
भरद्वाजाश्रमे भरतसैन्यस्य दिव्यात्मिथ्यम् / Divine Hospitality to Bharata’s Army at Bharadvaja’s Hermitage
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्ड के 91वें सर्ग में राजसत्ता और तपोवन-धर्म का मर्यादित संगम दिखाया गया है। भरत भरद्वाज के आश्रम में रात्रि-विश्राम का निश्चय करते हैं और मुनि उन्हें दिव्य आतिथ्य देने को उद्यत होते हैं। मुनि के पूछने पर कि सेना को दूर क्यों रखा, भरत कहते हैं कि आश्रम के वृक्ष, जल, भूमि और कुटियों को कष्ट न पहुँचे तथा तपस्वियों के निकट राजसैन्य का संयम ही धर्म है—इसी कारण वे अकेले आए। तब मुनि की आज्ञा से सेना को बुलाया जाता है। भरद्वाज अग्निशाला में जाकर शुद्धि करते हैं और विश्वकर्मा तथा त्वष्टा का आवाहन कर आवश्यक सृष्टि-व्यवस्था रचवाते हैं; दिक्पालों, नदियों, गन्धर्वों, अप्सराओं, कुबेर के दिव्य वन और सोम से अन्न-पान की प्रचुरता की प्रार्थना करते हैं। तत्पश्चात शीतल पवन, पुष्प-वृष्टि, दिव्य संगीत और मधुर निनाद प्रकट होते हैं। सेना विश्वकर्मा-निर्मित समतल भूमि, फल-लदे वृक्ष, दिव्य नदी, अस्तबल, तोरण और रत्नजटित राजभवन को देखकर विस्मित हो जाती है। फिर पायस की धाराओं, निवास-गृहों, सहस्रों स्त्रियों व अप्सराओं, गन्धर्वराजों के गायन, स्नान-अभ्यंग, पशुओं के तृप्तिकर आहार तथा अन्न, पात्र, वस्त्र और उपकरणों के विशाल भंडार का विस्तार से वर्णन आता है। सैनिक स्वप्नवत् आश्चर्य में रात भर आनंद करते हैं; प्रातः बुलाए गए दिव्य जन अनुमति लेकर लौट जाते हैं और सुगंध व मालाओं के चिह्न रह जाते हैं। सर्ग का संदेश है कि आतिथ्य धर्म की ऐसी शक्ति है जो बल को अनुशासन से बाँधती है, और राजा का कर्तव्य है कि तपोवन की पवित्रता को कभी आघात न पहुँचे।
Verse 1
कृतबुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा।भरतं कैकयीपुत्रमातिथ्येनन्यमन्त्रयत्।।।।
जब कैकेयी-पुत्र भरत ने वहीं रात्रि-निवास का निश्चय कर लिया, तब मुनि ने उचित आतिथ्य से उनका सत्कार करने का निमंत्रण दिया॥
Verse 2
अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम्।पाद्यमर्घ्यं तथाऽतिथ्यं वने यदुपपद्यते।।।।
भरत ने उनसे कहा—“निश्चय ही आपने यह सब कर दिया है; वन में जितना संभव था, उतना पाद्य, अर्घ्य और अतिथि-सत्कार आपने प्रदान कर दिया।”
Verse 3
अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव।जाने त्वां प्रीतिसंयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केनचित्।।।।
तब भरद्वाज मुनि भरत से मानो मंद मुस्कान के साथ बोले— ‘मैं जानता हूँ कि तुम स्नेह से युक्त हो; जो कुछ भी दिया जाए, उसी में तुम संतुष्ट हो जाते हो।’
Verse 4
सेनायास्तु तवैतस्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम्।मम प्रीतिर्यथारूपा तथार्हो मनुजर्षभ।।।।
मैं आपकी इस समस्त सेना के लिए भोजन-भोज कराना चाहता हूँ। हे नरश्रेष्ठ! यह मेरी जैसी श्रद्धा-प्रसन्नता है, वैसा ही इसे उचित समझकर स्वीकार करें॥
Verse 5
किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः।कस्मान्नेहोपयातोऽसि सबलः पुरुषर्षभः।।।।
तुम अपनी सेना को दूर ठहराकर यहाँ क्यों आए हो? हे पुरुषश्रेष्ठ! तुम अपनी सेना सहित यहाँ क्यों नहीं आए?
