Sarga 91

Verse 1

कृतबुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा ।भरतं कैकयीपुत्रमातिथ्येनन्यमन्त्रयत् ॥१॥

Bharat ne socha, aaj raat yahin ruk jaate hain. Rishi ne use kaha, aap mehman ho, aapka swagat hai.

Verse 2

अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम् ।पाद्यमर्घ्यं तथाऽतिथ्यं वने यदुपपद्यते ॥२॥

Bharat ne Bharadvaj se kaha, "Aapne toh humari bahut seva kar di. Humein paani se pair dhulwaya, puja ka saman diya, jo bhi jungle mein mil sakta tha woh sab upar se kiya. Bas ab aur kya chahiye?"

Verse 3

अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव ।जाने त्वां प्रीतिसंयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केनचित् ॥३॥

Bharadvaj ne muskurate hue kaha, "Main jaanta hoon ki tumhara dil bahut accha hai. Tum kisi bhi cheez se khush ho jaate ho. Jo bhi mile, usme hi tumhe satisfaction hai."

Verse 4

सेनायास्तु तवैतस्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम् ।मम प्रीतिर्यथारूपा तथार्हो मनुजर्षभ ॥४॥

Main tumhari poori sena ko khana khilana chahta hoon. Mujhe bahut khushi hogi. Isliye manushyon mein sabse bade, yeh meri taraf se accept karo.

Verse 5

किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः ।कस्मान्नेहोपयातोऽसि सबलः पुरुषर्षभः ॥५॥

Bharadvaj ne poocha, "Tumne apna poora fauj peeche chhoda kyun hai? Yahan aaye ho magar akele. Itna bada aadmi ho, phir bhi apne logon ko saath kyun nahi laaye?"

Verse 6

भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम् ।ससैन्यो नोपयातोऽस्मि भगवन्भगवद्भयात् ॥६॥

Bharat ne haath jod kar us rishi ko jawab diya. Unhone kaha, Maharaj, main apni poori sena lekar aapke paas nahi aaya. Aapka dar hai, aapki izzat hai, isliye main akela aaya hoon.

Verse 7

राज्ञा च भगवन्नित्यं राजपुत्रेण वा सदा ।यत्नतः परिहर्तव्या विषयेषु तपस्विनः ॥७॥

Bharadvaj ne kaha, "Raja ho ya raja ka beta, kisi ko bhi rishiyon ke ashram ke paas jaane mein careful rehna chahiye. Unki tapasya disturb na ho, isliye unse door hi rehna better hai."

Verse 8

वाजिमुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वरवारणाः ।प्रच्छाद्य भगवन्भूमिं महतीमनुयान्ति माम् ॥८॥

Bhagwan, behtar ghode, log aur bade haathi mere peeche aa rahe hain. Itne saare jaanwar hain ki poori zameen dhak gayi hai.

Verse 9

ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजां स्तथा ।न हिंस्युरिति तेनाऽहमेक एव समागतः ॥९॥

Maine socha ki woh pedon ko, paani ko, zameen ko na maarein. Ashram ki jhuggiyan bhi tod na dein. Isliye main akela yahan aaya hoon.

Verse 10

आनीयतामितस्सेनेत्याज्ञप्तः परमर्षिणा ।ततस्तु चक्रे भरतस्सेनायास्समुपागमम् ॥१०॥

Rishi ne kaha, sena ko yahan lao. Bharat ne apni sena ko bulaya aur woh sab aa gaye.

Verse 11

अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वाऽपः परिमृज्य च ।आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत् ॥११॥

Woh agni-shala mein gaya. Paani piya aur apne aap ko saaf kiya. Mehmaan-nawazi ke liye sab tayyar karna tha, isliye Vishwakarman ko bulaya.

Verse 12

आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च ।आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥१२॥

Usne kaha, main Vishwakarman ko bulata hoon, aur Tvashtar ko bhi. Mujhe mehmaan-nawazi karni hai. Jo bhi chahiye woh sab mil jaye.

Verse 13

आह्वये लोकपालांस्त्रीन् देवान् शक्रमुखांस्तथा ।आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् ॥१३॥

Main teenon duniya ke rakshak devtaon ko bulata hoon. Indra ke saath saare dev bhi aayein. Mehmaan-nawazi karni hai, sab tayyar ho jaye.

