Adhyaya 20: The Birth of the Aśvins: Solar Lineage, Saṃjñā and Chāyā, and the Granting of a Hymn and Boons
Aśvinaujanma–Mārtaṇḍa–Saṃjñā–Chāyā–stotra-pradāna
Genealogical-Theogony and Ritual Merit (Stotra/Phala)
Is adhyaya mein Surya ki kahaani hai. Surya ki patni Sanjna unki tejata nahi sahan kar saki to woh chali gayi. Usne apni chhaya ko wahan chhod diya. Chhaya se bacche hue aur Yama se jhagda hua. Baad mein Surya aur Sanjna ghode ki shakal mein mile. Tab se pran aur apan Ashvin bane. Ashvin ne tapas kiya aur Brahma se boons paye.
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 20
Verse 1
प्रजापाल उवाच । एवमग्नेः समुत्पत्तिर्जाता ब्रह्मन् महात्मनः । प्राणापानौ कथं देवावश्विनौ सम्बभूवतुः ॥ २०.१ ॥
Prajapala ne kaha, ab tumne sun liya ki Agni kaise paida hua. Ab batao, Ashvin devta kaise baney? Yeh dono praana aur apaana mein kaise aaye?
Verse 2
मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रः स्वयं ब्रह्मा द्विसप्तभिः । रूपैर्व्यवस्थितस्तेषां मरीचिः श्रेष्ठतामगात् ॥ २०.२ ॥
Marichi, Brahma ka beta, khud Brahma jaisa tha. Uske chaudah roop the aur woh sab mein sabse bada tha.
Verse 3
तस्य पुत्रो महातेजाः कश्यपो नाम वै मुनिः । स्वयं प्रजापतिः श्रीमान् देवतानां पिता अभवत् ॥ २०.३ ॥
Marichi ka beta Kashyap bada tej rishi tha. Woh khud Prajapati bana aur devtaon ka baap kaha gaya.
Verse 4
तस्य पुत्रा बभूवुर्हि आदित्या द्वादश प्रभो । आदित्यपत्यानि ते सर्वे आदित्यास्तेन कीर्तिताः ॥ २०.४ ॥
Uske baarah bete the, jo Aditya kehte hain. Isliye sab bacchon ko Aditya bola jata hai.
Verse 5
तेषां मध्ये महातेजा मार्त्तण्डो लोकविश्रुतः । नारायणात्मकं तेजो द्वादशं संप्रकीर्तितम् ॥ २०.५ ॥
In sab mein Martand sabse bada hai, duniya mein uska naam hai. Yeh baarahve number pe aata hai, aur isme Narayan ki shakti hai.
Verse 6
ये ते मासास्त आदित्याः स्वयं संवत्सरो हरिः । एवं ते द्वादशादित्या मार्त्तण्डश्च प्रधानवान् ॥ २०.६ ॥
Jo maas hain wohi Aditya hain. Hari khud saal hai. Aise hi baarah Aditya hain, aur Martand unmein sabse main hai.
Verse 7
तस्य त्वष्टा ददौ कन्यां संज्ञां नाम महाप्रभाम् । तस्यापत्यद्वयं जज्ञे यमश्च यमुना तथा ॥ २०.७ ॥
Tvashtra ne usko apni beti di, jiska naam Sanjna tha. Usse do bacche hue, Yama aur Yamuna.
Verse 8
तस्य तेजोऽप्यसहती बभूवाश्वी मनोजवा । स्वां छायां तत्र संस्थाप्य सा जगमोत्तरान् कुरून् ॥ २०.८ ॥
Uski chamak sahan nahi hui, toh woh ghodi ban gayi. Apni parchai wahan chhod ke woh Uttar Kuru chali gayi.
Verse 9
तद्रूपां तां सवर्णां तु भेजे मार्त्तण्डभास्करः । तस्याः अपि द्वयं जज्ञे शनिं तपतिमेव च ॥ २०.९ ॥
Surya Bhagwan ne uske jaisa roop liya, bilkul uske saath match karta tha. Usse do bacche paida hue, Shani aur Tapati.
