയും വ്യാപിച്ച് സർവ്വ ജീവികളുടെ ചെവികളിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 28
तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोत्र सुखे नृणाम्।ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः।।।।
മനുഷ്യരുടെ ചെവികൾക്ക് സുഖകരമായ ആ ദിവ്യനാദം ശമിച്ചപ്പോൾ, ഭരതന്റെ സൈന്യം വിശ്വകർമ്മാവിന്റെ അത്ഭുത കരകൗശലത്തെപ്പോലെയുള്ള ക്രമീകരണങ്ങൾ കണ്ടു.
Verse 29
बभूव हि समा भूमिस्समन्तात्पञ्चयोजना।शाद्वलैर्भहुभिश्चन्ना नीलवैढूर्यसन्निभैः।।।।
നിശ്ചയമായും, എല്ലാ ദിക്കുകളിലും അഞ്ചു യോജന വരെ ഭൂമി സമതലമായി; അനവധി ശാദ്വലപുല്മേടുകൾ കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ട്, നീല വൈഡൂര്യരത്നംപോലെ ദീപ്തിയായി തിളങ്ങി.
Verse 30
तस्मिन्बिल्वाः कपित्थाश्च पनसा बीजपूरकाः।आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषणाः।।।।
അവിടെ ബിൽവം, കപിത്തം, പനസം, ബിജപൂരകം, ആമലകി, ചൂതം (മാവ്) എന്നീ ഫലഭാരിത വൃക്ഷങ്ങൾ, ഫലങ്ങളെ ആഭരണങ്ങളെന്നപോലെ ധരിച്ച്, ഉദിച്ചുവന്നു.
Verse 31
उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत्।आजगाम नदी दिव्या तीरजैर्भहुभिर्वृता।।।।
ഉത്തരകുരുക്കളുടെ വനങ്ങളിൽ നിന്ന്—ദിവ്യോപഭോഗസമൃദ്ധമായ—ഒരു ദിവ്യ നദി ഉദിച്ചു; തീരങ്ങളിൽ വളർന്ന അനവധി വൃക്ഷങ്ങൾ അതിനെ ചുറ്റിനിന്നു.
Verse 32
चतुश्शालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम्।हर्म्यप्रासादसम्बाधास्तोरणानि शुभानि च।।।।
ശുഭ്രമായ ചതുശ്ശാലകൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; ആനകൾക്കും കുതിരകൾക്കും ഉള്ള ശാലകളും; മാളികകളും പ്രാസാദങ്ങളും ഇടയിൽ ചേർന്നു നിൽക്കുന്ന ശുഭ തോറണദ്വാരങ്ങളും ഉദിച്ചു.
Verse 33
सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्।दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्।।।।चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत्।दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्।।।।उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्।क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्।।।।
ശുഭ തോറണങ്ങളോടുകൂടിയ രാജവേശ്മവും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—വെളുത്ത മേഘംപോലെ; ദിവ്യ മാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും ദിവ്യ സുഗന്ധം തളിക്കപ്പെട്ടതും. വിശാലമായ ചതുരശ്രരൂപത്തിൽ, ശയനങ്ങളും ആസനങ്ങളും യാനങ്ങളും സമൃദ്ധമായി ഒരുക്കിയിരുന്നു; എല്ലാ രസങ്ങളോടും കൂടിയ ദിവ്യ പാനീയങ്ങൾ, ദിവ്യ ഭോജനവും വസ്ത്രങ്ങളും നിറഞ്ഞു. എല്ലാ തരത്തിലുള്ള അന്നം ഒരുക്കി, കഴുകി തെളിഞ്ഞ നിർമല പാത്രങ്ങളിൽ സജ്ജമാക്കി; എല്ലാവർക്കും ഇരിപ്പിടങ്ങൾ ക്രമപ്പെടുത്തി, ശ്രീമത്തായും മനോഹരമായി വിരിച്ച ഉത്തമ ശയനങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചു.
Verse 34
सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्।दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्।।2.91.33।।चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत्।दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्।।2.91.34।।उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्।क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्।।2.91.35।।
ശുഭ തോറണങ്ങളോടുകൂടിയ രാജവേശ്മവും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—വെളുത്ത മേഘംപോലെ; ദിവ്യ മാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും ദിവ്യ സുഗന്ധം തളിക്കപ്പെട്ടതും. വിശാലമായ ചതുരശ്രരൂപത്തിൽ, ശയനങ്ങളും ആസനങ്ങളും യാനങ്ങളും സമൃദ്ധമായി ഒരുക്കിയിരുന്നു; എല്ലാ രസങ്ങളോടും കൂടിയ ദിവ്യ പാനീയങ്ങൾ, ദിവ്യ ഭോജനവും വസ്ത്രങ്ങളും നിറഞ്ഞു. എല്ലാ തരത്തിലുള്ള അന്നം ഒരുക്കി, കഴുകി തെളിഞ്ഞ നിർമല പാത്രങ്ങളിൽ സജ്ജമാക്കി; എല്ലാവർക്കും ഇരിപ്പിടങ്ങൾ ക്രമപ്പെടുത്തി, ശ്രീമത്തായും മനോഹരമായി വിരിച്ച ഉത്തമ ശയനങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചു.