Verse 14

प्राक्स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक्स्रोतस एव च ।पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वशः ॥१४॥

Aaj sab nadiyan yahan aayein. Jo poorab ki taraf bahti hain, jo paschim ki taraf bahti hain. Dharti par hain ya aasmaan mein, sab yahan aa jayein.

Verse 15

अन्या स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्यास्सुविष्ठिताम् ।अपरा श्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम् ॥१५॥

Kuch nadiyan madira le kar aayein. Kuch sura le kar aayein. Aur kuch thanda paani le kar aayein, jo ganne ke ras jaisa meetha ho.

Verse 16

आह्वये देवगन्धर्वान्विश्वावसुहहाहुहून् ।तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्वीश्चापि सर्वशः ॥१६॥

Main devtas ke saare gandharvon ko bula raha hoon. Vishvavasu, Haha, Huhu, yeh teeno aayein. Apsara aur deviyan bhi aayengi. Saare taraf se gandharvniyan bhi yahan aayengi.

Verse 17

घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलंबुसाम् ।नागदन्तां च हेमां च हिमामद्रिकृतस्थलाम् ॥१७॥

Ghritachi, Vishvachi, Mishrakeshi, Alambusa, yeh sab bhi aayein. Nagadanta, Hima, Hema bhi bulaye hain. Yeh sab pahadon mein rehti hain.

Verse 18

शक्रं याश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च योषितः ।सर्वास्तुम्बुरुणा सार्धमाह्वये सपरिच्छदाः ॥१८॥

Main sab apsaraon ko bula raha hoon jo Indra ki seva karti hain. Jo Brahma ki seva karti hain, unhe bhi bula raha hoon. Tumburu jaise gaane wale bhi saath aaye hain. Sab apne saaz-saaman le ke aaye hain.

Verse 19

वनं कुरुषु यद्दिव्यं वासोभूषणपत्रवत् ।दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहैतु च ॥१९॥

Kubera ka jo divya van hai, woh Kuru ki zameen mein hai. Uske pedhon ke patte hi kapde aur gehne ban jaate hain. Wahan deviyan phal ki tarah rehti hain. Woh van yahan aa jaye.

Verse 20

इह मे भगवान् सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम् ।भक्ष्यंभोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु ॥२०॥

Yahan Bhagwan Soma mujhe sabse accha khana de. Bahut saara khana, har tarah ka. Jo khaya jaye, jo chabaaya jaye, jo choosa jaye, jo chaata jaye, sab mil jaye.

Verse 21

विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च ।सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च ॥२१॥

Rang-birange haar mile, ped se toote hue taaze phool. Sharab aur anya peene ki cheezein. Har tarah ka maans bhi ho.

Verse 22

एवं समाधिना युक्तस्तेजसाऽप्रतिमेन च ।शीक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः ॥२२॥

Itne mein woh rishi bahut ghuse mein doob gaya. Unmein ek alag chamak thi. Unhone tap ki taakat se baat karni shuru ki. Unki awaaz mein woh sur the jo Ved mein likhe hain.

Verse 23

मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः ।आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक् ॥२३॥

Woh rishi apne mann mein sochne laga. Woh poorab ki taraf muh karke baitha tha, haath jode hue the. Tab saare bhagwan wahan aa gaye, ek-ek karke.

Verse 24

मलयं दर्दुरं चैव ततस्स्वेदनुदोऽनिलः ।उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखश्शिवः ॥२४॥

Phir ek hawa chalne lagi jo paseena sukhaye. Yeh hawa Malaya aur Dardura par se guzri thi. Bahut acchi lag rahi thi, dil ko sukh dene wali. Sahi time par sahi tarah chal rahi thi.

Verse 25

ततोऽभ्यवर्षन्त घना दिव्याः कुसुमवृष्टयः ।दिव्यदुन्दुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे ॥२५॥

Phir ghane baadal aaye. Aasman se phool barasne lage. Har taraf dhol ki awaaz sunayi di.

Verse 26

प्रववुश्चोत्तमा वाता ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।जगुश्च देवगन्धर्वा वीणाः प्रमुमुचुस्स्वरान् ॥२६॥

Acchi hawa chalne lagi. Apsarayein naachne lagin. Gandharv gaane lage. Veena bhi bajne lagi.

Verse 27

स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च ।विवेशोच्चरितश्श्लक्ष्णस्समो लयसमन्वितः ॥२७॥

Ek awaaz thi, bohot naram aur meethi. Usmein sur aur taal dono the. Woh awaaz aasmaan aur zameen dono jagah phail gayi. Sab logon ke kaanon tak pahunch gayi.

