Sarga 33

Verse 1

दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु।जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ।।।।

Dono ne brahmin logon ko bohot dhan diya. Phir Sita ke saath Dasharatha se milne nikal pade.

Verse 2

ततो गृहीते दुष्प्रेक्षे त्वशोभेतां तदायुधे।मालादामभिराबद्धे सीतया समलङ्कृते।।।।

Jahan Ram jayega wahi jungle humara shehar banega. Aur jo shehir hum chhod ke jayenge, wahi jungle ban jayega.

Verse 3

ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च।अधिरुह्य जनश्श्रीमानुदासीनो व्यलोकयत्।।।।

Ram mahal ki manjilon par chad gaya. Building ki chat par khada ho gaya. Wahan se neeche dekhne laga. Uska chehra saaf tha, koi reaction nahi dikh raha tha.

Verse 4

न हि रथ्याः स्म शक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः।आरुह्य तस्मात्प्रासादान् दीनाः पश्यन्ति राघवम्।।।।

Sadak par itna bheed tha ki koi ja nahi sakta tha. Log building ki manjilon par chad gaye the. Wahan se neeche dekh ke Ram ko dekh rahe the. Sab dukhi the.

Verse 5

पदातिं वर्जितच्छत्रं रामं दृष्ट्वा जनास्तदा।ऊचुर्बहुविधा वाच श्शोकोपहतचेतसः।।।।

Logon ne Ram ko dekha woh paidal ja raha tha. Uske sar par chhata nahi tha. Log bahut dukhi the. Unhone alag-alag tarah ki baatein kahi.

Verse 6

यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत्।तमेकं सीतया सार्धमनुयाति स्म लक्ष्मणः।।।।

Pehle toh bada sena Ram ke peeche jaata tha. Chaar tarah ke fauji hote the. Ab woh akela ja raha hai. Sita uske saath hai. Lakshman bhi peeche peeche ja raha hai.

Verse 7

ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन् कामिनां चैव कामदः।नेच्छत्येवानृतं कर्तुं पितरं धर्मगौरवात्।।।।

Ram rajya ki khushiyaan jaanta hai. Woh logon ki ichcha poori karta hai. Lekin woh jhooth nahi bolna chahta. Uske baap ne jo promise kiya hai woh todna nahi chahta. Dharam uske liye bada zaroori hai.

Verse 8

या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि।तामद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः।।।।

Pehle log Sita ko dekh bhi nahi sakte the. Aasman mein udne wale bhi use nahi dekh paate the. Aaj woh Sita sadak pe chal rahi hai. Log use dekh sakte hain.

Verse 9

अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दनसेविनीम्।वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यन्त्याशु विवर्णताम्।।।।

Sita achhe kapde pehenti thi. Uske badan par achhi sugandh hoti thi. Ab woh jungle mein rahegi. Baarish aayegi, garmi lagegi, sardi lagegi. Uska rang saaf pad jayega.

Verse 10

अद्य नूनं दशरथस्सत्त्वमाविश्य भाषते।न हि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति।।।।

Aaj lag raha hai Dasharatha par kisi ka saya ho gaya hai. Koi raja apna pyaara beta aise jungle nahi bhejta.

Verse 11

निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं स्याद्विप्रवासनम्।किं पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम्।।।।

Agar koi beta mein koi achchi baat hi nahi hai, to bhi use vanvas kaise bhej sakte hain? Aur Ram to poori duniya ko apne achche chale se jeet chuke hain. Unhe to bilkul nahi bhejna chahiye.

Verse 12

अनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमश्शमः।राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम्।।।।

Ram mein chh gun hain. Woh kisi ko dukha nahi pahunchaate. Dil mein taras rakhte hain. Bahut kuch padha hai unhone. Achcha kirdaar hai. Apni ichcha par kaabu rakhte hain. Mann shant rakhte hain. In chh cheezon se Ram sabse bade aadmi lagte hain.

Verse 13

तस्मात्तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः।औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसङ्क्षयात्।।।।

Isliye jab Ram ko dukha pahuncha, to sab log bahut dukhi ho gaye. Jaise garmi mein paani sookh jaata hai aur usmein rehne wale machhli aur jaanwar tadapne lagte hain, waise hi sab log tadap rahe hain.

Verse 14

पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः।मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः।।।।

Jab duniya ke maalik ko dukh hota hai, to poori duniya dukhi ho jaati hai. Dekho ped ko, jab jad ko maaroge to ped gir padega. Phal aur phool sab gir jaayenge.

Verse 15

मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मसारो महाद्युतिः।पुष्पं फलं च पत्रं च शाखाश्चास्येतरे जनाः।।।।

Ram chamakte hain aur dharam ke asli roop hain. Woh insaanon ki jad hain. Baaki sab log uski daal, patte, phool aur phal jaise hain. Jad khada hai to sab khada hai.

Verse 16

ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्य स्सहबान्धवाः।गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति राघवः।।।।

Hum Lakshman ki tarah Ram ke peeche chalte hain. Jahan bhi Ram jaye, hum wahan jayenge. Apni biwiyon aur parivar ke saath saath.

Verse 17

उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च।एकदुःखसुखा राममनुगच्छाम धार्मिकम्।।।।

Hum apne baag, khet aur ghar sab chhod dete hain. Ek hi dukh aur ek hi khushi hum sab ki. Hum dharam wale Ram ke peeche chalte hain.

