Ramayana Ayodhya Kanda Sarga 33
Ayodhya KandaSarga 3331 Verses

Sarga 33

त्रयस्त्रिंशः सर्गः — Civic Lament and Rama’s Dutiful Approach to Daśaratha

अयोध्याकाण्ड

इस सर्ग में राम, लक्ष्मण और सीता के साथ ब्राह्मणों को दान देकर, निर्वासन को धर्मसम्मत आचरण और सामाजिक कर्तव्य के रूप में स्वीकार करते हुए, दशरथ से मिलने चल पड़ते हैं। सीता दोनों भाइयों के शस्त्रों पर पुष्पमालाएँ चढ़ाती हैं—यह गृह्य-पूज्य भाव का संकेत है, जिससे हथियार विजय के नहीं, कर्तव्य-पालन के साधन के रूप में अर्थवान हो उठते हैं। नगर की गलियाँ जनसमूह से भरकर अवरुद्ध हो जाती हैं; लोग छतों पर चढ़कर देखते हैं कि राम पैदल हैं और छत्र के बिना—राज-प्रोटोकॉल का यह उलटाव सबको व्याकुल करता है। प्रजा कहती है कि दशरथ मानो किसी आवेश में आकर वनवास की बात कर रहे हैं; राजा अपने प्रिय पुत्र को, जिसके सदाचार ने मानो जगत् को जीत लिया है, कैसे निर्वासित कर सकता है। वे राम के षड्गुणों का स्मरण करते हैं—अहिंसा, करुणा, विद्या, सदाचार, दम और आत्मसंयम—और उन्हें धर्म का सार तथा मानवता की जड़ बताते हैं, जिसके शाखा-फल समाज है। उनका शोक सूखे में जलचरों की तड़प और जड़ से कटे वृक्ष के गिरने जैसा हो उठता है; अंततः वे घर-बार छोड़कर राम के साथ वन जाने को तत्पर हो जाते हैं, मानो नगर और वन का नैतिक मानचित्र ही बदल रहा हो। राम इन करुण पुकारों को सुनकर भी अडिग रहते हैं, महल में प्रवेश करते हैं, उदास सुमंत्र को देखते हैं और उसे आदेश देते हैं कि राजा को उनके आगमन की सूचना दे। इस प्रकार वे संयम और कर्तव्यनिष्ठा के साथ दशरथ के सम्मुख जाने का निश्चय बनाए रखते हैं।

Shlokas

Verse 1

दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु।जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ।।।।

वैदेही के साथ ब्राह्मणों को बहुत-सा धन दान देकर, दोनों राघव सीता सहित अपने पिता के दर्शन करने चले।

Verse 2

ततो गृहीते दुष्प्रेक्षे त्वशोभेतां तदायुधे।मालादामभिराबद्धे सीतया समलङ्कृते।।।।

तब वे दोनों दुष्प्रेक्ष शस्त्र, उठाए जाने पर और भी अधिक शोभित हुए—सीता द्वारा पुष्पमालाओं और हारों से बाँधकर सजाए गए।

Verse 3

ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च।अधिरुह्य जनश्श्रीमानुदासीनो व्यलोकयत्।।।।

तब समृद्ध नगरवासी प्रासादों, हर्म्यों और ऊँचे-ऊँचे भवन-शिखरों पर चढ़कर, मन में भारी शोक लिए उदास भाव से देखने लगे।

Verse 4

न हि रथ्याः स्म शक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः।आरुह्य तस्मात्प्रासादान् दीनाः पश्यन्ति राघवम्।।।।

बहुजन से भरी गलियाँ चलने योग्य न रह गई थीं; इसलिए दीन होकर लोग प्रासादों पर चढ़कर राघव को देखने लगे।

Verse 5

पदातिं वर्जितच्छत्रं रामं दृष्ट्वा जनास्तदा।ऊचुर्बहुविधा वाच श्शोकोपहतचेतसः।।।।

तब लोगों ने छत्ररहित, पैदल चलते राम को देखकर—शोक से आहत चित्त होकर—अनेक प्रकार की बातें कहीं।

Verse 6

यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत्।तमेकं सीतया सार्धमनुयाति स्म लक्ष्मणः।।।।

जिसके प्रस्थान पर कभी महान् चतुरंगिणी सेना साथ चलती थी, वही अब अकेला जा रहा है; उसके साथ केवल सीता सहित लक्ष्मण ही अनुगमन कर रहे हैं।

Verse 7

ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन् कामिनां चैव कामदः।नेच्छत्येवानृतं कर्तुं पितरं धर्मगौरवात्।।।।

राज्य-ऐश्वर्य के रस को जानने वाले और जनों की कामनाएँ पूर्ण करने में समर्थ होते हुए भी, धर्म के गौरव से श्रीराम पिता को वचन-भंग करने वाला नहीं बनाना चाहते।

Verse 8

या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि।तामद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः।।।।

जिस सीता को पहले आकाशचारी भूतगण भी देख नहीं पाते थे, उसी सीता को आज राजमार्ग पर चलने वाले लोग देख रहे हैं।