Verse 28

तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोत्र सुखे नृणाम् ।ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः ॥२८॥

Jab woh awaaz ruk gayi, sabke kaan ko bohot sukh mila. Phir Bharat ki sena ne dekha, wahan sab kuch itna accha laga, jaise Vishwakarma ne apni kala se banaya ho.

Verse 29

बभूव हि समा भूमिस्समन्तात्पञ्चयोजना ।शाद्वलैर्भहुभिश्चन्ना नीलवैढूर्यसन्निभैः ॥२९॥

Wahan ki zameen paanch yojan tak bilkul seedhi ho gayi. Har taraf hari ghaas thi, jaise neele ratan chamak rahe hon. Zameen bohot saaf aur chamakdar lag rahi thi.

Verse 30

तस्मिन्बिल्वाः कपित्थाश्च पनसा बीजपूरकाः ।आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषणाः ॥३०॥

Wahan pedon mein phal lage the. Bilva, kapittha, jackfruit, bijapura, amla aur aam sab the. Jaise phal hi phal se saje ho.

Verse 31

उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत् ।आजगाम नदी दिव्या तीरजैर्भहुभिर्वृता ॥३१॥

Uttar Kuru ke jungle se ek nadi aayi. Woh bhi khaas nadi thi. Dono taraf pedon ki line lagi thi. Jaise swarg mein ho aisa laga.

Verse 32

चतुश्शालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम् ।हर्म्यप्रासादसम्बाधास्तोरणानि शुभानि च ॥३२॥

Chaar taraf chamakdar buildings ban gaye. Haathi aur ghode ke liye stables bhi the. Mahal aur darwaze sab the. Sab kuch ek ke baad ek juda hua tha.

Verses 33-35

सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम् ।दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम् ॥३३॥चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत् ।दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत् ॥३४॥उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम् ।क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम् ॥३५॥

Raja ka ek mahal bhi ban gaya. Safed baadal jaisa chamakta tha. Phoolon ki maala se saja tha. Khushbu bhi thi. Andar bistar, kursi aur gaadiyan sab thi. Khane-peene ki cheezein bhi rakhi thin. Bartan saaf the. Bistar bhi bichha hua tha. Sab kuch ready tha.

Verse 36

प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा ।वेश्म तद्रत्नसम्पूर्णं भरतः कैकयीसुतः ॥३६॥

Bade rishi ne anumati di. Phir Bharat, Kaikeyi ka beta, us mahal mein gaya. Wahan ratnon se bhara hua sab tha.

Verse 37

अनुजग्मुश्च तं सर्वे मन्त्रिणस्सपुरोहिताः ।बभूवुश्च मुदा युक्ता दृष्ट्वा तं वेश्मसंविधिम् ॥३७॥

Sab mantri aur purohit log Bharat ke peeche peeche gaye. Jab unhone dekha ki mahal kitna accha sajaya hai, woh khush ho gaye.

Verse 38

तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च ।भरतो मन्त्रिभिस्सार्धमभ्यवर्तत राजवत् ॥३८॥

Wahan ek raj singhasan tha, pankha bhi, chatri bhi. Bharat apne mantriyon ke saath wahan baitha, jaise raja baithta hai.

Verse 39

आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च ।वालव्यजनमादाय न्यषीदत्सचिवासने ॥३९॥

Usne Ram ko pranam kiya aur singhasan ki puja ki, jaise woh Ram ka ho. Phir chamari leke usne mantri ki seat par baith gaya.

Verse 40

आनुपूर्व्यान्निषेदुश्च सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः ।ततस्सेनापतिः पश्चात्प्रशास्ताच निषेदतुः ॥४०॥

Sab mantri aur purohit sahi order mein baith gaye. Uske baad sena ka commander baitha. Phir jo dekhne wala tha, woh bhi baith gaya.

Verse 41

तत स्तत्र मुहूर्तेन नद्यः पायसकर्दमाः ।उपातिष्ठन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥४१॥

Tabhi wahin ek minute mein nadiyan aa gayi. Unka kachcha kheer jaisa tha. Bharadvaj ke kehne se woh sab Bharat ki seva mein lag gayi.

Verse 42

तासामुभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः ।रम्याश्चावसधा दिव्या ब्रह्मणस्तु प्रसादजाः ॥४२॥

Un nadiyon ke dono taraf safed mitti se lipti haveliyan bana di gayi. Brahma ke ashirwad se aise mahal ban gaye jo dekhne mein bahut sundar the.

