Sarga 33
त्रयस्त्रिंशः सर्गः — Civic Lament and Rama’s Dutiful Approach to Daśaratha
अयोध्याकाण्ड
ഈ സർഗത്തിൽ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടും സീതയോടും കൂടി ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനധർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു, വനവാസത്തെ ധർമ്മസമ്മതമായ ആചാര-മര്യാദയും സാമൂഹിക ബാധ്യതയും ആയി കരുതി ദശരഥനെ കാണാൻ പുറപ്പെടുന്നു. സീത ഇരുവരുടെയും ആയുധങ്ങളിൽ പുഷ്പമാലകൾ അണിയിക്കുന്നു—ഗൃഹ്യ-പവിത്രമായ ഈ ചിഹ്നം ആയുധങ്ങളെ ജയത്തിനല്ല, കടമനിർവഹണത്തിനുള്ള ധർമ്മോപകരണങ്ങളായി പുനർഅർത്ഥപ്പെടുത്തുന്നു. നഗരവീഥികൾ ജനക്കൂട്ടം നിറഞ്ഞ് കടക്കാനാവാത്തതാകുന്നു; പൗരന്മാർ മേൽക്കൂരകളിൽ കയറി കാണുന്നു—രാമൻ പാദചാരിയായി, ഛത്രമില്ലാതെ—രാജാചാരത്തിന്റെ ഈ മറിച്ചുനില അവരെ വിങ്ങിക്കുന്നു. ദശരഥൻ എന്തോ മോഹാവേശത്തിൽ വനവാസം പറയുന്നതുപോലെ; സദാചാരത്തോടെ ‘ലോകം ജയിച്ച’ പ്രിയപുത്രനെ രാജാവ് എങ്ങനെ നാടുകടത്തും എന്ന് അവർ വിലപിക്കുന്നു. പ്രജകൾ രാമന്റെ ഷഡ്ഗുണങ്ങളെ പുകഴ്ത്തുന്നു—അഹിംസ, കരുണ, വിദ്യ, സദാചാരം, ദമം, ആത്മസംയമം—അവനെ ധർമ്മത്തിന്റെ സാരവും മനുഷ്യകുലത്തിന്റെ മൂലവും എന്നു കരുതി, സമൂഹത്തെ ആ മൂലത്തിന്റെ ശാഖ-ഫലങ്ങളായി കാണിക്കുന്നു. അവരുടെ ദുഃഖം വരൾച്ചയിൽ ജലചരങ്ങളുടെ വേദനയും വേരറുത്ത വൃക്ഷത്തിന്റെ വീഴ്ചയും പോലുള്ള ഉപമകളായി വളരുന്നു; ഒടുവിൽ വീടുവിട്ടു രാമനെ അനുഗമിച്ച് കാട്ടിലേക്കു പോകാൻ പോലും അവർ സന്നദ്ധരാകുന്നു—നഗരവും വനവും നൈതിക ഭൂപടങ്ങളായി മാറുന്നതുപോലെ. രാമൻ ഈ കരുണവിളികൾ കേട്ടിട്ടും അചഞ്ചലനായി കൊട്ടാരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, വിഷണ്ണനായ സുമന്ത്രനെ കാണുന്നു. തന്റെ വരവ് രാജാവിനെ അറിയിക്കണമെന്ന് അവനോട് കല്പിച്ച്, സംയമവും കടമനിഷ്ഠയും കാത്തുകൊണ്ട് ദശരഥസന്നിധിയിലേക്കു പോകാൻ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु।जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ।।।।
വൈദേഹിയോടുകൂടെ ബ്രാഹ്മണർക്കു ധാരാളം ധനം ദാനമായി നൽകി, സീതയോടൊപ്പം ഇരുവരായ രാഘവർ തങ്ങളുടെ പിതാവായ (ദശരഥനെ) ദർശിക്കുവാൻ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 2
ततो गृहीते दुष्प्रेक्षे त्वशोभेतां तदायुधे।मालादामभिराबद्धे सीतया समलङ्कृते।।।।
അപ്പോൾ കൈയിലെടുത്ത ആ ദുഷ്പ്രേക്ഷ്യമായ ദീപ്തിമാനായ ഇരുവായുധങ്ങളും കൂടുതൽ ശോഭിച്ചു—സീത മാലകളും പുഷ്പദാമങ്ങളും കെട്ടി അലങ്കരിച്ചതിനാൽ.
