Adhyaya 20: The Birth of the Aśvins: Solar Lineage, Saṃjñā and Chāyā, and the Granting of a Hymn and Boons

Verse 1

प्रजापाल उवाच । एवमग्नेः समुत्पत्तिर्जाता ब्रह्मन् महात्मनः । प्राणापानौ कथं देवावश्विनौ सम्बभूवतुः ॥ २०.१ ॥

প্রজাপাল বললেন—হে ব্রাহ্মণ! এভাবে সেই মহাত্মা থেকে অগ্নির উৎপত্তি বর্ণিত হল। তবে দুই দেব অশ্বিন কীভাবে প্রাণ ও অপান রূপে উৎপন্ন হলেন?

Verse 2

मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रः स्वयं ब्रह्मा द्विसप्तभिः । रूपैर्व्यवस्थितस्तेषां मरीचिः श्रेष्ठतामगात् ॥ २०.२ ॥

মরীচি ব্রহ্মার পুত্র—যেন স্বয়ং ব্রহ্মাই। তিনি তাদের মধ্যে চৌদ্দ রূপে প্রতিষ্ঠিত ছিলেন; তাদের মধ্যে মরীচিই শ্রেষ্ঠতা লাভ করলেন।

Verse 3

तस्य पुत्रो महातेजाः कश्यपो नाम वै मुनिः । स्वयं प्रजापतिः श्रीमान् देवतानां पिता अभवत् ॥ २०.३ ॥

তাঁর পুত্র ছিলেন মহাতেজস্বী কশ্যপ নামক মুনি। তিনি নিজে শ্রীমান প্রজাপতি হয়ে দেবতাদের পিতা রূপে খ্যাত হলেন।

Verse 4

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि आदित्या द्वादश प्रभो । आदित्यपत्यानि ते सर्वे आदित्यास्तेन कीर्तिताः ॥ २०.४ ॥

হে প্রভু! তাঁর বারো পুত্র ছিলেন—তাঁরা আদিত্য নামে পরিচিত। তাঁদের সকল বংশধরও তাই ‘আদিত্য’ নামে খ্যাত হল।

Verse 5

तेषां मध्ये महातेजा मार्त्तण्डो लोकविश्रुतः । नारायणात्मकं तेजो द्वादशं संप्रकीर्तितम् ॥ २०.५ ॥

তাদের মধ্যে মহাতেজস্বী, লোকবিখ্যাত মার্তণ্ড (সূর্য) নারায়ণ-স্বরূপ তেজের দ্বাদশ রূপ বলে ঘোষিত।

Verse 6

ये ते मासास्त आदित्याः स्वयं संवत्सरो हरिः । एवं ते द्वादशादित्या मार्त्तण्डश्च प्रधानवान् ॥ २०.६ ॥

তোমার সেই মাসগুলিই আদিত্য; হরি স্বয়ং সংवत্সর (বর্ষ)। এভাবে এই দ্বাদশ আদিত্য, আর তাদের মধ্যে মার্তণ্ড (সূর্য) প্রধান।

Verse 7

तस्य त्वष्टा ददौ कन्यां संज्ञां नाम महाप्रभाम् । तस्यापत्यद्वयं जज्ञे यमश्च यमुना तथा ॥ २०.७ ॥

তার জন্য ত্বষ্টা মহাপ্রভাময়ী কন্যা ‘সঞ্জ্ঞা’কে প্রদান করলেন। তার গর্ভে দুই সন্তান জন্মাল—যম এবং যমুনা।

Verse 8

तस्य तेजोऽप्यसहती बभूवाश्वी मनोजवा । स्वां छायां तत्र संस्थाप्य सा जगमोत्तरान् कुरून् ॥ २०.८ ॥

তার তেজ সহ্য করতে না পেরে সে মনোজবিনী অশ্বী (ঘোড়ী) হয়ে গেল। সেখানে নিজের ছায়াকে স্থাপন করে সে উত্তরকুরু দেশে গমন করল।

Verse 9

तद्रूपां तां सवर्णां तु भेजे मार्त्तण्डभास्करः । तस्याः अपि द्वयं जज्ञे शनिं तपतिमेव च ॥ २०.९ ॥

মার্তণ্ড-ভাস্করও তারই অনুরূপ রূপ ধারণ করে তাকে গ্রহণ করলেন। তার থেকেও দুই সন্তান জন্মাল—শনি এবং তপতী।

Verse 10

यदा त्वसदृशं भेजे पुत्रान् प्रति नरोत्तम । संज्ञां प्रोवाच भगवान् क्रोधसंरक्तलोचनः । असमत्वं न कर्त्तव्यं स्वेष्वपत्येषु भामिनि ॥ २०.१० ॥