Verse 43

तेनैव च मूहूर्तेन दिव्याऽभरणभूषिताः ।आगुर्विंशतिसाहस्राः ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः ॥४३॥

Usi waqt bees hazaar auratein aayi. Brahma ne unhe bheja tha. Woh sab upar se aasmani gehne pehne huye thi.

Verse 44

सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः ।आगुर्विंशतिसाहास्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः ॥४४॥

Phir bees hazaar auratein aayi. Kuber ne bheja tha unhe. Woh sab sona, moti aur laal patthar se chamak rahi thi.

Verse 45

याभिर्गृहीतः पुरुषस्सोन्माद इव लक्ष्यते ।आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणाः ॥४५॥

Nandan se bees hazaar apsara aayi thi. Inke paas aisa power hai ki koi mard inhe gale lagaaye to pagal ho jaise ho jaata hai. Yeh itni khoobsurat hain ki insaan ka dimaag ghoom jaata hai.

Verse 46

नारदस्तुम्भुरुर्गोपः प्रवरास्सूर्यवर्चसः ।एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः ॥४६॥

Narad, Tumburu aur Gopa - yeh teenon bade gandharva hai. Inke chehre pe surya jaisi chamak thi. Yeh Bharat ke saamne gaane lage.

Verse 47

अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाऽथ वामना ।उपानृत्यंस्तु भरतं भरद्वाजस्य शासनात् ॥४७॥

Phir Alambusa, Mishrakeshi, Pundarika aur Vamana - yeh charo apsara thi. Bharadwaj ne kaha to yeh Bharat ke paas naachne lagi.

Verse 48

यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने ।प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य शासनात् ॥४८॥

Bhagwan log jo haar pehnte hain aur Chaitrarath van mein jo phool the, woh sab Prayag mein aa gaye. Bharadwaj ki wajah se yeh sab dekha gaya.

Verse 49

बिल्वा मार्दङ्गिका आसन् शम्याग्राहा विभीतकाः ।अश्वत्था नर्तकाश्चासन्भरद्वाजस्य शासनात् ॥४९॥

Bharadwaj ne kaha to ped bhi kaam karne lage. Bilva ke ped dholak bajane lage, Vibhitaka ke ped manjeera bajane lage, aur Ashvattha ke ped naachne lage.

Verse 50

ततस्सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः ।प्रहृष्टास्तत्र सम्पेतुः कुब्जा भूत्वाऽथ वामनाः ॥५०॥

Phir sarala aur taal ke ped, tilak aur naktamala ke ped, sab khush ho gaye. Woh kubadhe aur baune ban ke wahan naachne lage.

Verse 51

शिंशुपामलकीजम्ब्वो याश्चान्याः काननेषु ताः ।मालती मल्लिका जातिर्याश्चान्याः कानने लताः ।प्रमदाविग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमेऽवदन् ॥५१॥

Shimshupa, amla, jamun aur jungle ke aur ped, aur maalti, mogra, jaati aur aur bel-patte, sab auratein ban gaye. Phir Bharadvaj ke ashram mein baatein karne lage.

Verses 52-53

सुरास्सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः ॥५२॥मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ ॥५३॥

Jo log sharab peete hain, woh piyein. Jo bhookhe hain, woh kheer khayein. Jo maans khana chahte hain, woh apni marzi jitna chahein khayein.

Verse 54

उच्छाद्य स्नापयन्ति स्म नदीतीरेष वल्गुषु ।अप्येकमेकं पुरषं प्रमदास्सप्त चाष्ट च ॥५४॥

Nadi ke kinare, jo bahut khoobsurat tha, wahan har aadmi ke paas saat-aath auratein thiin. Woh log use tel lagate the, malish karte the, aur phir use nahlane le jaate the.

Verse 55

संवाहन्त्यस्समापेतुर्नार्यो रुचिरलोचनाः ।परिमृज्य तथाऽन्योन्यं पाययन्ति वराङ्गनाः ॥५५॥

Auratein jinki aankhein khoobsurat thiin, aage aayiin malish karne ke liye. Acchi auratein unko pocha lagake saaf karti thiin, aur phir unko peene ka bhi saman deti thiin. Ek-ek karke sab ka kaam chalta tha.