Verse 35
सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्।दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्।।2.91.33।।चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत्।दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्।।2.91.34।।उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्।क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्।।2.91.35।।
ശുഭ തോറണങ്ങളോടുകൂടിയ രാജവേശ്മവും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—വെളുത്ത മേഘംപോലെ; ദിവ്യ മാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും ദിവ്യ സുഗന്ധം തളിക്കപ്പെട്ടതും. വിശാലമായ ചതുരശ്രരൂപത്തിൽ, ശയനങ്ങളും ആസനങ്ങളും യാനങ്ങളും സമൃദ്ധമായി ഒരുക്കിയിരുന്നു; എല്ലാ രസങ്ങളോടും കൂടിയ ദിവ്യ പാനീയങ്ങൾ, ദിവ്യ ഭോജനവും വസ്ത്രങ്ങളും നിറഞ്ഞു. എല്ലാ തരത്തിലുള്ള അന്നം ഒരുക്കി, കഴുകി തെളിഞ്ഞ നിർമല പാത്രങ്ങളിൽ സജ്ജമാക്കി; എല്ലാവർക്കും ഇരിപ്പിടങ്ങൾ ക്രമപ്പെടുത്തി, ശ്രീമത്തായും മനോഹരമായി വിരിച്ച ഉത്തമ ശയനങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചു.
Verse 36
प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा।वेश्म तद्रत्नसम्पूर्णं भरतः कैकयीसुतः।।।।
മഹർഷിയുടെ അനുവാദം ലഭിച്ച ശേഷം, മഹാബാഹുവായ കൈകേയീപുത്രൻ ഭരതൻ രത്നസമ്പൂർണ്ണമായി മാണിക്യവൈഭവം നിറഞ്ഞ ആ കൊട്ടാരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 37
अनुजग्मुश्च तं सर्वे मन्त्रिणस्सपुरोहिताः।बभूवुश्च मुदा युक्ता दृष्ट्वा तं वेश्मसंविधिम्।।।।
മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാവരും അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചു; ആ വാസസ്ഥലത്തിന്റെ ഭംഗിയാർന്ന ക്രമീകരണം കണ്ടപ്പോൾ അവർ ആനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു.
Verse 38
तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च।भरतो मन्त्रिभिस्सार्धमभ्यवर्तत राजवत्।।।।
അവിടെ ദിവ്യമായ രാജാസനം, വ്യജനം, ഛത്രം എന്നിവ ഒരുക്കിയിരുന്നു; മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ഭരതൻ രാജനു യോജിച്ചവിധം തന്റെ സ്ഥാനം ഏറ്റെടുത്തു.
Verse 39
आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च।वालव्यजनमादाय न्यषीदत्सचिवासने।।।।
രാമനോട് അഭിപ്രണാമം ചെയ്ത് അദ്ദേഹം ആസനം പൂജിച്ചു, അത് രാമന്റെ സിംഹാസനമെന്നപോലെ; പിന്നെ വാലവ്യജനം (ചാമരം) എടുത്ത് മന്ത്രിയുടെ ആസനത്തിൽ ഇരുന്നു.
Verse 40
आनुपूर्व्यान्निषेदुश्च सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः।ततस्सेनापतिः पश्चात्प्रशास्ताच निषेदतुः।।।।
അനന്തരം എല്ലാ മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും ക്രമാനുസൃതമായി ഇരുന്നു; അവരുടെ ശേഷം സേനാപതിയും, പിന്നെ പ്രശാസ്താവും (കാര്യനിർവാഹകൻ) ഇരുന്നു.
Verse 41
तत स्तत्र मुहूर्तेन नद्यः पायसकर्दमाः।उपातिष्ठन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनात्।।।।
പിന്നീട് അവിടെയേ തന്നെ ഒരു നിമിഷത്തിനുള്ളിൽ പായസമെന്ന മധുരക്കളിമണ്ണുള്ള നദികൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; ഭരദ്വാജന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അവ ഭരതനെ സേവിക്കുവാൻ സമീപിച്ചു നിന്നു.
Verse 42
तासामुभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः।रम्याश्चावसधा दिव्या ब्रह्मणस्तु प्रसादजा:।।।।
ആ നദികളുടെ ഇരുകരകളിലും പാണ്ഡുവർണ്ണ മണ്ണുകൊണ്ട് ലേപിച്ച, മനോഹരമായ ദിവ്യാവാസങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രസാദത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവ.
Verse 43
तेनैव च मूहूर्तेन दिव्याऽभरणभूषिताः।आगुर्विंशतिसाहस्राः ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः।।।।
അന്നേ മുഹൂർത്തത്തിൽ ദിവ്യാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഇരുപതിനായിരം സ്ത്രീകൾ—ബ്രഹ്മാവാൽ പ്രേഷിതരായി—അവിടെ എത്തിച്ചേർന്നു.