যখন শ্রেষ্ঠ পুরুষ পুত্রদের প্রতি অনুচিত ভাব গ্রহণ করল, তখন ক্রোধে রক্তচক্ষু ভগবান্ সংজ্ঞাকে বললেন— “হে ভামিনি, নিজের সন্তানদের মধ্যে অসমতা করা উচিত নয়।”

Verse 11

एवमुक्ता यदा सा तु असमत्वं व्यरोचत । तदा यमः स्वपितरं प्रोवाच भृशदुःखितः ॥ २०.११ ॥

এভাবে বলা সত্ত্বেও যখন সে অসম ভাবই প্রকাশ করল, তখন গভীর দুঃখে যম নিজের পিতাকে বলল।

Verse 12

नेयं माता भवेत् तात अस्माकं शत्रुवत् सदा । सपत्नीव वृत्ताचाराः स्वेष्वपत्येषु वत्सला ॥ २०.१२ ॥

হে তাত, এ নারী সত্যিই মা হতে পারে না; আমাদের কাছে সে সর্বদা শত্রুর মতো। সতীনের মতো আচরণ করে এবং কেবল নিজের সন্তানদের প্রতিই স্নেহশীলা।

Verse 13

एवं यमवचः श्रुत्वा सा छाया क्रोधमूर्च्छिता । शशाप प्रेतराजस्त्वं भविष्यस्यचिरादिव ॥ २०.१३ ॥

যমের কথা শুনে ছায়া ক্রোধে আচ্ছন্ন হয়ে শাপ দিল— “তুমি অচিরেই প্রেতরাজ হবে।”

Verse 14

एवं श्रुत्वाऽथ मार्त्तण्डस्तदा पुत्रहितैषया । उवाच मध्यवर्ती त्वं भविता धर्मपापयोः । लोकपालश्च भविता त्वं पुत्र दिवि शोभसे ॥ २०.१४ ॥

এ কথা শুনে মার্তণ্ড (সূর্য) পুত্রের মঙ্গল কামনায় বললেন— “তুমি ধর্ম ও পাপের মধ্যবর্তী বিচারক হবে। তুমি লোকপালও হবে; হে পুত্র, তুমি স্বর্গে দীপ্তিমান হবে।”

Verse 15

शनिं शशाप मार्त्तण्डश्छायाकोपप्रधर्षितः । त्वं क्रूरदृष्टिर्भविता मातृदोषेण पुत्रक ॥ २०.१५ ॥

ছায়ার ক্রোধে প্ররোচিত মার্তণ্ড (সূর্য) শনি-কে শাপ দিলেন— “হে পুত্র, মাতৃদোষের কারণে তোমার দৃষ্টি ক্রূর ও অশুভকারী হবে।”

Verse 16

एवमुक्त्वा समुत्थाय योगं भानुर्दिदृक्षया । तामपश्यत्त्वसौ साश्वी उत्तरेषु कुरुष्वथ ॥ २०.१६ ॥

এভাবে বলে ভানু উঠে যোগশক্তির দ্বারা তাঁকে দর্শন করতে চাইলেন; তখন তিনি সেই নিত্যা দেবীকে উত্তরকুরু দেশে দেখলেন।

Verse 17

ततोऽश्वरूपं कृत्वा स गत्वा तत्रोत्तरान् कुरून् । प्राजापत्येन मार्गेण युयोजात्मानमात्मना ॥ २०.१७ ॥

তারপর তিনি অশ্বরূপ ধারণ করে উত্তরকুরু দেশে গেলেন; এবং প্রাজাপত্য মার্গে নিজ শক্তিতেই নিজেকে যুক্ত করলেন।

Verse 18

तस्यां त्वाष्ट्र्यामश्वरूप्यां मार्त्तण्डस्तीव्रतेजसः । बीजं निर्वापयामास तज्ज्वलन्तं द्विधा अपतत् ॥ २०.१८ ॥

সেই ত্বাষ্ট্রী—অশ্বরূপিণী—তে তীব্র তেজস্বী মার্তণ্ড বীজ স্থাপন করলেন; আর সেই জ্বলন্ত বীজ দ্বিখণ্ড হয়ে পড়ল।

Verse 19

तत्र प्राणस्त्वपानश्च योनौ चात्मजितौ पुरा । वरदानेन च पुनर्मूर्तिमन्तौ बभूवतुः ॥ २०.१९ ॥

সেখানে গর্ভে পূর্বে আত্মসংযমী প্রাণ ও অপান; বরদানের ফলে পুনরায় দেহধারী হলেন।

Verse 20

तौ त्वाष्ट्र्यामश्वरूपिण्यां जातौ येन नरोत्तमौ । ततस्तावश्विनौ देवौ कीर्त्येते रविनन्दनौ ॥ २०.२० ॥