Verse 10
यदा त्वसदृशं भेजे पुत्रान् प्रति नरोत्तम । संज्ञां प्रोवाच भगवान् क्रोधसंरक्तलोचनः । असमत्वं न कर्त्तव्यं स्वेष्वपत्येषु भामिनि ॥ २०.१० ॥
Jab Surya ne bacchon ke saath galat baat ki, to bhagwan ka gussa chadh gaya. Aankhen laal ho gayi thi. Unhone Sanjha ko kaha, bacchon ke saath farak nahi rakhna chahiye.
Verse 11
एवमुक्ता यदा सा तु असमत्वं व्यरोचत । तदा यमः स्वपितरं प्रोवाच भृशदुःखितः ॥ २०.११ ॥
Jab bhagwan ne yeh kaha, to usne bhi apne bacchon ko alag treat karna shuru kar diya. Yama bahut dukhi hua. Usne apne baap se baat ki.
Verse 12
नेयं माता भवेत् तात अस्माकं शत्रुवत् सदा । सपत्नीव वृत्ताचाराः स्वेष्वपत्येषु वत्सला ॥ २०.१२ ॥
Yama ne kaha, Baap, yeh aurat hamari asli maa nahi hai. Yeh to hamare dushman jaisi hai. Apne bacchon se to pyaar karti hai, lekin hamse nahi.
Verse 13
एवं यमवचः श्रुत्वा सा छाया क्रोधमूर्च्छिता । शशाप प्रेतराजस्त्वं भविष्यस्यचिरादिव ॥ २०.१३ ॥
Yama ki baat sun ke Chhaya ka gussa phat gaya. Usne shraap diya, jaldi hi tum marne wale logon ke raja banoge.
Verse 14
एवं श्रुत्वाऽथ मार्त्तण्डस्तदा पुत्रहितैषया । उवाच मध्यवर्ती त्वं भविता धर्मपापयोः । लोकपालश्च भविता त्वं पुत्र दिवि शोभसे ॥ २०.१४ ॥
Yeh sab sun ke Martand ne socha ki beta ka bhala ho. Unhone kaha, tum beech mein rahoge. Dharam aur paap ke beech faisla tumhara hoga. Tum duniya ka rakhwala banoge. Beta, tum aasman mein chamkoge.
Verse 15
शनिं शशाप मार्त्तण्डश्छायाकोपप्रधर्षितः । त्वं क्रूरदृष्टिर्भविता मातृदोषेण पुत्रक ॥ २०.१५ ॥
Chaya gusse mein thi, uski wajah se Martand bhi gusse mein aa gaye. Unhone Shani ko shraap diya. Unhone kaha, tumhari maa ki galti ki wajah se tumhari nazar buri lagegi. Beta, jahan bhi tum dekhoge, logon ko takleef hogi.
Verse 16
एवमुक्त्वा समुत्थाय योगं भानुर्दिदृक्षया । तामपश्यत्त्वसौ साश्वी उत्तरेषु कुरुष्वथ ॥ २०.१६ ॥
Itna bol ke Bahu uth khade hue. Unhone yog ki shakti se us aurat ko dekhna chahta tha. Phir unhone dekha ki woh aurat Uttarakuru mein hai. Woh sadaa wahan rehti hai.
Verse 17
ततोऽश्वरूपं कृत्वा स गत्वा तत्रोत्तरान् कुरून् । प्राजापत्येन मार्गेण युयोजात्मानमात्मना ॥ २०.१७ ॥
Phir woh ghode ka roop le ke chal diye. Uttarakuru ki taraf gaye. Apne aap ko kasht diya, apni marzi se. Prajapati ka raasta pakda aur apne aap ko sambhala.
Verse 18
तस्यां त्वाष्ट्र्यामश्वरूप्यां मार्त्तण्डस्तीव्रतेजसः । बीजं निर्वापयामास तज्ज्वलन्तं द्विधा अपतत् ॥ २०.१८ ॥
Us aurat ne ghode ka roop liya hua tha. Martand ki chamak bahut tej thi. Unhone apna beej usmein diya. Woh beej aag ki tarah jal raha tha. Phir woh do hisson mein toot gaya.
Verse 19
तत्र प्राणस्त्वपानश्च योनौ चात्मजितौ पुरा । वरदानेन च पुनर्मूर्तिमन्तौ बभूवतुः ॥ २०.१९ ॥
Wahan Pran aur Apan the. Dono garbh mein the, apne aap ko control mein rakhte the. Phir kisi ne unhe vardan diya. Us vardan se unka dobara sharir mil gaya.