Verse 44
सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः।आगुर्विंशतिसाहास्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः।।।।
സ്വർണം, മണികൾ, മുത്തുകൾ, പ്രവാളം എന്നിവകൊണ്ട് ശോഭിതരായ ഇരുപതിനായിരം സ്ത്രീകൾ—കുബേരനാൽ പ്രേഷിതരായി—അവിടെ എത്തി.
Verse 45
याभिर्गृहीतः पुरुषस्सोन्माद इव लक्ष्यते।आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणाः।।।।
നന്ദനവനത്തിൽ നിന്ന് അപ്സരസ്സുകളുടെ ഇരുപതിനായിരം സംഘങ്ങൾ വന്നു—അവരുടെ ആലിംഗനത്തിൽ പുരുഷൻ കാമാവേശത്തിൽ ഉന്മത്തനെന്നപോലെ തോന്നും.
Verse 46
नारदस्तुम्भुरुर्गोपः प्रवरास्सूर्यवर्चसः।एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः।।।।
നാരദൻ, തുംബുരു, ഗോപൻ—സൂര്യസമാന തേജസ്സുള്ള, ഗന്ധർവരാജന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠർ—ഇവർ ഭാരതന്റെ മുമ്പിൽ ഗാനം ചെയ്തു.
Verse 47
अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाऽथ वामना।उपानृत्यंस्तु भरतं भरद्वाजस्य शासनात्।।।।
അപ്പോൾ അലമ്പുസാ, മിശ്രകേശി, പുണ്ഡരീകാ, വാമനാ എന്നിവർ—ഭരദ്വാജമുനിയുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം—ഭരതന്റെ സമീപത്ത് ഉപനൃത്തം ചെയ്തു.
Verse 48
यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने।प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य शासनात्।।।।
ദേവലോകത്തും ചൈത്രരഥവനത്തിലും കാണപ്പെടുന്ന അതേ മാല്യങ്ങൾ പ്രയാഗത്തിലും പ്രത്യക്ഷമായി—ഭരദ്വാജമുനിയുടെ ആജ്ഞയാൽ.
Verse 49
बिल्वा मार्दङ्गिका आसन् शम्याग्राहा विभीतकाः।अश्वत्था नर्तकाश्चासन्भरद्वाजस्य शासनात्।।।।
ഭരദ്വാജമുനിയുടെ ആജ്ഞയാൽ ബിൽവവൃക്ഷങ്ങൾ മൃദംഗവാദകരായി, വിഭീതകവൃക്ഷങ്ങൾ കരതാളവാദകരായി, അശ്വത്ഥവൃക്ഷങ്ങൾ നർത്തകരായി മാറി.
Verse 50
ततस्सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः।प्रहृष्टास्तत्र सम्पेतुः कुब्जा भूत्वाऽथ वामनाः।।।।
പിന്നീട് സരളയും താലയും, തിലകവും നക്തമാലവും ആയ വൃക്ഷങ്ങൾ ആനന്ദത്തോടെ അവിടെ കുബ്ജനും വാമനനും ആയ രൂപങ്ങൾ ധരിച്ചു സഞ്ചരിച്ചു.
Verse 51
शिंशुपामलकीजम्ब्वो याश्चान्याः काननेषु ताःमालती मल्लिका जातिर्याश्चान्याः कानने लताः।प्रमदाविग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमेऽवदन्।।।।
ശിംശുപാ, ആമലകി, ജാംബു മുതലായ മറ്റു വനവൃക്ഷങ്ങളും, മാലതി, മല്ലിക, ജാതി മുതലായ മറ്റു വനലതകളും—സ്ത്രീരൂപം ധരിച്ചു—ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിൽ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു.