Verse 3
ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च।अधिरुह्य जनश्श्रीमानुदासीनो व्यलोकयत्।।।।
അപ്പോൾ സമൃദ്ധരായ പൗരന്മാർ പ്രാസാദങ്ങളിലേക്കും ഹർമ്യങ്ങളിലേക്കും, വിമാനശിഖരങ്ങളെപ്പോലെ ഉയർന്ന മാളികമുകളിൽക്കും കയറി, ഹൃദയത്തിൽ ദുഃഖത്തിന്റെ ഭാരവും വിരക്തിയുടെ നിശ്ശബ്ദതയും ധരിച്ചു, ഉദാസീനമായി നോക്കി നിന്നു.
Verse 4
न हि रथ्याः स्म शक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः।आरुह्य तस्मात्प्रासादान् दीनाः पश्यन्ति राघवम्।।।।
ജനക്കൂട്ടം നിറഞ്ഞ തെരുവുകളിലൂടെ പോകാൻ കഴിയാതിരുന്നതിനാൽ, ദീനരായി ദുഃഖാകുലരായ ജനങ്ങൾ പ്രാസാദങ്ങളിലേക്കു കയറി രാഘവനെ ദർശിച്ചു.
Verse 5
पदातिं वर्जितच्छत्रं रामं दृष्ट्वा जनास्तदा।ऊचुर्बहुविधा वाच श्शोकोपहतचेतसः।।।।
രാജച്ഛത്രം ഇല്ലാതെ കാൽനടയായി പോകുന്ന രാമനെ കണ്ടപ്പോൾ, ദുഃഖം ഹൃദയം തകർത്ത ജനങ്ങൾ അന്ന് പലവിധ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു.
Verse 6
यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत्।तमेकं सीतया सार्धमनुयाति स्म लक्ष्मणः।।।।
അവൻ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹത്തായ ചതുരംഗസേന അവനെ അനുഗമിച്ചിരുന്നതു; ഇപ്പോൾ അവൻ ഏകാന്തമായി പോകുമ്പോൾ സീതയോടുകൂടെ ലക്ഷ്മണൻ മാത്രം അനുഗമിക്കുന്നു.
Verse 7
ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन् कामिनां चैव कामदः।नेच्छत्येवानृतं कर्तुं पितरं धर्मगौरवात्।।।।
രാജൈശ്വര്യത്തിന്റെ രസം അറിയുന്നവനും ആഗ്രഹികളുടെയാഗ്രഹം നിറവേറ്റുന്നവനും ആയിട്ടും, ധർമ്മഗൗരവം കൊണ്ടു ശ്രീരാമൻ പിതാവിനെ വാക്കുതെറ്റുന്നവനായി—അസത്യവാനായി—മാറ്റാൻ ഇച്ഛിക്കുന്നില്ല.
Verse 8
या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि।तामद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः।।।।
മുമ്പ് ആകാശഗാമികളായ ഭूतങ്ങൾക്കുപോലും എളുപ്പത്തിൽ കാണാനാകാത്ത ആ സീതയെ, ഇന്ന് രാജമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ നടക്കുന്ന ജനങ്ങൾ കാണുന്നു.
Verse 9
अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दनसेविनीम्।वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यन्त्याशु विवर्णताम्।।।।
സുഗന്ധലേപങ്ങൾക്കു യോജ്യയും രക്തചന്ദനലേപം പതിവായവളുമായ സീത ഇനി മഴയും ചൂടും തണുപ്പും സഹിക്കേണ്ടിവരും; അവ അവളുടെ വർണ്ണകാന്തി വേഗം മങ്ങിക്കും.
Verse 10
अद्य नूनं दशरथस्सत्त्वमाविश्य भाषते।न हि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति।।।।
ഇന്ന് ദശരഥൻ ഏതോ തമസ്സായ ശക്തിയാൽ ആവിഷ്ടനായെന്നപോലെ സംസാരിക്കുന്നു; കാരണം ഒരു രാജാവിന് തന്റെ പ്രിയപുത്രനെ വനവാസത്തിലേക്കു നാടുകടത്തുന്നത് യുക്തമല്ല.
Verse 11
निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं स्याद्विप्रवासनम्।किं पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम्।।।।
ഗുണമില്ലാത്ത പുത്രനെയെങ്കിലും എങ്ങനെ വനവാസത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കാം? പിന്നെ, ശുദ്ധമായ സദാചാരത്താൽ മാത്രം ഈ ലോകത്തെ ജയിച്ചിരിക്കുന്ന രാമനെ എങ്ങനെ അയയ്ക്കും?