ত্বষ্ট্রী অশ্বরূপ ধারণ করলে তার থেকেই সেই দুই শ্রেষ্ঠ পুরুষ জন্ম নিলেন; তাই সেই দুই দেব ‘অশ্বিনৌ’ এবং ‘রবিপুত্র’ নামে খ্যাত।

Verse 21

प्रजापतिः स्वयं भानुस्त्वाष्ट्रॄ शक्तिः परापरा । तस्याः प्राग्वच्छरीरस्थावमूर्त्तौ मूर्तिमाश्रितौ ॥ २०.२१ ॥

প্রজাপতি স্বয়ং ভানু; আর ত্বষ্ট্রীর শক্তি পরা ও অপরা—উভয়ই। পূর্বের ন্যায়, তার দেহে অবস্থানকারী দুই অমূর্ত তত্ত্ব মূর্ত রূপ গ্রহণ করল।

Verse 22

ततस्तावश्विनौ देवौ मार्त्तण्डमुपतस्थतुः । उचतुः स्वरुचिं तावत् किं कर्तव्यमथावयोः ॥ २०.२२ ॥

তখন সেই দুই অশ্বিন দেব মার্ত্তণ্ডের নিকট উপস্থিত হলেন। তাঁরা স্বরুচিকে বললেন—“এখন আমাদের কী করণীয়?”

Verse 23

मार्त्तण्ड उवाच । पुत्रौ प्रजापतिं देवं भक्त्याराधयतां वरम् । नारायणं स वो दाता वरं नूनं भविष्यति ॥ २०.२३ ॥

মার্ত্তণ্ড বললেন—“হে পুত্রগণ, শ্রেষ্ঠ দেব প্রজাপতিকে ভক্তিভরে আরাধনা কর। সেই নারায়ণই নিশ্চয় তোমাদের বরদাতা হবেন।”

Verse 24

एवं तावश्विनौ प्रोक्तौ मार्त्तण्डेन महात्मना । तेपतुस् तीव्रतपसौ तपः परमदुष्चरम् । ब्रह्मपारामयं स्तोत्रं जपन्तौ तु समाहितौ ॥ २०.२४ ॥

মহাত্মা মার্ত্তণ্ডের এ কথা শুনে সেই দুই অশ্বিন অত্যন্ত কঠোর ও দুরূহ তপস্যা করলেন এবং একাগ্রচিত্তে পরব্রহ্ম-পরায়ণ স্তোত্র জপ করতে লাগলেন।

Verse 25

तयोः कालेन महता ब्रह्मा नारायणात्मकः । तुतोष परमप्रीत्या वरं चैतं ददौ तयोः ॥ २०.२५ ॥

দীর্ঘ কালের পর নারায়ণ-স্বভাব ব্রহ্মা তাঁদের প্রতি পরম প্রসন্ন হলেন এবং গভীর স্নেহে তাঁদের এই বর দান করলেন।

Verse 26

प्रजापाल उवाच । अश्विभ्यामीरितं स्तोत्रं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादान्महामुने ॥ २०.२६ ॥

প্রজাপাল বললেন—হে ব্রাহ্মণ, মহামুনি! আপনার প্রসাদে আমি অশ্বিনীকুমারদ্বারা উচ্চারিত সেই স্তোত্র শুনতে চাই, যা অব্যক্ত-জন্ম ব্রহ্মার বিষয়ে।

Verse 27

महातपा उवाच । शृणु राजन् यथा स्तोत्रमश्विभ्यां ब्रह्मणः कृतम् । ईदृशं च फलं प्राप्तं तयोः स्तोत्रस्य चानघ ॥ २०.२७ ॥

মহাতপা বললেন—হে রাজন! শোন, ব্রহ্মা কীভাবে অশ্বিনীদ্বয়ের জন্য স্তোত্র রচনা করেছিলেন; আর হে নিষ্পাপ, সেই স্তোত্রে তাঁদের কী ফল লাভ হয়েছিল।

Verse 28

ॐ नमस्ते निष्क्रिय निष्प्रपञ्च निराश्रय निरपेक्ष निरालम्ब निर्गुण निरालोक निराधार निर्जय निराकार । ब्रह्मन् महाब्रह्मन् ब्राह्मणप्रिय पुरुष महापुरुषोत्तम । देव महादेवोत्तम स्थाणो स्थितस्थापक । भूत महाभूत भूताधिपति यक्ष महायक्ष यक्षाधिपते । गुह्य महागुह्याधिपते सौम्य महासौम्य सौम्याधिपते । पक्षि महापक्षिपते दैत्य महादैत्याधिपते । रुद्र महारुद्राधिपते विष्णु महाविष्णुपते । परमेश्वर नारायण प्रजापतये नमः । एवं स्तुतस्तदा ताभ्यामश्विभ्यां स प्रजापतिः । तुतोष परमप्रीत्या वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २०.२८ ॥