Verse 52
सुरास्सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः।।।।मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ।।।।
സുരാപാനം ചെയ്യുന്നവർ സുരയെ പാനം ചെയ്യട്ടെ; വിശപ്പുള്ളവർ പായസം ആസ്വദിക്കട്ടെ; വിധിപൂർവ്വം ശുദ്ധീകരിച്ച സുമേധ്യമായ മാംസങ്ങളും—ഇഷ്ടമുള്ളത്ര—ഭക്ഷിക്കട്ടെ।
Verse 53
सुरास्सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः।।2.91.52।।मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ।।2.91.53।।
സുരാപാനം ചെയ്യുന്നവർ സുരയെ പാനം ചെയ്യട്ടെ; വിശപ്പുള്ളവർ പായസം ആസ്വദിക്കട്ടെ; വിധിപൂർവ്വം ശുദ്ധീകരിച്ച സുമേധ്യമായ മാംസങ്ങളും—ഇഷ്ടമുള്ളത്ര—ഭക്ഷിക്കട്ടെ।
Verse 54
उच्छाद्य स्नापयन्ति स्म नदीतीरेष वल्गुषु।अप्येकमेकं पुरषं प्रमदास्सप्त चाष्ट च।।।।
നദിയുടെ മനോഹര തീരങ്ങളിൽ അവർ അഭ്യംഗം ചെയ്ത് സ്നാനം കഴിപ്പിച്ചു; ഏഴോ എട്ടോ യുവതികൾ ഓരോ പുരുഷനെയും മാറിമാറി പരിചരിച്ചു।
Verse 55
संवाहन्त्यस्समापेतुर्नार्यो रुचिरलोचनाः।परिमृज्य तथाऽन्योन्यं पाययन्ति वराङ्गनाः।।।।
മനോഹരനേത്രങ്ങളുള്ള സ്ത്രീകൾ സംവാഹനം ചെയ്യാൻ മുന്നോട്ട് വന്നു; ഉത്തമവരാംഗനകൾ പരസ്പരം തുടച്ച്, അവർക്കു പാനം കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു—മാറിമാറി സേവിച്ചു।
Verse 56
हयान् गजान् खारानुष्ट्रान्तथैव सुरभेस्सुतान्।अभोजयन्वाहनपास्तेषां भोज्यं यथाविधि।।।।
കുതിരകൾ, ആനകൾ, കഴുതകൾ, ഒട്ടകങ്ങൾ, കൂടാതെ സുരഭിയുടെ സന്തതിയായ ഗോവംശം—ഇവയെല്ലാം വഹനപശുക്കളുടെ പാലകർ വിധിപൂർവ്വം, ഓരോന്നിനും യോജിച്ച ആഹാരം കൊടുത്തു।
Verse 57
इक्षूंश्च मधुलाजांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान्।इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयन्तो महाबला:।।।।
മഹാബലികളായ സേവകർ ഇക്ഷ്വാകുകുമാരന്മാരുടെ യോദ്ധാക്കളുടെ വാഹനങ്ങളെ ഭക്ഷിപ്പിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു; അവർക്കു കരിമ്പും തേൻ ചേർത്ത മധുര ലാജവും കൊടുത്തു.
Verse 58
नाश्वबन्धोऽश्वमाजानान्नगजं कुञ्जरग्रहः।मत्तप्रमत्तमुदिता चमूः सा तत्र संबभौ।।।।
അവിടെ ആ സൈന്യം മദോന്മത്തമായ അശ്രദ്ധാനന്ദത്തിൽ ദീപ്തിയായി; കുതിരപ്പാലകൻ തന്റെ കുതിരയെ തിരിച്ചറിയാതെയും, ആനപ്പാലകൻ തന്റെ ആനയെ തിരിച്ചറിയാതെയും ആയി.
Verse 59
तर्पितास्सर्वकामैस्ते रक्तचन्दनरूषिताः।अप्सरोगणसंयुक्तास्सैन्या वाचमुदैरयन्।।।।
എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും തൃപ്തിപ്പെട്ട്, രക്തചന്ദനലേപം പൂശി, അപ്സരാഗണങ്ങളോടൊപ്പം ചേർന്ന ആ സൈനികർ ഉച്ചസ്വരത്തിൽ വാക്കുയർത്തി സംസാരിച്ചു.
Verse 60
नैवायोध्यां गमिष्यामो नगमिष्याम दण्डकान्।कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम्।।।।
“ഞങ്ങൾ അയോധ്യയിലേക്കും പോകില്ല, ദണ്ഡകവനത്തിലേക്കും പോകില്ല; ഭരതന് ക്ഷേമമുണ്ടാകട്ടെ, രാമനും അതുപോലെ സുഖിയായിരിക്കട്ടെ.”
Verse 61
इति पादातयोधाश्च हस्त्यश्वारोहबन्धकाः।अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदीरयन्।।।।
ഇങ്ങനെ പാദാതിസൈന്യവും ആന-കുതിരസവാരികളും സംസാരിച്ചു. ആ আতിഥ്യവിധി ലഭിച്ച ശേഷം, നേതാക്കളെ അവഗണിച്ച്, അനാഥന്മാരെപ്പോലെ അവർ ഈ വാക്കുകൾ തുടർച്ചയായി ഉച്ചരിച്ചു.
Verse 62
संम्प्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः।भरतस्यानुयातारस्स्वर्गोऽयमिति चाब्रुवन्।।।।
അവിടെ ഭരതന്റെ അനുയായികൾ ആയിരങ്ങളായി അത്യന്തം ആഹ്ലാദിച്ച് ഉച്ചത്തിൽ ആർത്തുവിളിച്ചു; “ഇത് തന്നെയാണ് സ്വർഗ്ഗം!” എന്നു പറഞ്ഞു.
Verse 63
नृत्यन्ति स्म हसन्ति स्म गायन्ति स्म च सैनिकाःसमन्तात्परिधावन्ति माल्योपेतास्सहस्रशः।।।।
മാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആയിരക്കണക്കിന് സൈനികർ ചുറ്റുമെല്ലാം ഓടിനടന്നു; അവർ നൃത്തം ചെയ്തു, ചിരിച്ചു, പാടുകയും ചെയ്തു.
Verse 64
ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम्।दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यां स्तानभवद्भक्षणे मतिः।।।।
പിന്നീട് അവർ ഇതിനകം ഭക്ഷിച്ചിരുന്നിട്ടും, അമൃതസമമായ ആ അന്നവും ദിവ്യ വിഭവങ്ങളും കണ്ടപ്പോൾ, വീണ്ടും ആസ്വദിച്ച് ഭക്ഷിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹം അവരുടെ മനസ്സിൽ ഉദിച്ചു.
