Valmiki Ramayana 2.91.20 — Ayodhya Kanda, Sarga 91, Shloka 20

भरद्वाजाश्रमे भरतसैन्यस्य दिव्यात्मिथ्यम् / Divine Hospitality to Bharata’s Army at Bharadvaja’s Hermitage

Devanagari script

इह मे भगवान् सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम्।भक्ष्यंभोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु।।।।

Transliteration

iha me bhagavān somo vidhattām annam uttamam | bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca coṣyaṃ ca lehyaṃ ca vividhaṃ bahu ||

Translation

इह मे भगवान् सोमोऽन्नमुत्तमं विधत्ताम्—भक्ष्यं भोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु।

Word by Word

• इह: here
• इह: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय

• मे: for me
• मे: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: षष्ठी, एकवचन

• भगवान्: venerable/lordly
• भगवान्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सोमः इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• सोमः: Soma (Moon)
• सोमः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सोम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• विधत्ताम्: let him provide/arrange
• विधत्ताम्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + धा (धातु)
• Form: लोट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; सकर्मक

• अन्नम्: food
• अन्नम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अन्न (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• उत्तमम्: excellent
• उत्तमम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; अन्नम् इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• भक्ष्यम्: food to be eaten
• भक्ष्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भक्ष्य (प्रातिपदिक; √भक्ष्-आधारित)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; यत् भक्ष्यते (edible)

• भोज्यम्: food to be consumed
• भोज्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भोज्य (प्रातिपदिक; √भुज्-आधारित)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘to be enjoyed/consumed’

• च: and
• च: Samucchaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक

• चोष्यम्: food to be sucked
• चोष्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: चोष्य (प्रातिपदिक; √चुष्/चोष्-आधारित)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘to be sucked’

• च: and
• च: Samucchaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक

• लेह्यम्: food to be licked
• लेह्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: लेह्य (प्रातिपदिक; √लिह्-आधारित)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘to be licked’

• च: and
• च: Samucchaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक

• विविधम्: various
• विविधम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विविध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; (अन्नम्/भक्ष्यादि) इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• बहु: much/many
• बहु: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बहु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘much/many’

Context

Let the blessed Moon furnish me with excellent food of every kind -- solid, liquid, soft and those which are to be sucked and licked in great variety and quantity.

Characters & Entities

• Soma (Moon)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Responsible care for guests: dharma includes ensuring nourishment suited to different needs, reflecting thoughtful, comprehensive hospitality.

What is the narrative situation?

Bharadvāja continues his invocation, requesting Soma to supply abundant, high-quality provisions for Bharata’s visiting party.

Which character virtue is emphasized?

Practical compassion—hospitality is made concrete through food and sustenance, not merely words of welcome.