Verse 12
अनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमश्शमः।राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम्।।।।
അഹിംസ, കരുണ, ശ്രുതി-ജ്ഞാനം, സദ്ശീലം, ഇന്ദ്രിയനിയമനം, മനഃശാന്തി—ഈ ആറു ഗുണങ്ങൾ പുരുഷോത്തമനായ രാഘവനെ അലങ്കരിക്കുന്നു.
Verse 13
तस्मात्तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः।औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसङ्क्षयात्।।।।
അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന് (രാമന്) സംഭവിച്ച ആപത്താൽ പ്രജകൾ അത്യന്തം ദുഃഖിതരാകുന്നു—വെയിലക്കാലത്ത് ജലം വറ്റുമ്പോൾ ജലജീവികൾ വലയുന്നതുപോലെ.
Verse 14
पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः।मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः।।।।
ജഗത്പതിയായ അദ്ദേഹം വേദനിക്കുമ്പോൾ സർവ്വലോകവും കൂടെ വേദനിക്കുന്നു; വേരിന് പ്രഹരം കിട്ടുമ്പോൾ പുഷ്പഫലഭാരമുള്ള വൃക്ഷം തകർന്നുവീഴുന്നതുപോലെ.
Verse 15
मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मसारो महाद्युतिः।पुष्पं फलं च पत्रं च शाखाश्चास्येतरे जनाः।।।।
മഹാദ്യുതിയുള്ള, ധർമ്മസാരമായ അദ്ദേഹം തന്നെയാണ് മനുഷ്യരുടെ മൂലം; മറ്റു ജനങ്ങൾ അതിന്റെ പുഷ്പവും ഫലവും ഇലയും ശാഖകളും പോലെയാണ്.
Verse 16
ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्य स्सहबान्धवाः।गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति राघवः।।।।
ലക്ഷ്മണനെപ്പോലെ ഞങ്ങളും ഭാര്യമാരോടും ബന്ധുക്കളോടും കൂടി വേഗത്തിൽ—രാഘവൻ പോകുന്ന ഏതു വഴിയിലൂടെയായാലും—അവനെ അനുഗമിക്കാം.
Verse 17
उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च।एकदुःखसुखा राममनुगच्छाम धार्मिकम्।।।।
തോട്ടങ്ങളും വയലുകളും വീടുകളും ഉപേക്ഷിച്ച്, ഒരേ ദുഃഖവും സുഖവും പങ്കുവെച്ച്, ധാർമ്മികനായ രാമനെ നാം അനുഗമിക്കാം.
Verse 18
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।।।
ഞങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്ന വീടുകൾ കൈകേയി ഏറ്റെടുക്കട്ടെ: അവയുടെ മുറ്റങ്ങൾ തകർന്നിരിക്കുന്നു, മറഞ്ഞിരുന്ന നിധികൾ കുഴിച്ചെടുത്തിരിക്കുന്നു, ധനവും ധാന്യവും കവർന്നെടുത്തിരിക്കുന്നു, എല്ലായിടത്തും സാരമറ്റതായി മാറിയിരിക്കുന്നു; പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ട് ദേവതകൾ ഉപേക്ഷിച്ചവയായി, എലികൾ ഓടിക്കളിച്ച് അവരുടെ കുഴികളാൽ മൂടപ്പെട്ടവയായി; വെള്ളവും അടുക്കളപ്പുകയും ഇല്ലാതെ, വാരിവൃത്തിയില്ലാതെ, ബലി-കർമ്മം, പൂജ, മന്ത്രം, ഹോമം, ജപം എല്ലാം നിശ്ശബ്ദമായവയായി; ദുര്ഭിക്ഷം തകർത്ത വീടുകളെപ്പോലെ, പൊട്ടിയ പാത്രങ്ങൾ ചിതറിക്കിടക്കുന്നവയായി.