Verse 6
भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम्।ससैन्यो नोपयातोऽस्मि भगवन्भगवद्भयात्।।।।
भरत ने हाथ जोड़कर उस तपोधन मुनि से कहा—“भगवन्, आपके प्रति भय-भक्ति के कारण मैं सेना सहित आपके निकट नहीं आया।”
Verse 7
राज्ञा च भगवन्नित्यं राजपुत्रेण वा सदा।यत्नतः परिहर्तव्या विषयेषु तपस्विनः।।।।
हे भगवन्! राजा हो या राजकुमार—अपने-अपने प्रदेशों में रहने वाले तपस्वियों से सदा यत्नपूर्वक दूरी रखनी चाहिए, ताकि उनके तप में विघ्न न पड़े॥
Verse 8
वाजिमुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वरवारणाः।प्रच्छाद्य भगवन्भूमिं महतीमनुयान्ति माम्।।।।
हे भगवन्! उत्तम घोड़े, मनुष्य और मदोन्मत्त श्रेष्ठ हाथी मेरे पीछे-पीछे चले आ रहे हैं; वे विशाल भूमि को फैलकर ढँक लेते हैं।
Verse 9
ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजां स्तथा।न हिंस्युरिति तेनाऽहमेक एव समागतः।।।।
यह सोचकर कि वे आश्रमों के वृक्षों, जल, भूमि और कुटियों को हानि न पहुँचाएँ, इसलिए मैं अकेला ही यहाँ आया हूँ।
Verse 10
आनीयतामितस्सेनेत्याज्ञप्तः परमर्षिणा।ततस्तु चक्रे भरतस्सेनायास्समुपागमम्।।।।
परमर्षि की आज्ञा हुई—‘सेना को यहाँ ले आओ।’ तब भरत ने सेना के यहाँ आने की व्यवस्था कर दी॥
Verse 11
अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वाऽपः परिमृज्य च।आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत्।।।।
तदनन्तर वह अग्निशाला में प्रविष्ट होकर आचमन कर शुद्ध हुए; और अतिथि-सत्कार की व्यवस्था के हेतु विश्वकर्मा का आवाहन किया।
Verse 12
आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च।आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम्।।।।
“मैं विश्वकर्मा का तथा त्वष्टा का भी आवाहन करता हूँ। मैं अतिथि-सत्कार करना चाहता हूँ—उसके लिए जो आवश्यक हो, वह मेरे लिए विधिपूर्वक सुसज्जित हो।”
Verse 13
आह्वये लोकपालांस्त्रीन् देवान् शक्रमुखांस्तथा।आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम्।।।।
“मैं शक्र (इन्द्र) आदि देवों सहित तीनों लोकपालों का आवाहन करता हूँ। मैं अतिथि-सत्कार करना चाहता हूँ—उसके अनुरूप मेरे लिए समुचित व्यवस्था हो।”
Verse 14
प्राक्स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक्स्रोतस एव च।पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वशः।।।।
“जो नदियाँ पूर्वाभिमुख बहती हैं और जो पश्चिमाभिमुख बहती हैं—वे पृथ्वी पर हों या आकाश में—आज सब दिशाओं से यहाँ आ जाएँ।”
Verse 15
अन्या स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्यास्सुविष्ठिताम्।अपरा श्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम्।।।।
“कुछ धाराएँ मैरेय मदिरा से प्रवाहित हों; कुछ उत्तम प्रकार से सिद्ध सुरा से; और कुछ शीतल जल से, जो इक्षु-रस के समान मधुर हो।”
Verse 16
आह्वये देवगन्धर्वान्विश्वावसुहहाहुहून्।तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्वीश्चापि सर्वशः।।।।
मैं देवगन्धर्वों—विश्वावसु, हहा और हुहू—का आह्वान करता हूँ; तथा सब दिशाओं से अप्सराओं, दिव्य देवियों और गन्धर्वियों को भी बुलाता हूँ।
Verse 17
घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलंबुसाम्।नागदन्तां च हेमां च हिमामद्रिकृतस्थलाम्।।।।
मैं घृताची, विश्वाची, मिश्रकेशी, अलम्बुसा तथा नागदन्ता, हेमा और पर्वतनिवासिनी हिमा—इन सबका आह्वान करता हूँ।
Verse 18
शक्रं याश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च योषितः।सर्वास्तुम्बुरुणा सार्धमाह्वये सपरिच्छदाः।।।।
जो दिव्य स्त्रियाँ शक्र (इन्द्र) की सेवा में रहती हैं और जो ब्रह्मा की उपासना में रहती हैं—उन सबको मैं तुम्बुरु के साथ, अपने समस्त वाद्य-परिच्छद सहित, बुलाता हूँ।
Verse 19
वनं कुरुषु यद्दिव्यं वासोभूषणपत्रवत्।दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहैतु च।।।।
कुरुदेश में कुबेर का जो दिव्य वन है—जहाँ पत्ते ही वस्त्र और भूषण के समान हैं, और जहाँ दिव्य नारियाँ सदा ‘फल’ के समान उपलब्ध हैं—वह वन यहाँ आ जाए।
Verse 20
इह मे भगवान् सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम्।भक्ष्यंभोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु।।।।