Verse 56

हयान् गजान् खारानुष्ट्रान्तथैव सुरभेस्सुतान् ।अभोजयन्वाहनपास्तेषां भोज्यं यथाविधि ॥५६॥

Jo log jaanwaron ka khayal rakhte the, unhone sabko khana khilaya. Ghode, haathi, gadhe, oont, aur gaay-bhains ke bacche, sabko apna-apna khana mila jaise hona chahiye.

Verse 57

इक्षूंश्च मधुलाजांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान् ।इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयन्तो महाबलाः ॥५७॥

Ikshvaku vansh ke yoddhon ke ghode aur haathi the. Unke bade-bal wale naukar unhe ganne aur shehad wale khilone khilate the. Yeh sab jaanwar khush the aur aage badhne ke liye taiyaar ho rahe the.

Verse 58

नाश्वबन्धोऽश्वमाजानान्नगजं कुञ्जरग्रहः ।मत्तप्रमत्तमुदिता चमूः सा तत्र संबभौ ॥५८॥

Wahan poora sena masti mein doob gayi thi. Jo ghode sambhalta tha, woh apna ghoda pehchan nahi paa raha tha. Jo haathi sambhalta tha, woh apna haathi bhool gaya tha. Sab nasha mein the, sab pagal ho rahe the.

Verse 59

तर्पितास्सर्वकामैस्ते रक्तचन्दनरूषिताः ।अप्सरोगणसंयुक्तास्सैन्या वाचमुदैरयन् ॥५९॥

Sainik apni saari khwahishein poori kar chuke the. Unke badan par laal chandan laga hua tha. Apsaraon ke giroh unke saath the. Sab log khush hokar baatein kar rahe the.

Verse 60

नैवायोध्यां गमिष्यामो नगमिष्याम दण्डकान् ।कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम् ॥६०॥

Hum Ayodhya wapas nahi jaayenge. Aur na hi Dandak van mein jaayenge. Bharat ki bhalai ho, yeh hi sahi. Aur Ram bhi khush rahein, yeh bhi sahi.

Verse 61

इति पादातयोधाश्च हस्त्यश्वारोहबन्धकाः ।अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदीरयन् ॥६१॥

Paidal sipahi, haathi aur ghode pe sawar log, sab bole. Unhone itna acha khana mila ki woh pagal ho gaye. Apne sardaron ki parwah nahi karte the. Aise bol rahe the jaise koi unka guardian nahi ho.

Verse 62

संम्प्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः ।भरतस्यानुयातारस्स्वर्गोऽयमिति चाब्रुवन् ॥६२॥

Bharat ke log bahut khush ho gaye. Hazaron log the woh sab. Woh chillake bole, 'Yeh to swarg hai!'

Verse 63

नृत्यन्ति स्म हसन्ति स्म गायन्ति स्म च सैनिकाः ।समन्तात्परिधावन्ति माल्योपेतास्सहस्रशः ॥६३॥

Sipahi naach rahe the, has rahe the, gaane ga rahe the. Hazaron log phoolon ki maala pehen ke idhar-udhar daud rahe the.

Verse 64

ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम् ।दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यां स्तानभवद्भक्षणे मतिः ॥६४॥

Woh log khana kha chuke the. Phir bhi jab unhone woh upar se aaya khana dekha, dil phir se khaane ko kara. Woh khana amrit jaisa tha, swarg ka khana tha.

Verse 65

प्रेष्याश्चेट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्च सहस्रशः ।बभूवुस्ते भृशं दृप्तास्सर्वे चाहतवाससः ॥६५॥

Naukar, naukraniyaan, aur auratein, sab hazaron mein the. Sabke naye kapde pehne the. Sab bahut khush the, masti mein the.

Verse 66

कुञ्जराश्च खरोष्ट्राश्च गोऽश्वाश्च मृगपक्षिणः ।बभूवुस्सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्यमकल्पयत् ॥६६॥

Wahan haathi, gadhe aur oont the. Gai aur ghode bhi the. Jangli jaanwar aur chirya bhi. Sab khana khilaya gaya tha. Koi kisi ko takleef nahi deta tha.

Verse 67

नाऽशुक्लवासा स्तत्राऽसीत्क्षुधितो मलिनोऽपि वा ।रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश्चिददृश्यत ॥६७॥

Us mele mein koi aadmi ganda kapda nahi pehenta tha. Koi bhookha nahi tha. Koi ganda nahi tha. Kisi ke baal dhool se bikhre hue nahi the.