Verse 65
प्रेष्याश्चेट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्च सहस्रशः।बभूवुस्ते भृशं दृप्तास्सर्वे चाहतवाससः।।।।
ദൂതന്മാർ, ദാസിമാർ, സ്ത്രീപരിചാരികമാർ, പാളയാനുചരന്മാർ—ആയിരങ്ങളായി—എല്ലാവരും പുതുവസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചു അത്യന്തം ഉല്ലാസത്തോടെ അഭിമാനഭരിതരായി നിന്നു.
Verse 66
कुञ्जराश्च खरोष्ट्राश्च गोऽश्वाश्च मृगपक्षिणः।बभूवुस्सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्यमकल्पयत्।।।।
അവിടെ ആനകളും കഴുതകളും ഒട്ടകങ്ങളും, പശുക്കളും കുതിരകളും, മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും വരെ നന്നായി പോഷിതരായിരുന്നു; ഒരുവനും മറ്റൊരുവനോട് ഉപദ്രവം ചെയ്തില്ല.
Verse 67
नाऽशुक्लवासा स्तत्राऽसीत्क्षुधितो मलिनोऽपि वा।रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश्चिददृश्यत।।।।
ആ സംഘത്തിൽ മലിനവസ്ത്രധാരിയെയോ, വിശപ്പുള്ളവനെയോ, അശുദ്ധനെയോ, പൊടിയിൽ മുടി ചിതറിയവനെയോ ഒരാളെയും കണ്ടില്ല.
Verse 68
आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरस़ञ्चयैः।फलनिर्यूह संसिद्दैस्सूपैर्गन्ध रसान्वितैः।।।।पुष्पध्वजवतीः पूर्णाश्शुक्लस्यान्नस्य चाभितः।ददृशुर्विस्मितास्तत्रनरा लौहीस्सहस्रशः।।।।
അവിടെ പുരുഷന്മാർ വിസ്മയത്തോടെ കണ്ടു: പുഷ്പമാലകളും ധ്വജങ്ങളും അണിഞ്ഞ ആയിരക്കണക്കിന് ഇരുമ്പുപാത്രങ്ങൾ; ചുറ്റും വെളുത്ത അന്നം നിറഞ്ഞു, ആടിറച്ചിയും കാട്ടുപന്നിയിറച്ചിയും, ഉത്തമ മസാലാസഞ്ചയങ്ങളും, ഫലനിര്യൂഹതയ്യാറുകളും, സുഗന്ധ-രസസമ്പന്നമായ സൂപ്പുകളും ചേർന്ന് സമൃദ്ധമായിരുന്നു.
Verse 69
आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरस़ञ्चयैः।फलनिर्यूह संसिद्दैस्सूपैर्गन्ध रसान्वितैः।।2.91.68।।पुष्पध्वजवतीः पूर्णाश्शुक्लस्यान्नस्य चाभितः।ददृशुर्विस्मितास्तत्रनरा लौहीस्सहस्रशः।।2.91.69।।
അവിടെ പുരുഷന്മാർ വിസ്മയത്തോടെ കണ്ടു: പുഷ്പമാലകളും ധ്വജങ്ങളും അണിഞ്ഞ ആയിരക്കണക്കിന് ഇരുമ്പുപാത്രങ്ങൾ; ചുറ്റും വെളുത്ത അന്നം നിറഞ്ഞു, ആടിറച്ചിയും കാട്ടുപന്നിയിറച്ചിയും, ഉത്തമ മസാലാസഞ്ചയങ്ങളും, ഫലനിര്യൂഹതയ്യാറുകളും, സുഗന്ധ-രസസമ്പന്നമായ സൂപ്പുകളും ചേർന്ന് സമൃദ്ധമായിരുന്നു.