यहाँ मेरे लिए भगवान् सोम उत्तम अन्न की व्यवस्था करें—भक्ष्य, भोज्य, चोष्य और लेह्य, नाना प्रकार का बहुत-सा।
Verse 21
विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च।सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च।।।।
और नाना रंगों की मालाएँ, जो वृक्षों से अभी-अभी गिरी हों; तथा सुरा आदि पेय और विविध प्रकार के मांस भी हों।
Verse 22
एवं समाधिना युक्तस्तेजसाऽप्रतिमेन च।शीक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः।।।।
इस प्रकार समाधि से युक्त, अप्रतिम तेज और तपोबल से संपन्न मुनि ने कहा—उनकी वाणी शिक्षा-विहित स्वरों से युक्त थी।
Verse 23
मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः।आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक्।।।।
पूर्वाभिमुख होकर, अंजलि बाँधे, मन से ध्यान करते हुए उस मुनि के पास वे सब देवता एक-एक करके आ पहुँचे।
Verse 24
मलयं दर्दुरं चैव ततस्स्वेदनुदोऽनिलः।उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखश्शिवः।।।।
तब मलय और दर्दुर पर्वतों को स्पर्श करके पसीना हर लेने वाली वायु उचित मात्रा में बहने लगी—अत्यन्त प्रिय, सुखद और कल्याणकारी।
Verse 25
ततोऽभ्यवर्षन्त घना दिव्याः कुसुमवृष्टयः।दिव्यदुन्दुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे।।।।
तब घने दिव्य मेघों ने पुष्प-वृष्टि की, और सब दिशाओं में दिव्य दुन्दुभियों का नाद सुनाई पड़ा।
Verse 26
प्रववुश्चोत्तमा वाता ननृतुश्चाप्सरोगणाः।जगुश्च देवगन्धर्वा वीणाः प्रमुमुचुस्स्वरान्।।।।
उत्तम पवन बहने लगे; अप्सराओं के समूह नृत्य करने लगे; देवगन्धर्व गाने लगे; और वीणाओं से मधुर स्वर झंकृत होने लगे।
Verse 27
स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च।विवेशोच्चरितश्श्लक्ष्णस्समो लयसमन्वितः।।।।
वह ध्वनि—उच्चारण में कोमल, स्वर-चढ़ाव में सम, और लय से युक्त—आकाश और पृथ्वी में व्याप्त हो गई तथा प्राणियों के कानों में प्रवेश कर गई।
Verse 28
तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोत्र सुखे नृणाम्।ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः।।।।
जब वह दिव्य, कानों को सुख देने वाला नाद शांत हो गया, तब भरत की सेना ने विश्वकर्मा की अद्भुत कारीगरी के समान सुसज्जित व्यवस्था देखी।
Verse 29
बभूव हि समा भूमिस्समन्तात्पञ्चयोजना।शाद्वलैर्भहुभिश्चन्ना नीलवैढूर्यसन्निभैः।।।।
वास्तव में भूमि चारों ओर पाँच योजन तक समतल हो गई और वह नील वैदूर्य-मणि के समान दमकते अनेक हरे-भरे शाद्वलों से आच्छादित थी।
Verse 30
तस्मिन्बिल्वाः कपित्थाश्च पनसा बीजपूरकाः।आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषणाः।।।।
वहाँ बिल्व, कपित्थ, पनस, बीजपूरक, आँवला और आम—ये सब वृक्ष फलों से लदे हुए ऐसे प्रकट हुए मानो फलों के आभूषणों से सुसज्जित हों।
Verse 31
उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत्।आजगाम नदी दिव्या तीरजैर्भहुभिर्वृता।।।।
उत्तर कुरुओं के दिव्य उपभोग-सम्पन्न वन से एक दिव्य नदी प्रकट हुई, जो अपने तटों पर उगे असंख्य वृक्षों से घिरी हुई थी।
Verse 32
चतुश्शालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम्।हर्म्यप्रासादसम्बाधास्तोरणानि शुभानि च।।।।
उज्ज्वल चतुःशालाएँ प्रकट हुईं, साथ ही हाथियों और घोड़ों के अस्तबल; और भवनों तथा प्रासादों के बीच सटे हुए शुभ तोरण-द्वार भी।
Verse 33
सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्।दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्।।।।चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत्।दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्।।।।उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्।क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्।।।।
श्वेत मेघ के समान उज्ज्वल, सुन्दर तोरणों से युक्त एक राज-निवास भी प्रकट हुआ। वह दिव्य मालाओं से सुसज्जित था और स्वर्गीय सुगन्ध से अभिषिक्त-सा सुवासित था। वह विशाल, चतुष्कोण और प्रशस्त था; उसमें शय्या, आसन और वाहन सब सुसज्जित थे। उसमें सब प्रकार के दिव्य रस, दिव्य भोजन और वस्त्र उपलब्ध थे। समस्त अन्न-विधाएँ वहाँ तैयार थीं; धुले हुए निर्मल पात्र थे; सबके लिए आसन व्यवस्थित थे; और श्रीसम्पन्न उत्तम शयन सुन्दर बिछावन सहित सुसज्जित थे।