ॐ। আপনাকে নমস্কার—আপনি নিষ্ক্রিয়, নিষ্প্রপঞ্চ, নিরাশ্রয়, নিরপেক্ষ, নিরালম্ব, নির্গুণ, নিরালোক, নিরাধার, অজেয় ও নিরাকার। হে ব্রহ্মন, মহাব্রহ্মন; ব্রাহ্মণপ্রিয়; পুরুষ, মহাপুরুষোত্তম। হে দেব, মহাদেবোত্তম; স্থাণু, স্থিতের স্থাপক। হে ভূত, মহাভূত; ভূতাধিপতি। হে যক্ষ, মহাযক্ষ; যক্ষাধিপতি। হে গুহ্য, মহাগুহ্যাধিপতি। হে সৌম্য, মহাসৌম্য; সৌম্যাধিপতি। হে পক্ষী, মহাপক্ষিপতি। হে দৈত্য, মহাদৈত্যাধিপতি। হে রুদ্র, মহারুদ্রাধিপতি। হে বিষ্ণু, মহাবিষ্ণুপতি। হে পরমেশ্বর নারায়ণ, প্রজাপতিকে নমস্কার। এভাবে অশ্বিনীদ্বয়ের স্তবে প্রজাপতি পরম প্রসন্ন হয়ে তখন এই বাক্য বললেন।

Verse 29

वरं वरयतां शीघ्रं देवैः परमदुर्लभम् । येन मे वरदानेन चरतस्त्रिदिवं सुखम् ॥ २०.२९ ॥

শীঘ্রই বর প্রার্থনা করো—যা দেবতাদের পক্ষেও পরম দুর্লভ—যে বর দানে আমি ত্রিদিবে বিচরণ করতে করতে সুখ ভোগ করতে পারি।

Verse 30

अश्विनावूचतुः । आवयोऱ्यज्ञभागं तु देहि देव प्रजापते । सोमपत्वं च देवानां सामान्यत्वं च शाश्वतम् ॥ २०.३० ॥

অশ্বিনদ্বয় বললেন—হে দেব প্রজাপতি! আমাদের যজ্ঞভাগ দান করুন; দেবগণের মধ্যে সোমপানের অধিকার এবং চিরস্থায়ী সমান মর্যাদাও দিন।

Verse 31

ब्रह्मोवाच । रूपं कान्तिरनौपम्यं भिषक्त्वं सर्ववस्तुषु । सोमपत्वं च लोकेषु सर्वमेतद् भविष्यति ॥ २०.३१ ॥

ব্রহ্মা বললেন—রূপ, কান্তি, অতুল উৎকর্ষ, সর্ববিষয়ে চিকিৎসক-নৈপুণ্য, এবং লোকসমূহে সোমের অধিপত্য—এ সবই ঘটবে।

Verse 32

एतत् सर्वं द्वितीयायामश्विभ्यां ब्रह्मणा पुरा । दत्तं यस्मादतस्तेषां तिथीनामुत्तमा तिथिः ॥ २०.३२ ॥

এ সবই পূর্বকালে ব্রহ্মা দ্বিতীয়া তিথিতে অশ্বিনদ্বয়কে দান করেছিলেন; তাই তিথিগুলির মধ্যে সেই দ্বিতীয়া তিথিই শ্রেষ্ঠ বলে মানা হয়।

Verse 33

एतस्यां रूपकामास्तु पुष्पाहारो भवेन्नरः । संवत्सरं शुचिर्नित्यं सुस्वरूपी भवेन्नरः । अश्विभ्यां ये गुणाः प्रोक्तास्ते तस्यापि भवन्ति च ॥ २०.३३ ॥

এই তিথিতে যে ব্যক্তি রূপ কামনা করে, সে পুষ্পাহারে জীবনযাপন করুক। এক বছর নিত্য শুচি থাকলে সে সুদর্শন হয়; এবং অশ্বিনদের ঘোষিত গুণাবলিও তার মধ্যে আসে।

Verse 34

य इदं शृणुयान्नित्यमश्विभ्यां जन्म चोत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः पुत्रवान् जायते नरः ॥ २०.३४ ॥

যে ব্যক্তি অশ্বিনদের সঙ্গে সম্পর্কিত এই উত্তম জন্মবৃত্তান্ত নিত্য শ্রবণ করে, সে সর্বপাপমুক্ত হয়ে পুত্রবান হয়।