Verse 18

समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।।।

Jab Sita ne dono hathiyaar haath mein liye, woh chamakne lage. Sita ne unpe phoolon ki maala aur haar dal diye the.

Verse 19

समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।

Kaikeyi le le woh ghar jo hum chhod ke ja rahe hain. Wahan khazana khod liya gaya, daan-paisa sab loot liya gaya. Dhool bichhi hai, bhagwan bhi chhod gaye. Chuhe ghoom rahe hain, unke bil bane hain. Paani nahi, chulha nahi, jhadoo nahi. Puja-path, havan sab band ho gaya. Jaise koi akal pada ho, bartan toote pade hain.

Verse 20

समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।

Jangli jaanwar apne bil chhod ke bhaag jao. Pakshi aur jaanwar pahad ki dhalaan chhod ke chale jao. Haathi aur sher humse darr ke maare jungle chhod ke bhaag jao. Phir woh log hamare peeche aake wahin reh len jahan hum the. Aur hum jo jagah chhod ke ja rahe hain, woh wahin aa jao.

Verse 21

समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।

Kaikeyi apne beta aur apne rishtedaaron ke saath woh zameen le le. Wahan saanp, jaanwar aur pakshi rehte hain. Jo ghaas, gosht aur phal khate hain, woh sab wahan hain. Aur hum sab Raghav ke saath jungle mein khush rehenge.

Verse 22

वनं नगरमेवास्तु येन गच्छति राघवः।अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम्।।।।

Jahan Ram jaa rahe hain, woh jungle sheher ban jaye. Aur yeh shehir jo hum chhod ke jaa rahe hain, woh jungle ban jaye.

Verse 23

बिलानि दंष्ट्रिण स्सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः।त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजास्सिंहा वनानि च।।।।अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तां सेव्यमानं त्यजन्तु च।

Jangli jaanwar apne bil chhod ke bhaag jao. Pakshi aur jaanwar pahad ki dhalaan chhod ke chale jao. Haathi aur sher humse darr ke maare jungle chhod ke bhaag jao. Phir woh log hamare peeche aake wahin reh len jahan hum the. Aur hum jo jagah chhod ke ja rahe hain, woh wahin aa jao.

Verse 24

तृणमांस फलादानां देशं व्यालमृगद्विजम्।।।।प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः।राघवेण वने सर्वे वयं वत्स्याम निर्वृताः।।।।

Kaikeyi apne bete aur apne logon ke saath yeh zameen le le. Yahan saanp, jangli jaanwar aur pakshi rehte hain. Hum log sab milke Ram ke saath jungle mein rahenge. Humein koi dukh nahi hai.

Verse 25

तृणमांस फलादानां देशं व्यालमृगद्विजम्।।2.33.24।।प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः।राघवेण वने सर्वे वयं वत्स्याम निर्वृताः।।2.33.25।।

Kaikeyi apne beta aur apne rishtedaaron ke saath woh zameen le le. Wahan saanp, jaanwar aur pakshi rehte hain. Jo ghaas, gosht aur phal khate hain, woh sab wahan hain. Aur hum sab Raghav ke saath jungle mein khush rehenge.

Verse 26

इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः।शुश्राव रामः श्रुत्वा च न विचक्रेऽस्य मानसम्।।।।

Logon ne bahut tarah ki baatein kahi. Har taraf se awaazein aa rahi thi. Ram ne sab suna lekin uska dil nahi hila. Woh sab baaton se affect nahi hua.

Verse 27

स तु वेश्म पितुर्दूरात्कैलासशिखरप्रभम्।अभिचक्राम धर्मात्मा मत्तमातङ्गविक्रमः।।।।

Woh dharam wala banda apne pitaji ke ghar ke paas gaya. Woh Kailash parvat jaisa chamak raha tha. Ram itna tej tha jaise koi mast haathi ho. Uski chal mein bahut taakat thi.

Verse 28

विनीतवीरपुरुषं प्रविश्य तु नृपालयम्।ददर्शावस्थितं दीनं सुमन्त्रमविदूरतः।।।।

Ram ne raja ke mahal mein jaake dekha. Wahan Sumantra khada tha, bahut dukhi lag raha tha. Woh theek se khada nahi tha, jaise koi bada dukh ho. Ram ne use dekha ki woh kitna udaas hai.

Verse 29

प्रतीक्षमाणोऽपि जनं तदार्तमनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ।जगाम रामः पितरं दिदृक्षुःपितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः।।।।

Log bahut dukhi the, lekin Ram dukhi nahi dikhe. Woh muskura raha tha jaise kuch hua hi nahi. Apne baap ko milne chala gaya. Baap ka kaha maanna tha, woh seedha follow kar raha tha.

Verse 30

तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मारामो गमिष्यन्वनमार्तरूपम्।व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रंपितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम्।।।।

Ram jungle jaane ke liye nikla. Pehle woh Sumantra ko dekhta hai. Sumantra baap ke paas jaane ke liye khada hai. Ram ruk gaya aur use dekhne laga.

Verse 31

पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलःवनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः।स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रमब्रवीन्निवेदयस्वागमनं नृपाय मे।।।।

Ram baap ki baat maan raha tha. Usne soch liya tha ki jungle mein hi jana hai. Sumantra ko dekh ke bola, ja ke baap ko bol, main aa gaya hoon.