Verse 34
सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्।दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्।।2.91.33।।चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत्।दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्।।2.91.34।।उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्।क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्।।2.91.35।।
श्वेत मेघ के समान उज्ज्वल, सुन्दर तोरणों से युक्त एक राज-निवास भी प्रकट हुआ। वह दिव्य मालाओं से सुसज्जित था और स्वर्गीय सुगन्ध से अभिषिक्त-सा सुवासित था। वह विशाल, चतुष्कोण और प्रशस्त था; उसमें शय्या, आसन और वाहन सब सुसज्जित थे। उसमें सब प्रकार के दिव्य रस, दिव्य भोजन और वस्त्र उपलब्ध थे। समस्त अन्न-विधाएँ वहाँ तैयार थीं; धुले हुए निर्मल पात्र थे; सबके लिए आसन व्यवस्थित थे; और श्रीसम्पन्न उत्तम शयन सुन्दर बिछावन सहित सुसज्जित थे।
Verse 35
सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्।दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्।।2.91.33।।चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत्।दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्।।2.91.34।।उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्।क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्।।2.91.35।।
श्वेत मेघ के समान उज्ज्वल, सुन्दर तोरणों से युक्त एक राज-निवास भी प्रकट हुआ। वह दिव्य मालाओं से सुसज्जित था और स्वर्गीय सुगन्ध से अभिषिक्त-सा सुवासित था। वह विशाल, चतुष्कोण और प्रशस्त था; उसमें शय्या, आसन और वाहन सब सुसज्जित थे। उसमें सब प्रकार के दिव्य रस, दिव्य भोजन और वस्त्र उपलब्ध थे। समस्त अन्न-विधाएँ वहाँ तैयार थीं; धुले हुए निर्मल पात्र थे; सबके लिए आसन व्यवस्थित थे; और श्रीसम्पन्न उत्तम शयन सुन्दर बिछावन सहित सुसज्जित थे।
Verse 36
प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा।वेश्म तद्रत्नसम्पूर्णं भरतः कैकयीसुतः।।।।
महर्षि की आज्ञा पाकर महाबाहु कैकेयीपुत्र भरत उस रत्नों से परिपूर्ण भवन में प्रविष्ट हुए।
Verse 37
अनुजग्मुश्च तं सर्वे मन्त्रिणस्सपुरोहिताः।बभूवुश्च मुदा युक्ता दृष्ट्वा तं वेश्मसंविधिम्।।।।
मंत्रियों ने पुरोहितों सहित सबने उनका अनुसरण किया। उस निवास की भव्य व्यवस्था देखकर वे सब आनंद से भर उठे।
Verse 38
तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च।भरतो मन्त्रिभिस्सार्धमभ्यवर्तत राजवत्।।।।
वहाँ दिव्य राजासन, चँवर और छत्र सुसज्जित थे। मंत्रियों के साथ भरत ने राजा के योग्य स्थान ग्रहण किया।
Verse 39
आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च।वालव्यजनमादाय न्यषीदत्सचिवासने।।।।
उसने श्रीराम को प्रणाम करके सिंहासन का मानो उन्हीं का समझकर पूजन किया। फिर चँवर लेकर वह मंत्री के आसन पर बैठ गया॥
Verse 40
आनुपूर्व्यान्निषेदुश्च सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः।ततस्सेनापतिः पश्चात्प्रशास्ताच निषेदतुः।।।।
क्रमानुसार सभी मंत्री और पुरोहित बैठ गए। उनके बाद सेनापति और फिर प्रशास्ता (व्यवस्थापक) भी बैठ गए॥
Verse 41
तत स्तत्र मुहूर्तेन नद्यः पायसकर्दमाः।उपातिष्ठन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनात्।।।।
तत्पश्चात् उसी स्थान पर क्षणमात्र में पायस-रूपी कीचड़ वाली नदियाँ प्रकट होकर भरत की सेवा में उपस्थित हो गईं—यह सब भरद्वाज मुनि की आज्ञा से हुआ॥
Verse 42
तासामुभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः।रम्याश्चावसधा दिव्या ब्रह्मणस्तु प्रसादजा:।।।।
उन नदियों के दोनों तटों पर श्वेत-पीली मिट्टी से लिपे हुए रमणीय दिव्य आवास प्रकट हो गए—जो ब्रह्मा की कृपा से उत्पन्न थे॥
Verse 43
तेनैव च मूहूर्तेन दिव्याऽभरणभूषिताः।आगुर्विंशतिसाहस्राः ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः।।।।