Verses 68-69

आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरस़ञ्चयैः ।फलनिर्यूह संसिद्दैस्सूपैर्गन्ध रसान्वितैः ॥६८॥पुष्पध्वजवतीः पूर्णाश्शुक्लस्यान्नस्य चाभितः ।ददृशुर्विस्मितास्तत्रनरा लौहीस्सहस्रशः ॥६९॥

Wahan log hairan reh gaye dekh ke. Hazaaron lohe ke bartan the. Phool ki maala aur jhande se sajaye hue. Andar safed chawal bhara tha. Mutton aur suar ka gosht bhi tha. Ache masale aur meve bhi the. Khushbu aur swad wali daal bhi thi.

Verse 70

बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः ।ताश्चकामदुघा गावो द्रुमाश्चासन्मधुश्च्युतः ॥७०॥

Jungle ke kinare kinare kuen ban gaye the. Unmein kheer jaisa meetha paani bhara tha. Gaayen aisi thi jo jo maango woh de de. Pedhon se shahad tapak raha tha.

Verse 71

वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः ।प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्गमायूरकौक्कुटैः ॥७१॥

Kuen bhi the jismein madira bhari hui thi. Aas-paas achha achha maans bhi pada tha. Raste mein bade bade bartan rakhe the jismein hiran, mor aur murgi ka maans pakaya hua tha.

Verses 72-74

पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च ।न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च ॥७२॥स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः ।यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः ॥७३॥ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे ।बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः ॥७४॥

Hazaaron bartan the, laakhon thaliyan, karodon bhi. Sab sona ka bana tha. Matke, ghade, handiyan sab dahi se bhare the. Woh dahi itna saaf tha jaise gore bachhe ka rang. Kuch taalaab aam ke ras se bhare the. Kuch dahi se, kuch kheer se. Kuch mein chini aur jau mila hua tha.

Verse 75

कल्कान्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च ।ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थेषु सरतां नराः ॥७५॥

Nadi ke kinare logon ne dekha ki wahan bahut saari cheezein rakhi hain. Snan ke liye ubtan, powder, aur khushbu wale paani ki cheezein thi. Sab kuch bartan mein saji hui thi.

Verses 76-80

शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान् ।शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः ॥७६॥दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान् ।पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः ॥७७॥आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च ।मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च ॥७८॥प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम् ।अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान् ॥७९॥आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान् ।नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान् ।निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः ॥८०॥

Wahan safed daat saaf karne ki lakdi ke dher the. Chandan ka ubtan pattal mein rakha tha. Chamakdar sheeshe bhi the. Kapde, jute aur chappal ke hazaar jode bhi rakhe the. Kajal ki dibbe, kangi, aur brush bhi mili. Hathiyar aur dhanush bhi wahan the. Shareer ke hisaab ke liye suraksha ka samaan, bistar aur baithne ki cheezein bhi thi. Gadhe, oont, haathi aur ghode ke liye paani ke taal the. Kamal aur jal-kumhari se sajhe hue taal bhi the. Aasman jaisa neela paani, jisme tairna aasan ho. Jaanwaron ke liye naram hara ghaas bhi rakha tha.

Verse 81

व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम् ।दृष्ट्वाऽतिथ्यं कृतं तादृग्भरतस्य महर्षिणा ॥८१॥

Log hairaan reh gaye jab dekha ki bade rishi ne Bharat ke liye itna accha intezaam kiya hai. Aisa lag raha tha jaise koi sapna ho.

Verse 82

इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने ।भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत ॥८२॥

Log Bharadvaj ke ashram mein maze kar rahe the. Jaise devta Indra ke bagiche mein khush rehte hain, waise hi yeh log bhi the. Aise hi raat guzar gayi.

Verse 83

प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम् ।भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्गनाः ॥८३॥

Nadiyan, Gandharv aur wo sab sundar auratein Bharadvaj ko pranam karke wapas chali gayi. Sab apne-apne ghar laut gayi jahan se aayi thi.

Verse 84

तथैव मत्ता मदिरोत्कटा नरास्तथैव दिव्यागरुचन्दनोक्षिताः ।तथैव दिव्या विविधास्स्रगुत्तमाः पृथक्प्रकीर्णा मनुजैः प्रमर्दिताः ॥८४॥

Gandharv log chale gaye the, par aadmi log abhi bhi wahin the. Woh log sharab mein doobe hue the. Unke badan par agaur aur chandan laga hua tha. Logon ke paon tale phoolon ki maale padi hui thi, kuch yahan-kuch wahan bikheri hui.