Verse 19
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।
ഞങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്ന വീടുകൾ കൈകേയി ഏറ്റെടുക്കട്ടെ: അവയുടെ മുറ്റങ്ങൾ തകർന്നിരിക്കുന്നു, മറഞ്ഞിരുന്ന നിധികൾ കുഴിച്ചെടുത്തിരിക്കുന്നു, ധനവും ധാന്യവും കവർന്നെടുത്തിരിക്കുന്നു, എല്ലായിടത്തും സാരമറ്റതായി മാറിയിരിക്കുന്നു; പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ട് ദേവതകൾ ഉപേക്ഷിച്ചവയായി, എലികൾ ഓടിക്കളിച്ച് അവരുടെ കുഴികളാൽ മൂടപ്പെട്ടവയായി; വെള്ളവും അടുക്കളപ്പുകയും ഇല്ലാതെ, വാരിവൃത്തിയില്ലാതെ, ബലി-കർമ്മം, പൂജ, മന്ത്രം, ഹോമം, ജപം എല്ലാം നിശ്ശബ്ദമായവയായി; ദുര്ഭിക്ഷം തകർത്ത വീടുകളെപ്പോലെ, പൊട്ടിയ പാത്രങ്ങൾ ചിതറിക്കിടക്കുന്നവയായി.
Verse 20
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।
ഞങ്ങളുടെ ഭയത്താൽ ഭീതരായി ദംഷ്ട്രധാരികളായ മൃഗങ്ങൾ എല്ലാം തങ്ങളുടെ ബിലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കട്ടെ; മലഞ്ചരിവുകളിൽ വസിക്കുന്ന മൃഗപക്ഷികളും സ്ഥലം വിട്ടുപോകട്ടെ; ഞങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യഭയത്താൽ ഗജങ്ങളും സിംഹങ്ങളും വനം ഉപേക്ഷിക്കട്ടെ. ഞങ്ങൾ വിട്ടുപോയിടം അവർ ആശ്രയിക്കട്ടെ; ഞങ്ങൾ സേവിക്കുന്ന ഇടം അവർ ഒഴിയട്ടെ.
Verse 21
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।
പുല്ലും മാംസവും ഫലവും ആഹാരമാക്കുന്ന സർപ്പ-വ്യാല-മൃഗ-ദ്വിജങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ആ ദേശം കൈകേയി തന്റെ പുത്രനോടും ബന്ധുക്കളോടും കൂടി ഏറ്റെടുക്കട്ടെ. ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും രാഘവനോടൊപ്പം വനത്തിൽ നിർവൃതിയായി, സന്തോഷത്തോടെ വസിക്കും.
Verse 22
वनं नगरमेवास्तु येन गच्छति राघवः।अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम्।।।।
രാഘവൻ പോകുന്നിടത്തെ വനമേ നമ്മുടെ നഗരമാകട്ടെ; ഞങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്ന ഈ നഗരം വനമായി മാറട്ടെ.
Verse 23
बिलानि दंष्ट्रिण स्सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः।त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजास्सिंहा वनानि च।।।।अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तां सेव्यमानं त्यजन्तु च।
ഞങ്ങളുടെ ഭയത്താൽ ഭീതരായി ദംഷ്ട്രധാരികളായ മൃഗങ്ങൾ എല്ലാം തങ്ങളുടെ ബിലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കട്ടെ; മലഞ്ചരിവുകളിൽ വസിക്കുന്ന മൃഗപക്ഷികളും സ്ഥലം വിട്ടുപോകട്ടെ; ഞങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യഭയത്താൽ ഗജങ്ങളും സിംഹങ്ങളും വനം ഉപേക്ഷിക്കട്ടെ. ഞങ്ങൾ വിട്ടുപോയിടം അവർ ആശ്രയിക്കട്ടെ; ഞങ്ങൾ സേവിക്കുന്ന ഇടം അവർ ഒഴിയട്ടെ.
Verse 24
तृणमांस फलादानां देशं व्यालमृगद्विजम्।।।।प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः।राघवेण वने सर्वे वयं वत्स्याम निर्वृताः।।।।
പുല്ലും മാംസവും ഫലവും ആഹാരമാക്കുന്ന സർപ്പ-വ്യാല-മൃഗ-ദ്വിജങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ആ ദേശം കൈകേയി തന്റെ പുത്രനോടും ബന്ധുക്കളോടും കൂടി ഏറ്റെടുക്കട്ടെ. ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും രാഘവനോടൊപ്പം വനത്തിൽ നിർവൃതിയായി, സന്തോഷത്തോടെ വസിക്കും.