उसी क्षण दिव्य आभूषणों से विभूषित बीस सहस्र स्त्रियाँ ब्रह्मा द्वारा प्रेषित होकर वहाँ आ पहुँचीं।
Verse 44
सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः।आगुर्विंशतिसाहास्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः।।।।
स्वर्ण, मणि, मोती और प्रवाल से शोभित बीस सहस्र स्त्रियाँ कुबेर द्वारा प्रेषित होकर आ पहुँचीं।
Verse 45
याभिर्गृहीतः पुरुषस्सोन्माद इव लक्ष्यते।आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणाः।।।।
नन्दनवन से बीस सहस्र अप्सराओं के समूह आए—जिनके आलिंगन से पकड़ा गया पुरुष मानो उन्मत्त-सा प्रतीत होता है।
Verse 46
नारदस्तुम्भुरुर्गोपः प्रवरास्सूर्यवर्चसः।एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः।।।।
नारद, तुम्बुरु और गोप—सूर्य-तेज से दीप्त, श्रेष्ठ गन्धर्वराज—ये सब भरत के आगे गान करने लगे।
Verse 47
अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाऽथ वामना।उपानृत्यंस्तु भरतं भरद्वाजस्य शासनात्।।।।
तब भरद्वाज के आदेश के अनुसार अलम्बुसा, मिश्रकेशी, पुण्डरीका और वामना—भरत के समीप नृत्य करने लगीं।
Verse 48
यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने।प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य शासनात्।।।।
देवताओं के लोक में और चैत्ररथ वन में जो मालाएँ होती हैं, वे ही भरद्वाज के आदेश से प्रयाग में प्रकट हो गईं।
Verse 49
बिल्वा मार्दङ्गिका आसन् शम्याग्राहा विभीतकाः।अश्वत्था नर्तकाश्चासन्भरद्वाजस्य शासनात्।।।।
भरद्वाज के आदेश से बिल्व वृक्ष मृदंग बजाने वाले बने, विभीतक वृक्ष झाँझ बजाने वाले, और अश्वत्थ वृक्ष नर्तक बन गए।
Verse 50
ततस्सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः।प्रहृष्टास्तत्र सम्पेतुः कुब्जा भूत्वाऽथ वामनाः।।।।
फिर सरल और ताल, तिलक और नक्तमाल वृक्ष—हर्षित होकर—कुबड़े और बौने का रूप धारण करके वहाँ इधर-उधर घूमने लगे।
Verse 51
शिंशुपामलकीजम्ब्वो याश्चान्याः काननेषु ताःमालती मल्लिका जातिर्याश्चान्याः कानने लताः।प्रमदाविग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमेऽवदन्।।।।
शिंशुपा, आँवला, जामुन और अन्य वन-वृक्ष, तथा मालती, मल्लिका, जाती और अन्य वन-लताएँ—स्त्री-रूप धारण करके—भरद्वाज के आश्रम में बोल उठीं।
Verse 52
सुरास्सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः।।।।मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ।।।।
जो सुरापान करते हों वे सुरा पिएँ; जो भूखे हों वे पायस ग्रहण करें। और विधिपूर्वक शुद्ध, सुमेध्य मांस भी जितना चाहें उतना भक्षण करें॥
Verse 53
सुरास्सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः।।2.91.52।।मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ।।2.91.53।।
जो सुरापान करते हों वे सुरा पिएँ; जो भूखे हों वे पायस ग्रहण करें। और विधिपूर्वक शुद्ध, सुमेध्य मांस भी जितना चाहें उतना भक्षण करें॥
Verse 54
उच्छाद्य स्नापयन्ति स्म नदीतीरेष वल्गुषु।अप्येकमेकं पुरषं प्रमदास्सप्त चाष्ट च।।।।
सुन्दर नदी-तटों पर वे उन्हें उबटन लगाकर मलते और फिर स्नान कराते थे। और प्रत्येक पुरुष की सेवा में सात-आठ प्रमदाएँ बारी-बारी से लगी रहती थीं॥
Verse 55
संवाहन्त्यस्समापेतुर्नार्यो रुचिरलोचनाः।परिमृज्य तथाऽन्योन्यं पाययन्ति वराङ्गनाः।।।।
सुन्दर नेत्रों वाली स्त्रियाँ संवाहन करने को आगे आईं। श्रेष्ठ वराङ्गनाएँ उन्हें पोंछकर सुखातीं और फिर बारी-बारी से एक-दूसरे को पान करातीं॥
Verse 56
हयान् गजान् खारानुष्ट्रान्तथैव सुरभेस्सुतान्।अभोजयन्वाहनपास्तेषां भोज्यं यथाविधि।।।।
वाहन-पालकों ने विधिपूर्वक उनके लिए यथोचित आहार दिया—घोड़ों, हाथियों, गधों, ऊँटों तथा सुरभि की सन्तान (गौवंश) को॥
Verse 57
इक्षूंश्च मधुलाजांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान्।इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयन्तो महाबला:।।।।
महाबली सेवक इक्ष्वाकुवंश के राजकुमारों के योद्धाओं के वाहनों को गन्ना और मधु-मिश्रित मीठे लाज खिलाकर खाने को प्रेरित करते रहे।
Verse 58
नाश्वबन्धोऽश्वमाजानान्नगजं कुञ्जरग्रहः।मत्तप्रमत्तमुदिता चमूः सा तत्र संबभौ।।।।