Verse 20
तौ त्वाष्ट्र्यामश्वरूपिण्यां जातौ येन नरोत्तमौ । ततस्तावश्विनौ देवौ कीर्त्येते रविनन्दनौ ॥ २०.२० ॥
Dono Tvaashtri se paida hue. Tvaashtri ghodi ka roop liye hui thi. Isliye log unhe Ashvin kehte hain. Yeh dono devta hain. Ravi yani Suraj ki santaan hain.
Verse 21
प्रजापतिः स्वयं भानुस्त्वाष्ट्रॄ शक्तिः परापरा । तस्याः प्राग्वच्छरीरस्थावमूर्त्तौ मूर्तिमाश्रितौ ॥ २०.२१ ॥
Prajapati khud Bhanu hai. Bhanu ka matlab Suraj hai. Tvaashtri ek shakti hai. Woh shakti sab jagah hai aur usse bhi badi hai. Us shakti se do cheezein bani. Woh pehle dikhti nahi thi, phir dikhne lagi.
Verse 22
ततस्तावश्विनौ देवौ मार्त्तण्डमुपतस्थतुः । उचतुः स्वरुचिं तावत् किं कर्तव्यमथावयोः ॥ २०.२२ ॥
Phir Ashvin devta Martand ke paas gaye. Martand Suraj ko kehte hain. Unhone Svaruchi se poocha. Bolo, ab hum kya karein?
Verse 23
मार्त्तण्ड उवाच । पुत्रौ प्रजापतिं देवं भक्त्याराधयतां वरम् । नारायणं स वो दाता वरं नूनं भविष्यति ॥ २०.२३ ॥
Martand ne kaha, bete, Prajapati ki bhakti karo. Woh bade devta hain. Narayan tumhe vardan denge. Woh pakka tumhara kaam kar denge.
Verse 24
एवं तावश्विनौ प्रोक्तौ मार्त्तण्डेन महात्मना । तेपतुस् तीव्रतपसौ तपः परमदुष्चरम् । ब्रह्मपारामयं स्तोत्रं जपन्तौ तु समाहितौ ॥ २०.२४ ॥
Surya ne Ashvini Kumar dono bhaiyon ko samjhaya. Woh dono bahut sakht tapasya karne lage. Yeh tapasya karna aasaan nahi tha. Unka mann poora Brahma mein laga hua tha. Woh Brahma ki stuti padhte rahe.
Verse 25
तयोः कालेन महता ब्रह्मा नारायणात्मकः । तुतोष परमप्रीत्या वरं चैतं ददौ तयोः ॥ २०.२५ ॥
Bahut lambe samay baad Brahma khush ho gaya. Brahma ka roop Narayan jaisa hai. Usne un dono ko apni khushi se vardaan diya.
Verse 26
प्रजापाल उवाच । अश्विभ्यामीरितं स्तोत्रं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादान्महामुने ॥ २०.२६ ॥
Prajapala ne kaha, he maha muni, aapki kripa se main ek baat sunna chahta hoon. Ashvini Kumar dono bhaiyon ne Brahma ki jo stuti ki thi, woh kya thi? Brahma ka janam kisi ko nahi pata.
Verse 27
महातपा उवाच । शृणु राजन् यथा स्तोत्रमश्विभ्यां ब्रह्मणः कृतम् । ईदृशं च फलं प्राप्तं तयोः स्तोत्रस्य चानघ ॥ २०.२७ ॥
Mahatapa ne kaha, raja, suno. Ashvini Kumar dono bhaiyon ne Brahma ki jo stuti ki thi, main batata hoon. Aur yeh bhi suno ki unko us stuti se kya mila.