Verse 70
बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः।ताश्चकामदुघा गावो द्रुमाश्चासन्मधुश्च्युतः।।।।
വനത്തിന്റെ അതിരുകളിൽ പായസത്തിന്റെ കട്ടിയുള്ള മധുരകാദവം നിറഞ്ഞ കിണറുകൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അവിടെ കാമധേനുവിനെപ്പോലെയുള്ള ഗാവുകളും, തേൻ ചൊരിയുന്ന വൃക്ഷങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 71
वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः।प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्गमायूरकौक्कुटैः।।।।
മാർഗത്തിൽ മൈരേയ (ഈന്തപ്പനമദ്യം) നിറഞ്ഞ കുളങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; അവയുടെ ചുറ്റും ഉത്തമമായ മാംസക്കൂമ്പാരങ്ങൾ നിരത്തിയിരുന്നു; കൂടാതെ ചൂടാക്കിയ പാത്രങ്ങളിൽ മാൻ, മയൂർ, കോഴി എന്നിവയുടെ മാംസം പാകംചെയ്ത് ഒരുക്കിയിരുന്നു।
Verse 72
पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च।न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च।।।।स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः।यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः।।।।ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे।बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः।।।।
ആയിരക്കണക്കിന് പാത്രങ്ങളും ലക്ഷക്കണക്കിന് തളികകളും ഉണ്ടായിരുന്നു; അതുപോലെ അനവധി മറ്റ് പാത്രങ്ങളും—ശുദ്ധ സ്വർണ്ണത്തിൽ നിർമ്മിതമായവ—യാത്രക്കാരുടെ ആവശ്യത്തിനായി സമൃദ്ധമായി ഒരുക്കിയിരുന്നു।
Verse 73
पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च।न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च।।2.91.72।।स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः।यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः।।2.91.73।।ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे।बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः।।2.91.74।।
മൺപാത്രങ്ങളായ കുടങ്ങൾ, കുംഭങ്ങൾ, വിശാലമുഖ കരമ്പങ്ങൾ—നന്നായി സംസ്കരിച്ചു ക്രമമായി വെച്ചവ—സുഗന്ധമുള്ള തൈരാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു; അത് പുതുമയുള്ളതും മങ്ങിയ വെളുപ്പും കപിത്ത (വുഡ്-ആപ്പിൾ) നിറത്തിന്റെ മൃദുഛായയും ഉള്ളതായിരുന്നു।
Verse 74
पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च।न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च।।2.91.72।।स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः।यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः।।2.91.73।।ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे।बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः।।2.91.74।।
ചില തടാകങ്ങൾ രസാല (മസാല ചേർത്ത) തൈരാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു, മറ്റുചിലത് വെളുത്ത തൈരാൽ; വേറെയിടങ്ങളിൽ പായസം (മധുര ക്ഷീരാന്നം) നിറഞ്ഞ തടാകങ്ങളും, ശർക്കര ചേർത്ത യവക്കൂമ്പാരങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു।
Verse 75
कल्कान्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च।ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थेषु सरतां नराः।।।।
തീർത്ഥഘട്ടങ്ങളിൽ മനുഷ്യർ കണ്ടു—സ്നാനത്തിനായി ഒരുക്കിയ പാത്രസ്ഥലങ്ങൾ; പലവിധ കല്ക്കങ്ങൾ, ചൂർണ്ണങ്ങൾ, സുഗന്ധ കഷായങ്ങൾ എന്നിവയോടുകൂടി.
Verse 76
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।।।
അവിടെ എല്ലാടവും അവർ കണ്ടു—വെളുത്ത ദന്തധാവനക്കൊമ്പുകളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾ, ഇലപാത്രങ്ങളിൽ വെച്ച വെളുത്ത ചന്ദനകല്ക്കങ്ങൾ, പ്രകാശത്തോടെ നന്നായി മിനുക്കിയ ദർപ്പണങ്ങൾ, വസ്ത്രസഞ്ചയങ്ങൾ, ആയിരക്കണക്കിന് പാദുകകളും ഉപാനഹങ്ങളും. കൂടാതെ ആഞ്ജനീപ്പെട്ടികൾ, കോമ്പുകൾ, കൂർച്ചകൾ, ശസ്ത്രങ്ങളും ധനുസ്സുകളും, മർമസ്ഥാനങ്ങളെ കാക്കുന്ന ചിത്രവണ്ണ കവചങ്ങൾ, ശയനങ്ങളും ആസനങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. കഴുത, ഒട്ടകം, ആന, കുതിര എന്നിവയ്ക്കായി കുടിവെള്ളം നിറഞ്ഞ ഹ്രദങ്ങൾ; ഉത്പല-പുഷ്കരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഉത്തമ അവഗാഹന-തീർത്ഥങ്ങളോടുകൂടിയ കുളങ്ങളും അവർ കണ്ടു. ആകാശവർണ്ണംപോലെ തോന്നുന്ന, സുതാര്യജലമുള്ള, സുഖമായി നീന്താവുന്ന തടാകങ്ങൾ; കൂടാതെ നീപവും വൈഡൂര്യവും പോലെയുള്ള ഹരിത-നീല വർണ്ണത്തിലുള്ള മൃദുവായ യവസക്കൂമ്പാരങ്ങൾ—പശുക്കൾക്ക് ആശ്വാസത്തിനായി എല്ലാടവും ഒരുക്കിയിരുന്നതും അവർ ദർശിച്ചു.