वहाँ वह सेना मद और प्रमाद से उल्लसित होकर दीप्तिमान हो उठी; घुड़सवार अपने घोड़े को और हाथीवान अपने हाथी को भी पहचान न सका।
Verse 59
तर्पितास्सर्वकामैस्ते रक्तचन्दनरूषिताः।अप्सरोगणसंयुक्तास्सैन्या वाचमुदैरयन्।।।।
वे सैनिक सब कामनाओं से तृप्त, रक्तचन्दन से लिप्त और अप्सराओं के समूहों से संयुक्त होकर ऊँचे स्वर में वाणी उठाने लगे।
Verse 60
नैवायोध्यां गमिष्यामो नगमिष्याम दण्डकान्।कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम्।।।।
“हम न अयोध्या लौटेंगे, न दण्डकारण्य को जाएँगे। भरत का कल्याण हो, और राम भी उसी प्रकार सुखी रहें।”
Verse 61
इति पादातयोधाश्च हस्त्यश्वारोहबन्धकाः।अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदीरयन्।।।।
इस प्रकार पैदल सैनिक तथा हाथी-घोड़े पर चढ़नेवाले और उनके बन्धक भी बोले। उस सत्कार-विधि को पाकर वे अनाथों-से, नायकों की परवाह किए बिना, ऐसी बातें करने लगे॥
Verse 62
संम्प्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः।भरतस्यानुयातारस्स्वर्गोऽयमिति चाब्रुवन्।।।।
वहाँ भरत के अनुयायी सहस्रों नर अत्यन्त हर्षित होकर ऊँचे स्वर से चिल्ला उठे और बोले—“यह तो स्वर्ग ही है!”॥
Verse 63
नृत्यन्ति स्म हसन्ति स्म गायन्ति स्म च सैनिकाःसमन्तात्परिधावन्ति माल्योपेतास्सहस्रशः।।।।
मालाओं से विभूषित सहस्रों सैनिक चारों ओर दौड़ते फिरते थे—कहीं नाचते, कहीं हँसते और कहीं गाते थे॥
Verse 64
ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम्।दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यां स्तानभवद्भक्षणे मतिः।।।।
फिर उन लोगों ने, यद्यपि वे खा चुके थे, अमृत-समान उस अन्न को और उन दिव्य व्यंजनों को देखकर, पुनः भोजन करने की इच्छा कर ली॥
Verse 65
प्रेष्याश्चेट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्च सहस्रशः।बभूवुस्ते भृशं दृप्तास्सर्वे चाहतवाससः।।।।
दूत, दासियाँ, स्त्री-परिचारिकाएँ और शिविर के अनुचर—सहस्रों की संख्या में—सब नये वस्त्र धारण किए हुए थे और अत्यन्त उल्लसित हो उठे थे॥
Verse 66
कुञ्जराश्च खरोष्ट्राश्च गोऽश्वाश्च मृगपक्षिणः।बभूवुस्सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्यमकल्पयत्।।।।
वहाँ हाथी, गधे और ऊँट, गाय-घोड़े तथा मृग और पक्षी भी भली-भाँति तृप्त किए गए थे; कोई भी किसी दूसरे को कष्ट नहीं देता था, न ही परस्पर वैर की कल्पना करता था॥
Verse 67
नाऽशुक्लवासा स्तत्राऽसीत्क्षुधितो मलिनोऽपि वा।रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश्चिददृश्यत।।।।
उस जनसमूह में कोई मनुष्य मैले वस्त्रों में नहीं दिखता था; न कोई भूखा था, न गंदा, न धूल से बिगड़े केशों वाला कोई दिखाई देता था॥
Verse 68
आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरस़ञ्चयैः।फलनिर्यूह संसिद्दैस्सूपैर्गन्ध रसान्वितैः।।।।पुष्पध्वजवतीः पूर्णाश्शुक्लस्यान्नस्य चाभितः।ददृशुर्विस्मितास्तत्रनरा लौहीस्सहस्रशः।।।।
वहाँ पुरुषों ने विस्मय से देखा कि हजारों लोहे के पात्र पुष्प-मालाओं और ध्वजों से सुसज्जित थे, चारों ओर श्वेत अन्न से परिपूर्ण थे; साथ ही बकरे और सूअर के मांस, उत्तम मसालों का संचय, फल-रस से सिद्ध व्यंजन और सुगंध-रसयुक्त सूप भी थे॥
Verse 69
आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरस़ञ्चयैः।फलनिर्यूह संसिद्दैस्सूपैर्गन्ध रसान्वितैः।।2.91.68।।पुष्पध्वजवतीः पूर्णाश्शुक्लस्यान्नस्य चाभितः।ददृशुर्विस्मितास्तत्रनरा लौहीस्सहस्रशः।।2.91.69।।
वहाँ पुरुषों ने विस्मय से देखा कि हजारों लोहे के पात्र पुष्प-मालाओं और ध्वजों से सुसज्जित थे, चारों ओर श्वेत अन्न से परिपूर्ण थे; साथ ही बकरे और सूअर के मांस, उत्तम मसालों का संचय, फल-रस से सिद्ध व्यंजन और सुगंध-रसयुक्त सूप भी थे॥
Verse 70
बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः।ताश्चकामदुघा गावो द्रुमाश्चासन्मधुश्च्युतः।।।।
वन के किनारों पर पायस-रूपी गाढ़े मधुर रस से भरे कूप प्रकट हो गए; वहाँ कामधेनु-सी मनोकामना पूर्ण करने वाली गायें थीं और मधु टपकाने वाले वृक्ष भी थे॥
Verse 71
वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः।प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्गमायूरकौक्कुटैः।।।।