Verse 9

अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दनसेविनीम्।वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यन्त्याशु विवर्णताम्।।।।

सुगंधित अंगराग की अभ्यस्त और रक्तचंदन का लेप करने वाली सीता को अब वर्षा, उष्णता और शीत शीघ्र ही विवर्ण कर देंगे।

Verse 10

अद्य नूनं दशरथस्सत्त्वमाविश्य भाषते।न हि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति।।।।

आज निश्चय ही दशरथ किसी तमसिक आवेश में आकर बोल रहे हैं; क्योंकि राजा को अपने प्रिय पुत्र को वनवास देने का अधिकार नहीं है।

Verse 11

निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं स्याद्विप्रवासनम्।किं पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम्।।।।

निर्गुण पुत्र का भी वनवास कैसे हो सकता है? फिर राम तो ऐसे हैं, जिन्होंने केवल अपने सदाचार से ही इस समस्त लोक को जीत लिया है।

Verse 12

अनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमश्शमः।राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम्।।।।

अहिंसा, करुणा, विद्या, शील, इन्द्रिय-निग्रह और मन-शान्ति—ये छह गुण पुरुषोत्तम राघव को सुशोभित करते हैं।

Verse 13

तस्मात्तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः।औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसङ्क्षयात्।।।।

इसलिए उनके (राम के) अपमान-आघात से प्रजा अत्यन्त पीड़ित है—जैसे ग्रीष्म में जल सूख जाने पर जलचर प्राणी व्याकुल हो उठते हैं।

Verse 14

पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः।मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः।।।।

जगत्पति राम को पीड़ा होने पर समस्त जगत् भी पीड़ित हो उठता है; जैसे मूल पर आघात होने से पुष्प-फलयुक्त वृक्ष गिर पड़ता है।

Verse 15

मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मसारो महाद्युतिः।पुष्पं फलं च पत्रं च शाखाश्चास्येतरे जनाः।।।।

महातेजस्वी, धर्म-सारस्वरूप वही मनुष्यों का मूल हैं; अन्य लोग उसके पुष्प, फल, पत्ते और शाखाएँ हैं।

Verse 16

ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्य स्सहबान्धवाः।गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति राघवः।।।।

हम लक्ष्मण के समान शीघ्र ही, अपनी पत्नियों और बंधु-बांधवों सहित, जिस मार्ग से राघव जाएँ उसी मार्ग से उनके पीछे चलें।

Verse 17

उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च।एकदुःखसुखा राममनुगच्छाम धार्मिकम्।।।।

उद्यान, खेत और घर छोड़कर, एक ही दुःख-सुख के सहभागी बनकर, धर्मात्मा राम का हम अनुसरण करें।

Verse 18

समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।।।

हमारे त्यागे हुए वे घर—जिनके गुप्त निधि-स्थान उखाड़ दिए गए हों, आँगन उजड़ गए हों, धन-धान्य उठा ले जाए गए हों और सर्वथा निःसार कर दिए गए हों—धूल से अटे पड़े हों, देवताओं से परित्यक्त हों, दौड़ते चूहों से भर गए हों और उनके बिलों से ढँक गए हों; जिनमें जल और रसोई का धुआँ न रहा हो, जो झाड़ू-बुहार से रहित हों; जिनमें बलि, पूजा, मंत्र, होम और जप लुप्त हो गए हों—दुष्काल से टूटे हुए, टूटे-फूटे पात्रों से भरे घर—ऐसे गृह कैकेयी ही भोगे।

Verse 19

समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।

हमारे त्यागे हुए वे घर—जिनके गुप्त निधि-स्थान उखाड़ दिए गए हों, आँगन उजड़ गए हों, धन-धान्य उठा ले जाए गए हों और सर्वथा निःसार कर दिए गए हों—धूल से अटे पड़े हों, देवताओं से परित्यक्त हों, दौड़ते चूहों से भर गए हों और उनके बिलों से ढँक गए हों; जिनमें जल और रसोई का धुआँ न रहा हो, जो झाड़ू-बुहार से रहित हों; जिनमें बलि, पूजा, मंत्र, होम और जप लुप्त हो गए हों—दुष्काल से टूटे हुए, टूटे-फूटे पात्रों से भरे घर—ऐसे गृह कैकेयी ही भोगे।

Verse 20

समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।

सब दंष्ट्रधारी पशु अपने-अपने बिल छोड़ दें, और पर्वत-ढालों पर रहने वाले मृग-पक्षी भी वहाँ से हट जाएँ। हमारे भय से आतंकित हाथी और सिंह भी अपने वन त्याग दें। जो स्थान हमने छोड़ा है, वे उसे ग्रहण करें; और जहाँ हम अभी निवास कर रहे हैं, उसे भी वे खाली कर दें।

Verse 21

समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।

घास, मांस और फल खाने वाले प्राणियों से भरे—सर्प, मृग और पक्षियों से युक्त—उस देश को कैकेयी अपने पुत्र और बान्धवों सहित ले ले। और हम सब राघव के साथ वन में ही संतोषपूर्वक निवास करेंगे।