Verse 25
तृणमांस फलादानां देशं व्यालमृगद्विजम्।।2.33.24।।प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः।राघवेण वने सर्वे वयं वत्स्याम निर्वृताः।।2.33.25।।
പുല്ലും മാംസവും ഫലവും ആഹാരമാക്കുന്ന സർപ്പ-വ്യാല-മൃഗ-ദ്വിജങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ആ ദേശം കൈകേയി തന്റെ പുത്രനോടും ബന്ധുക്കളോടും കൂടി ഏറ്റെടുക്കട്ടെ. ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും രാഘവനോടൊപ്പം വനത്തിൽ നിർവൃതിയായി, സന്തോഷത്തോടെ വസിക്കും.
Verse 26
इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः।शुश्राव रामः श्रुत्वा च न विचक्रेऽस्य मानसम्।।।।
ഇങ്ങനെ വിവിധ ജനങ്ങൾ പറഞ്ഞ പലവിധ വാക്കുകൾ രാമൻ കേട്ടു; എങ്കിലും അവ കേട്ടിട്ടും അവന്റെ മനസ്സ് തന്റെ നിശ്ചയത്തിൽ നിന്ന് ഒട്ടും വഴുതിയില്ല.
Verse 27
स तु वेश्म पितुर्दूरात्कैलासशिखरप्रभम्।अभिचक्राम धर्मात्मा मत्तमातङ्गविक्रमः।।।।
ധർമ്മാത്മാവായ അവൻ, മത്തഗജത്തെപ്പോലെ പരാക്രമശാലിയായി, ദൂരത്തിൽ കൈലാസശിഖരത്തെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന പിതാവിന്റെ കൊട്ടാരത്തേക്കു മുന്നേറി.
Verse 28
विनीतवीरपुरुषं प्रविश्य तु नृपालयम्।ददर्शावस्थितं दीनं सुमन्त्रमविदूरतः।।।।
വിനീതരും ശാസനാനുസൃതരുമായ വീരന്മാർ കാവലിരിക്കുന്ന രാജമന്ദിരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, അവൻ അടുത്തുതന്നെ നിൽക്കുന്ന ദീനനായ സുമന്ത്രനെ കണ്ടു.
Verse 29
प्रतीक्षमाणोऽपि जनं तदार्तमनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ।जगाम रामः पितरं दिदृक्षुःपितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः।।।।
അന്ന് ദുഃഖിതരായ ജനങ്ങളെ കണ്ടിട്ടും രാമൻ തന്റെ വ്യാകുലത പുറത്തുകാട്ടിയില്ല; പുഞ്ചിരിപോലെ പ്രസന്നമുഖനായി പിതാവിനെ ദർശിക്കുവാൻ പോയി—പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയെ വിധിപൂർവ്വം നിർവഹിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച്.
Verse 30
तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मारामो गमिष्यन्वनमार्तरूपम्।व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रंपितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम्।।।।
അപ്പോൾ ഇക്ഷ്വാകുവംശജനായ മഹാത്മാ ശ്രീരാമൻ, വനത്തിലേക്കു പോകുവാൻ ഒരുങ്ങി ദുഃഖച്ഛായയുള്ള മുഖത്തോടെ, സുമന്ത്രനെ കണ്ടു നിമിഷം നിന്നു—പിതാവായ മഹാരാജനോട് തന്റെ വരവ് അറിയിപ്പാൻ വേണ്ടി.
Verse 31
पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलःवनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः।स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रमब्रवीन्निवेदयस्वागमनं नृपाय मे।।।।
എന്നാൽ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ധർമ്മസ്നേഹിയായും വനപ്രവേശത്തിൽ ദൃഢനിശ്ചയമുള്ളവനുമായ ആ രാഘവൻ സുമന്ത്രനെ കണ്ടു പറഞ്ഞു: “എന്റെ വരവ് മഹാരാജനോട് അറിയിക്ക.”
Frequently Asked Questions
The civic community confronts the legitimacy of exiling Rāma: they argue a king should not banish a beloved son and interpret the decree as moral disorder, while Rāma models obedience to paternal command without retaliatory speech or public agitation.
Dharma is portrayed as stabilizing social reality: Rāma’s inner restraint and steadfastness become the ‘root’ sustaining the world, and public speech functions as ethical testimony that virtue—especially self-control and compassion—grounds legitimate authority.
Ayodhyā’s royal road and palace spaces frame the public spectacle; the forest is reimagined as an alternative ‘city’ for the loyal populace; Mount Kailāsa is invoked as a simile for the palace’s splendor, and domestic ritual markers (cchatra, garlands, offerings) signal cultural order under strain.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.