Verse 77
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
അവിടെ എല്ലാടവും അവർ കണ്ടു—വെളുത്ത ദന്തധാവനക്കൊമ്പുകളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾ, ഇലപാത്രങ്ങളിൽ വെച്ച വെളുത്ത ചന്ദനകല്ക്കങ്ങൾ, പ്രകാശത്തോടെ നന്നായി മിനുക്കിയ ദർപ്പണങ്ങൾ, വസ്ത്രസഞ്ചയങ്ങൾ, ആയിരക്കണക്കിന് പാദുകകളും ഉപാനഹങ്ങളും. കൂടാതെ ആഞ്ജനീപ്പെട്ടികൾ, കോമ്പുകൾ, കൂർച്ചകൾ, ശസ്ത്രങ്ങളും ധനുസ്സുകളും, മർമസ്ഥാനങ്ങളെ കാക്കുന്ന ചിത്രവണ്ണ കവചങ്ങൾ, ശയനങ്ങളും ആസനങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. കഴുത, ഒട്ടകം, ആന, കുതിര എന്നിവയ്ക്കായി കുടിവെള്ളം നിറഞ്ഞ ഹ്രദങ്ങൾ; ഉത്പല-പുഷ്കരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഉത്തമ അവഗാഹന-തീർത്ഥങ്ങളോടുകൂടിയ കുളങ്ങളും അവർ കണ്ടു. ആകാശവർണ്ണംപോലെ തോന്നുന്ന, സുതാര്യജലമുള്ള, സുഖമായി നീന്താവുന്ന തടാകങ്ങൾ; കൂടാതെ നീപവും വൈഡൂര്യവും പോലെയുള്ള ഹരിത-നീല വർണ്ണത്തിലുള്ള മൃദുവായ യവസക്കൂമ്പാരങ്ങൾ—പശുക്കൾക്ക് ആശ്വാസത്തിനായി എല്ലാടവും ഒരുക്കിയിരുന്നതും അവർ ദർശിച്ചു.
Verse 78
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
അവിടെ എല്ലാടവും അവർ കണ്ടു—വെളുത്ത ദന്തധാവനക്കൊമ്പുകളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾ, ഇലപാത്രങ്ങളിൽ വെച്ച വെളുത്ത ചന്ദനകല്ക്കങ്ങൾ, പ്രകാശത്തോടെ നന്നായി മിനുക്കിയ ദർപ്പണങ്ങൾ, വസ്ത്രസഞ്ചയങ്ങൾ, ആയിരക്കണക്കിന് പാദുകകളും ഉപാനഹങ്ങളും. കൂടാതെ ആഞ്ജനീപ്പെട്ടികൾ, കോമ്പുകൾ, കൂർച്ചകൾ, ശസ്ത്രങ്ങളും ധനുസ്സുകളും, മർമസ്ഥാനങ്ങളെ കാക്കുന്ന ചിത്രവണ്ണ കവചങ്ങൾ, ശയനങ്ങളും ആസനങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. കഴുത, ഒട്ടകം, ആന, കുതിര എന്നിവയ്ക്കായി കുടിവെള്ളം നിറഞ്ഞ ഹ്രദങ്ങൾ; ഉത്പല-പുഷ്കരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഉത്തമ അവഗാഹന-തീർത്ഥങ്ങളോടുകൂടിയ കുളങ്ങളും അവർ കണ്ടു. ആകാശവർണ്ണംപോലെ തോന്നുന്ന, സുതാര്യജലമുള്ള, സുഖമായി നീന്താവുന്ന തടാകങ്ങൾ; കൂടാതെ നീപവും വൈഡൂര്യവും പോലെയുള്ള ഹരിത-നീല വർണ്ണത്തിലുള്ള മൃദുവായ യവസക്കൂമ്പാരങ്ങൾ—പശുക്കൾക്ക് ആശ്വാസത്തിനായി എല്ലാടവും ഒരുക്കിയിരുന്നതും അവർ ദർശിച്ചു.
Verse 79
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
അവിടെ എല്ലാടവും അവർ കണ്ടു—വെളുത്ത ദന്തധാവനക്കൊമ്പുകളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾ, ഇലപാത്രങ്ങളിൽ വെച്ച വെളുത്ത ചന്ദനകല്ക്കങ്ങൾ, പ്രകാശത്തോടെ നന്നായി മിനുക്കിയ ദർപ്പണങ്ങൾ, വസ്ത്രസഞ്ചയങ്ങൾ, ആയിരക്കണക്കിന് പാദുകകളും ഉപാനഹങ്ങളും. കൂടാതെ ആഞ്ജനീപ്പെട്ടികൾ, കോമ്പുകൾ, കൂർച്ചകൾ, ശസ്ത്രങ്ങളും ധനുസ്സുകളും, മർമസ്ഥാനങ്ങളെ കാക്കുന്ന ചിത്രവണ്ണ കവചങ്ങൾ, ശയനങ്ങളും ആസനങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. കഴുത, ഒട്ടകം, ആന, കുതിര എന്നിവയ്ക്കായി കുടിവെള്ളം നിറഞ്ഞ ഹ്രദങ്ങൾ; ഉത്പല-പുഷ്കരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഉത്തമ അവഗാഹന-തീർത്ഥങ്ങളോടുകൂടിയ കുളങ്ങളും അവർ കണ്ടു. ആകാശവർണ്ണംപോലെ തോന്നുന്ന, സുതാര്യജലമുള്ള, സുഖമായി നീന്താവുന്ന തടാകങ്ങൾ; കൂടാതെ നീപവും വൈഡൂര്യവും പോലെയുള്ള ഹരിത-നീല വർണ്ണത്തിലുള്ള മൃദുവായ യവസക്കൂമ്പാരങ്ങൾ—പശുക്കൾക്ക് ആശ്വാസത്തിനായി എല്ലാടവും ഒരുക്കിയിരുന്നതും അവർ ദർശിച്ചു.