Verse 22

वनं नगरमेवास्तु येन गच्छति राघवः।अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम्।।।।

राघव जहाँ जाएँ, वही वन हमारे लिए नगर हो; और हमारे द्वारा त्यागा हुआ यह नगर वन के समान हो जाए।

Verse 23

बिलानि दंष्ट्रिण स्सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः।त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजास्सिंहा वनानि च।।।।अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तां सेव्यमानं त्यजन्तु च।

सब दंष्ट्रधारी पशु अपने-अपने बिल छोड़ दें, और पर्वत-ढालों पर रहने वाले मृग-पक्षी भी वहाँ से हट जाएँ। हमारे भय से आतंकित हाथी और सिंह भी अपने वन त्याग दें। जो स्थान हमने छोड़ा है, वे उसे ग्रहण करें; और जहाँ हम अभी निवास कर रहे हैं, उसे भी वे खाली कर दें।

Verse 24

तृणमांस फलादानां देशं व्यालमृगद्विजम्।।।।प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः।राघवेण वने सर्वे वयं वत्स्याम निर्वृताः।।।।

घास, मांस और फल खाने वाले प्राणियों से भरे—सर्प, मृग और पक्षियों से युक्त—उस देश को कैकेयी अपने पुत्र और बान्धवों सहित ले ले। और हम सब राघव के साथ वन में ही संतोषपूर्वक निवास करेंगे।

Verse 25

तृणमांस फलादानां देशं व्यालमृगद्विजम्।।2.33.24।।प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः।राघवेण वने सर्वे वयं वत्स्याम निर्वृताः।।2.33.25।।

घास, मांस और फल खाने वाले प्राणियों से भरे—सर्प, मृग और पक्षियों से युक्त—उस देश को कैकेयी अपने पुत्र और बान्धवों सहित ले ले। और हम सब राघव के साथ वन में ही संतोषपूर्वक निवास करेंगे।

Verse 26

इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः।शुश्राव रामः श्रुत्वा च न विचक्रेऽस्य मानसम्।।।।

इस प्रकार अनेक जनों द्वारा कही गई विविध बातें राम ने सुनीं; पर उन्हें सुनकर भी उनके मन का संकल्प तनिक भी नहीं डिगा।

Verse 27

स तु वेश्म पितुर्दूरात्कैलासशिखरप्रभम्।अभिचक्राम धर्मात्मा मत्तमातङ्गविक्रमः।।।।

धर्मात्मा, मदमत्त गज के समान पराक्रमी वह राम, दूर से कैलास-शिखर-सा दीप्तिमान अपने पिता के महल की ओर बढ़ चला।

Verse 28

विनीतवीरपुरुषं प्रविश्य तु नृपालयम्।ददर्शावस्थितं दीनं सुमन्त्रमविदूरतः।।।।

विनीत वीरों से युक्त राजमहल में प्रवेश करके उन्होंने पास ही खड़े, उदास सुमंत्र को देखा।

Verse 29

प्रतीक्षमाणोऽपि जनं तदार्तमनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ।जगाम रामः पितरं दिदृक्षुःपितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः।।।।

उस समय जनसमुदाय को व्याकुल देखकर भी राम ने अपना शोक प्रकट न किया; मानो मुस्कराते हुए, पिता के दर्शन हेतु और उनके आदेश को विधिपूर्वक करने की इच्छा से वे चले।

Verse 30

तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मारामो गमिष्यन्वनमार्तरूपम्।व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रंपितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम्।।।।

तब पहली बार इक्ष्वाकुकुल-नन्दन महात्मा श्रीराम, शोक से मलिन मुख लेकर वन को जाने हेतु उद्यत हुए। उसी समय सुमंत्र को देखकर वे ठहर गए, ताकि उनके आगमन का समाचार महात्मा पिता को निवेदित किया जा सके।

Verse 31

पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलःवनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः।स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रमब्रवीन्निवेदयस्वागमनं नृपाय मे।।।।

पिता की आज्ञा से धर्मवत्सल राघव ने वन-प्रवेश का दृढ़ निश्चय कर लिया था। सुमंत्र को देखकर उन्होंने कहा—“मेरे आगमन का निवेदन महाराज से कर दो।”

Frequently Asked Questions

The civic community confronts the legitimacy of exiling Rāma: they argue a king should not banish a beloved son and interpret the decree as moral disorder, while Rāma models obedience to paternal command without retaliatory speech or public agitation.

Dharma is portrayed as stabilizing social reality: Rāma’s inner restraint and steadfastness become the ‘root’ sustaining the world, and public speech functions as ethical testimony that virtue—especially self-control and compassion—grounds legitimate authority.

Ayodhyā’s royal road and palace spaces frame the public spectacle; the forest is reimagined as an alternative ‘city’ for the loyal populace; Mount Kailāsa is invoked as a simile for the palace’s splendor, and domestic ritual markers (cchatra, garlands, offerings) signal cultural order under strain.

Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App