Verse 28
ॐ नमस्ते निष्क्रिय निष्प्रपञ्च निराश्रय निरपेक्ष निरालम्ब निर्गुण निरालोक निराधार निर्जय निराकार । ब्रह्मन् महाब्रह्मन् ब्राह्मणप्रिय पुरुष महापुरुषोत्तम । देव महादेवोत्तम स्थाणो स्थितस्थापक । भूत महाभूत भूताधिपति यक्ष महायक्ष यक्षाधिपते । गुह्य महागुह्याधिपते सौम्य महासौम्य सौम्याधिपते । पक्षि महापक्षिपते दैत्य महादैत्याधिपते । रुद्र महारुद्राधिपते विष्णु महाविष्णुपते । परमेश्वर नारायण प्रजापतये नमः । एवं स्तुतस्तदा ताभ्यामश्विभ्यां स प्रजापतिः । तुतोष परमप्रीत्या वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २०.२८ ॥
Om, tujhe pranam hai. Tu karta-karam se door hai. Tujhe kisi cheez ki zaroorat nahi. Tujhe kisi ka sahare ki zaroorat nahi. Tujhme koi gun nahi, koi roop nahi. He Brahma, maha Brahma, brahman tujhe pasand karte hain. Tu sabse bada purush hai. He Deva, tu sabse bada devta hai. Tu sthir hai, sabko sthir rakhta hai. Tu sabki jaan hai, sabse bada hai. Tu sabka swami hai. Tu Rudra ka bhi swami hai, Vishnu ka bhi swami hai. Tu Narayan hai, sabka malik hai. Tujhe pranam hai. Ashvini Kumar dono bhaiyon ki yeh stuti sunkar Brahma bahut khush hua aur bola.
Verse 29
वरं वरयतां शीघ्रं देवैः परमदुर्लभम् । येन मे वरदानेन चरतस्त्रिदिवं सुखम् ॥ २०.२९ ॥
Jaldi se ek vardan maang lo. Yeh aisa vardan hai jo devtaon ke liye bhi mushkil hai paana. Is vardan se main teenon duniya mein ghoomta hua khush rahunga.
Verse 30
अश्विनावूचतुः । आवयोऱ्यज्ञभागं तु देहि देव प्रजापते । सोमपत्वं च देवानां सामान्यत्वं च शाश्वतम् ॥ २०.३० ॥
Ashvin bhai bole, dev Prajapati, hamein bhi yagya mein hissa do. Aur devtaon ke saath Som ras peene ka haq bhi do. Hamein bhi unke barabar rakho hamesha ke liye.
Verse 31
ब्रह्मोवाच । रूपं कान्तिरनौपम्यं भिषक्त्वं सर्ववस्तुषु । सोमपत्वं च लोकेषु सर्वमेतद् भविष्यति ॥ २०.३१ ॥
Brahma bole, theek hai. Tumhe acha roza milega, chamak milegi, tumhara koi comparison nahi hoga. Tum har cheez ka ilaaj kar sakte ho. Aur devtaon ke saath Som ras peene ka haq bhi milega. Yeh sab tumhe mil jayega.
Verse 32
एतत् सर्वं द्वितीयायामश्विभ्यां ब्रह्मणा पुरा । दत्तं यस्मादतस्तेषां तिथीनामुत्तमा तिथिः ॥ २०.३२ ॥
Pehle Brahma ne Ashvin bhaiyon ko yeh sab dwitiya tithi par diya tha. Isliye ab yeh tithi sabse khaas maani jaati hai.
Verse 33
एतस्यां रूपकामास्तु पुष्पाहारो भवेन्नरः । संवत्सरं शुचिर्नित्यं सुस्वरूपी भवेन्नरः । अश्विभ्यां ये गुणाः प्रोक्तास्ते तस्यापि भवन्ति च ॥ २०.३३ ॥
Is din jo bhi acha dikhta hai chahta hai, woh phool kha ke reh sakta hai. Saal bhar saaf reh ke woh acha dikhta hai. Aur Ashvin bhaiyon ke jo gun bataye gaye the, woh bhi usko mil jate hain.
Verse 34
य इदं शृणुयान्नित्यमश्विभ्यां जन्म चोत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः पुत्रवान् जायते नरः ॥ २०.३४ ॥
Jo insaan yeh baat baar-baar sunta hai, woh Ashwin ke janam ki kahani sun raha hai. Yeh sunne se uske saare paap khatam ho jaate hain. Aise aadmi ko beta zaroor milta hai.
Inside Adhyaya 20
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī teaching frame, Pṛthivī’s inquiry turns to embodiment: how prāṇa and apāna take divine form and become socially recognized within the sacrificial cosmos. Varāha begins by situating the answer in solar genealogy and time-order (Ādityas/months).