Verse 80
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
അവിടെ എല്ലാടവും അവർ കണ്ടു—വെളുത്ത ദന്തധാവനക്കൊമ്പുകളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾ, ഇലപാത്രങ്ങളിൽ വെച്ച വെളുത്ത ചന്ദനകല്ക്കങ്ങൾ, പ്രകാശത്തോടെ നന്നായി മിനുക്കിയ ദർപ്പണങ്ങൾ, വസ്ത്രസഞ്ചയങ്ങൾ, ആയിരക്കണക്കിന് പാദുകകളും ഉപാനഹങ്ങളും. കൂടാതെ ആഞ്ജനീപ്പെട്ടികൾ, കോമ്പുകൾ, കൂർച്ചകൾ, ശസ്ത്രങ്ങളും ധനുസ്സുകളും, മർമസ്ഥാനങ്ങളെ കാക്കുന്ന ചിത്രവണ്ണ കവചങ്ങൾ, ശയനങ്ങളും ആസനങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. കഴുത, ഒട്ടകം, ആന, കുതിര എന്നിവയ്ക്കായി കുടിവെള്ളം നിറഞ്ഞ ഹ്രദങ്ങൾ; ഉത്പല-പുഷ്കരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഉത്തമ അവഗാഹന-തീർത്ഥങ്ങളോടുകൂടിയ കുളങ്ങളും അവർ കണ്ടു. ആകാശവർണ്ണംപോലെ തോന്നുന്ന, സുതാര്യജലമുള്ള, സുഖമായി നീന്താവുന്ന തടാകങ്ങൾ; കൂടാതെ നീപവും വൈഡൂര്യവും പോലെയുള്ള ഹരിത-നീല വർണ്ണത്തിലുള്ള മൃദുവായ യവസക്കൂമ്പാരങ്ങൾ—പശുക്കൾക്ക് ആശ്വാസത്തിനായി എല്ലാടവും ഒരുക്കിയിരുന്നതും അവർ ദർശിച്ചു.
Verse 81
व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम्।दृष्ट्वाऽतिथ्यं कृतं तादृग्भरतस्य महर्षिणा।।।।
മഹർഷി ഭരതനുവേണ്ടി ഒരുക്കിയ സ്വപ്നസദൃശമായ ആ അത്ഭുതാതിഥ്യം കണ്ടപ്പോൾ ആ മനുഷ്യർ വിസ്മയഭരിതരായി.
Verse 82
इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने।भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत।।।।
ഇങ്ങനെ ഭരദ്വാജന്റെ മനോഹരമായ ആശ്രമത്തിൽ—ഇന്ദ്രന്റെ നന്ദനവനത്തിൽ ദേവന്മാർ ആനന്ദിക്കുന്നതുപോലെ—ആനന്ദിച്ചിരുന്നവരുടെ ആ രാത്രി കടന്നുപോയി.
Verse 83
प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम्।भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्गनाः।।।।
പിന്നീട് ആ നദികളും ഗന്ധർവന്മാരും എല്ലാ സുന്ദരാംഗനകളും ഭരദ്വാജന്റെ അനുവാദം വാങ്ങി, വന്നിടങ്ങളിലേക്കു യഥാപ്രകാരം മടങ്ങിപ്പോയി.
Verse 84
तथैव मत्ता मदिरोत्कटा नरास्तथैव दिव्यागरुचन्दनोक्षिताः।तथैव दिव्या विविधास्स्रगुत्तमाः पृथक्प्रकीर्णा मनुजैः प्रमर्दिताः।।।।
ഗന്ധർവന്മാർ പോയശേഷവും, മദിരയുടെ അത്യധികപ്രഭാവത്തിൽ മത്തന്മാരായ പുരുഷന്മാർ ഇനിയും മദോന്മത്തരായി തന്നെയിരുന്നു; അവരുടെ ശരീരങ്ങൾ ദിവ്യമായ അഗരു-ചന്ദനലേപം പൂശപ്പെട്ടിരുന്നു. പലവിധ ദിവ്യോത്തമ മാലകൾ മനുഷ്യർ ചവിട്ടി ചതച്ചതിനാൽ, വേർവേർ സ്ഥലങ്ങളിൽ ചിതറിക്കിടന്നു.
Frequently Asked Questions
Bharata must balance military necessity with āśrama-safety: he deliberately keeps the army away to prevent harm to huts, trees, land, and water, embodying rājadharma as non-intrusion into ascetic domains (2.91.5–9).
Hospitality is presented as a disciplined, dharmic institution: the sage’s ātithya transforms a potentially disruptive force into an ordered community, while Bharata’s deference shows that power gains legitimacy through restraint and reverence for tapas.
The setting is Bharadvāja’s hermitage (traditionally associated with Prayāga), with invoked cosmic geographies such as Kubera’s forest in Kuru land and the directional guardians; culturally, the chapter highlights Vedic-style purification, agniśālā rites, and formal guest-offerings (pādya, arghya).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.