वहाँ सरोवर मैरेय मदिरा से परिपूर्ण थे और चारों ओर उत्तम मांस के ढेर लगे थे। मार्ग में गरम किए हुए पात्र भी रखे थे, जिनमें हरिण, मयूर और कुक्कुट का मांस था।
Verse 72
पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च।न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च।।।।स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः।यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः।।।।ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे।बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः।।।।
हज़ारों पात्र और लाखों थालियाँ थीं; और असंख्य अन्य बर्तन भी—शुद्ध सुवर्ण से निर्मित—यात्रियों की आवश्यकता हेतु प्रचुर मात्रा में रखे थे।
Verse 73
पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च।न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च।।2.91.72।।स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः।यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः।।2.91.73।।ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे।बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः।।2.91.74।।
मिट्टी की थालियाँ, घड़े और चौड़े-मुँह वाले पात्र—सुशोभित और सुव्यवस्थित—सुगंधित दही से भरे थे; वह दही ताज़ा, उज्ज्वल-धवल और कपित्थ (कैथा) के वर्ण-सा था।
Verse 74
पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च।न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च।।2.91.72।।स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः।यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः।।2.91.73।।ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे।बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः।।2.91.74।।
कुछ ह्रद रसाल (मसालेदार दही) से भरे थे और कुछ श्वेत दही से। अन्यत्र पायस (मधुर खीर) के सरोवर थे, और कहीं शर्करा-मिश्रित यव (जौ) के ढेर लगे थे।
Verse 75
कल्कान्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च।ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थेषु सरतां नराः।।।।
नदी-तीरों के घाटों पर पुरुषों ने स्नान के लिए अनेक प्रकार की सामग्री रखी हुई देखी—लेप, चूर्ण, सुगन्धित कषाय तथा पात्रों के ढेर।
Verse 76
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।।।
वहाँ चारों ओर उन्होंने श्वेत दन्तधावन की ढेरियाँ, पत्तों के पात्रों में रखे श्वेत चन्दन-लेप, चमकते हुए भली-भाँति पोंछे दर्पण, वस्त्रों के भण्डार और सहस्रों जोड़ी पादुका तथा जूते देखे। काजलदान, कंघे, ब्रश, शस्त्र और धनुष, मर्म-रक्षा के अलंकृत कवच, तथा शय्या और आसन भी थे। गधे, ऊँट, हाथी और घोड़ों के लिए जलपान-ह्रद भरे हुए थे; उत्तम स्नान-तीर्थ और कमल-उत्पल से शोभित सरोवर थे। आकाश-नील वर्ण के समान स्वच्छ जल वाले, तैरने में सुखद सरोवर और कदम्ब-हरित तथा वैडूर्य-नील के समान कोमल चारे के ढेर—पशुओं के तृप्ति हेतु—सब ओर रखे हुए दिखे।
Verse 77
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
वहाँ चारों ओर उन्होंने श्वेत दन्तधावन की ढेरियाँ, पत्तों के पात्रों में रखे श्वेत चन्दन-लेप, चमकते हुए भली-भाँति पोंछे दर्पण, वस्त्रों के भण्डार और सहस्रों जोड़ी पादुका तथा जूते देखे। काजलदान, कंघे, ब्रश, शस्त्र और धनुष, मर्म-रक्षा के अलंकृत कवच, तथा शय्या और आसन भी थे। गधे, ऊँट, हाथी और घोड़ों के लिए जलपान-ह्रद भरे हुए थे; उत्तम स्नान-तीर्थ और कमल-उत्पल से शोभित सरोवर थे। आकाश-नील वर्ण के समान स्वच्छ जल वाले, तैरने में सुखद सरोवर और कदम्ब-हरित तथा वैडूर्य-नील के समान कोमल चारे के ढेर—पशुओं के तृप्ति हेतु—सब ओर रखे हुए दिखे।
Verse 78
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
वहाँ चारों ओर उन्होंने श्वेत दन्तधावन की ढेरियाँ, पत्तों के पात्रों में रखे श्वेत चन्दन-लेप, चमकते हुए भली-भाँति पोंछे दर्पण, वस्त्रों के भण्डार और सहस्रों जोड़ी पादुका तथा जूते देखे। काजलदान, कंघे, ब्रश, शस्त्र और धनुष, मर्म-रक्षा के अलंकृत कवच, तथा शय्या और आसन भी थे। गधे, ऊँट, हाथी और घोड़ों के लिए जलपान-ह्रद भरे हुए थे; उत्तम स्नान-तीर्थ और कमल-उत्पल से शोभित सरोवर थे। आकाश-नील वर्ण के समान स्वच्छ जल वाले, तैरने में सुखद सरोवर और कदम्ब-हरित तथा वैडूर्य-नील के समान कोमल चारे के ढेर—पशुओं के तृप्ति हेतु—सब ओर रखे हुए दिखे।