- Central event
The solar household drama unfolds: Saṃjñā cannot bear Sūrya’s tejas and departs after installing Chāyā as her substitute. Chāyā bears/raises offspring, but partiality triggers Yama’s complaint; Chāyā’s curse and Sūrya’s subsequent role-assignments (Yama as cosmic judge; Śani marked by harsh sight) convert domestic conflict into regulated cosmic offices.
- Climax resolution
Sūrya reunites with Saṃjñā in mare-form; his seed divides, and prāṇa and apāna become the Aśvinau. The twins perform tapas and offer a brahman-oriented stotra; Prajāpati/Brahmā grants boons—beauty, healing power, and recognized Soma/yajña shares—thereby legitimizing their place in the sacrificial economy and stabilizing the cosmic order they serve.
- Closing phalashruti
A tithi-based merit teaching: dvitīyā is praised as “uttamā tithiḥ,” the day of the Aśvins’ boon-granting. Observance on this tithi with purity and regulated diet (e.g., puṣpāhāra) yields bodily beauty and Aśvin-like qualities (health/attractiveness), implying dharma through calendrical discipline.
Geographical context
Uttarāḥ Kuravaḥ (Uttara-Kuru region; mythic northern land).
Tirtha focus
- Associated RegionUttarāḥ Kuravaḥ (mythic Uttara-Kuru region)
- Pilgrimage MeritNo explicit tīrtha-māhātmya is foregrounded; merit is primarily calendrical (dvitīyā observance) rather than place-based.
Ritual instructions
- Primary RitualDvitīyā-tithi vrata/observance oriented to the Aśvinau (purity, regulated intake, and praise).
- BenefitBeauty/attractiveness, bodily well-being and healing qualities, and alignment with orderly time (tithi-dharma) modeled as Earth-sustaining cosmic regulation.
The narrative frame
- Śrī VarāhaPṛthivī (Earth) · Didactic-theogonic with ethical adjudication (domestic conflict reframed as cosmic jurisprudence and ritual entitlement).
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (with secondary Vīra/Adbhuta)
- Emotional ProgressionCuriosity about embodiment → awe at solar genealogy → tension and moral discomfort in household partiality and curses → restoration through role-assignment (dharma as office) → uplift through tapas and hymn → serenity in calendrical discipline and promised merit.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityPrimarily a time-based observance rather than a site-based pilgrimage; Uttara-Kuru is mythic and not a practical destination. Practice is feasible anywhere by aligning with dvitīyā and Aśvin remembrance.
- Related FestivalDvitīyā observances in lunar calendars (general); Aśvin-associated healing/devotional rites may be locally linked to regional traditions, but no single festival is mandated here.
Frequently Asked Questions
The chapter models dharma as regulated impartiality and role-based responsibility: unequal treatment within kinship produces social suffering, while curses and boons function as narrative tools to assign stable cosmic offices (e.g., Yama’s juridical role). Tapas and disciplined praise (stotra) are presented as legitimate means to obtain recognized rights within the sacrificial order, implying that orderly conduct and authorized ritual participation uphold broader cosmic—and by extension terrestrial—stability.
A specific lunar marker is emphasized: dvitīyā-tithi is called “uttamā tithiḥ” because boons were granted to the Aśvins on that day. The text adds a merit instruction that observances on this tithi (including purity and regulated diet such as puṣpāhāra) yield bodily beauty and the Aśvins’ qualities, indicating a calendrical discipline rather than a seasonal rite.
Environmental balance is implicit rather than explicit: the narrative links cosmic governance (solar lineage, time-keeping via months/Ādityas, and tithi-based observance) to a stable order that supports life on Earth. By presenting prāṇa and apāna as divine agents (Aśvins) and tying their social recognition to disciplined ritual time, the chapter frames terrestrial well-being as dependent on regulated cosmic rhythms and ethically managed roles.
The chapter references Purāṇic lineages and figures: Marīci (son of Brahmā), Kaśyapa (as prajāpati), the twelve Ādityas, Mārtaṇḍa (Sūrya), Tvaṣṭṛ, Saṃjñā, Chāyā, Yama, Yamunā, Śani, and the Aśvinau. It also identifies Prajāpati/Brahmā with a Nārāyaṇa-oriented identity in the stotra context, reflecting theological syncretism within genealogical narration.
Ask anything about Adhyaya 20 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.