Verse 79
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
वहाँ चारों ओर उन्होंने श्वेत दन्तधावन की ढेरियाँ, पत्तों के पात्रों में रखे श्वेत चन्दन-लेप, चमकते हुए भली-भाँति पोंछे दर्पण, वस्त्रों के भण्डार और सहस्रों जोड़ी पादुका तथा जूते देखे। काजलदान, कंघे, ब्रश, शस्त्र और धनुष, मर्म-रक्षा के अलंकृत कवच, तथा शय्या और आसन भी थे। गधे, ऊँट, हाथी और घोड़ों के लिए जलपान-ह्रद भरे हुए थे; उत्तम स्नान-तीर्थ और कमल-उत्पल से शोभित सरोवर थे। आकाश-नील वर्ण के समान स्वच्छ जल वाले, तैरने में सुखद सरोवर और कदम्ब-हरित तथा वैडूर्य-नील के समान कोमल चारे के ढेर—पशुओं के तृप्ति हेतु—सब ओर रखे हुए दिखे।
Verse 80
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।।दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।।आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।।प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।।आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
वहाँ चारों ओर उन्होंने श्वेत दन्तधावन की ढेरियाँ, पत्तों के पात्रों में रखे श्वेत चन्दन-लेप, चमकते हुए भली-भाँति पोंछे दर्पण, वस्त्रों के भण्डार और सहस्रों जोड़ी पादुका तथा जूते देखे। काजलदान, कंघे, ब्रश, शस्त्र और धनुष, मर्म-रक्षा के अलंकृत कवच, तथा शय्या और आसन भी थे। गधे, ऊँट, हाथी और घोड़ों के लिए जलपान-ह्रद भरे हुए थे; उत्तम स्नान-तीर्थ और कमल-उत्पल से शोभित सरोवर थे। आकाश-नील वर्ण के समान स्वच्छ जल वाले, तैरने में सुखद सरोवर और कदम्ब-हरित तथा वैडूर्य-नील के समान कोमल चारे के ढेर—पशुओं के तृप्ति हेतु—सब ओर रखे हुए दिखे।
Verse 81
व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम्।दृष्ट्वाऽतिथ्यं कृतं तादृग्भरतस्य महर्षिणा।।।।
वे मनुष्य उस अद्भुत, स्वप्न-सदृश आतिथ्य को देखकर विस्मित हो उठे, जो महर्षि ने भरत के लिए वैसा ही रचा था।
Verse 82
इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने।भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत।।।।
इस प्रकार भरद्वाज के रमणीय आश्रम में वे सब इन्द्र के नन्दन-वन में देवताओं की भाँति आनंदित होते रहे और वह रात्रि बीत गई।
Verse 83
प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम्।भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्गनाः।।।।
वे नदियाँ, गन्धर्व और वे सब सुन्दरी स्त्रियाँ—भरद्वाज से अनुमति लेकर—जैसे आए थे वैसे ही अपने-अपने स्थान को लौट गए।
Verse 84
तथैव मत्ता मदिरोत्कटा नरास्तथैव दिव्यागरुचन्दनोक्षिताः।तथैव दिव्या विविधास्स्रगुत्तमाः पृथक्प्रकीर्णा मनुजैः प्रमर्दिताः।।।।
गन्धर्वों के चले जाने पर भी मदिरा के अति-प्रभाव से मत्त पुरुष वैसे ही पड़े रहे; उनके शरीर दिव्य अगुरु और चन्दन से अब भी अनुलिप्त थे। अनेक प्रकार की उत्तम दिव्य मालाएँ, लोगों के पैरों से कुचली हुई, इधर-उधर बिखरी पड़ी थीं।
Bharata must balance military necessity with āśrama-safety: he deliberately keeps the army away to prevent harm to huts, trees, land, and water, embodying rājadharma as non-intrusion into ascetic domains (2.91.5–9).
Hospitality is presented as a disciplined, dharmic institution: the sage’s ātithya transforms a potentially disruptive force into an ordered community, while Bharata’s deference shows that power gains legitimacy through restraint and reverence for tapas.
The setting is Bharadvāja’s hermitage (traditionally associated with Prayāga), with invoked cosmic geographies such as Kubera’s forest in Kuru land and the directional guardians; culturally, the chapter highlights Vedic-style purification, agniśālā rites, and formal guest-offerings (pādya, arghya).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.