Varaha PuranaAdhyaya 2034 Shlokas

Adhyaya 20: The Birth of the Aśvins: Solar Lineage, Saṃjñā and Chāyā, and the Granting of a Hymn and Boons

Aśvinaujanma–Mārtaṇḍa–Saṃjñā–Chāyā–stotra-pradāna

Genealogical-Theogony and Ritual Merit (Stotra/Phala)

अस्मिन्नध्याये वराह–पृथिव्योः उपदेशरूपेण प्रश्नोत्तरं भवति—कथं प्राणापानौ देहधारिणौ दिव्यौ अश्विनौ भवतः। मरीचेरारभ्य कश्यपपर्यन्तं वंशानुक्रमः, द्वादशादित्यानां मध्ये मार्तण्डः सूर्यः विशेषेण निरूप्यते। सञ्ज्ञा तेजसा असहिष्णुः छायां स्थापयित्वा गच्छति; छायायाः सन्तानोत्पत्तिः, ततः यमस्य मातृपक्षपातविषये वादः, छायाशापः, सूर्येण यमस्य धर्मन्यायाधिकारनियोजनं च। शनैश्चरस्य क्रूरदृष्टिशापोऽपि कथ्यते। पश्चात् सञ्ज्ञा अश्वीरूपेण सूर्येण सह संयोगं करोति; बीजं द्विधा विभज्य प्राणापानौ अश्विनौ जातौ। अश्विनौ तपः कृत्वा ब्रह्मपरं स्तोत्रं जपतः; प्रजापतिः/ब्रह्मा सौन्दर्यं, आरोग्यचिकित्साशक्तिं, सोमपानाधिकारं वरांश्च ददाति, तिथ्याधारितं पुण्योपदेशं च, यत् नियताचारः कालानुष्ठानं च लोकधारणायै इति सूचयति।

Primary Speakers

VarāhaPṛthivī

Key Concepts

Aśvinau as personifications of prāṇa and apānaSolar genealogy (Marīci–Kaśyapa–Ādityas–Mārtaṇḍa)Saṃjñā and Chāyā as doubled maternal agencyCursing and role-assignment as mechanisms of dharma regulationTapas and stotra as legitimizing technologies for divine privilegeTithi hierarchy (dvitīyā) and ritual merit (phala-śruti)Soma-pātra/yajña-bhāga as markers of inclusion in sacrificial economyEarly ecological-ethical frame: cosmic order/time-keeping as Earth-stabilizing governance

Shlokas in Adhyaya 20

Verse 1

प्रजापाल उवाच । एवमग्नेः समुत्पत्तिर्जाता ब्रह्मन् महात्मनः । प्राणापानौ कथं देवावश्विनौ सम्बभूवतुः ॥ २०.१ ॥

प्रजापाल उवाच—एवं ब्रह्मन् महात्मनः अग्नेः समुत्पत्तिः जाता; अथ देवौ अश्विनौ प्राणापानरूपेण कथं सम्बभूवतुः?

Verse 2

मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रः स्वयं ब्रह्मा द्विसप्तभिः । रूपैर्व्यवस्थितस्तेषां मरीचिः श्रेष्ठतामगात् ॥ २०.२ ॥

मरीचिः ब्रह्मणः पुत्रः, स्वयं ब्रह्मैव, द्विसप्तभिः रूपैः तेषां मध्ये व्यवस्थितः; तेषु मरीचिः श्रेष्ठताम् अगात्॥

Verse 3

तस्य पुत्रो महातेजाः कश्यपो नाम वै मुनिः । स्वयं प्रजापतिः श्रीमान् देवतानां पिता अभवत् ॥ २०.३ ॥

तस्य पुत्रः महातेजाः कश्यपो नाम मुनिः; स स्वयं श्रीमान् प्रजापतिः भूत्वा देवतानां पिता अभवत्॥

Verse 4

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि आदित्या द्वादश प्रभो । आदित्यपत्यानि ते सर्वे आदित्यास्तेन कीर्तिताः ॥ २०.४ ॥

तस्य हि प्रभो द्वादश पुत्राः आदित्याः बभूवुः; तेषां सर्वेषां आदित्यपत्यानि ‘आदित्याः’ इति तेन कीर्तिताः॥

Verse 5

तेषां मध्ये महातेजा मार्त्तण्डो लोकविश्रुतः । नारायणात्मकं तेजो द्वादशं संप्रकीर्तितम् ॥ २०.५ ॥

तेषां मध्ये महातेजा मार्त्तण्डो लोकविश्रुतः । नारायणात्मकं तेजो द्वादशं संप्रकीर्तितम् ॥

Verse 6

ये ते मासास्त आदित्याः स्वयं संवत्सरो हरिः । एवं ते द्वादशादित्या मार्त्तण्डश्च प्रधानवान् ॥ २०.६ ॥

ये ते मासास्त आदित्याः स्वयं संवत्सरो हरिः । एवं ते द्वादशादित्या मार्त्तण्डश्च प्रधानवान् ॥

Verse 7

तस्य त्वष्टा ददौ कन्यां संज्ञां नाम महाप्रभाम् । तस्यापत्यद्वयं जज्ञे यमश्च यमुना तथा ॥ २०.७ ॥

तस्य त्वष्टा ददौ कन्यां संज्ञां नाम महाप्रभाम् । तस्यापत्यद्वयं जज्ञे यमश्च यमुना तथा ॥

Verse 8

तस्य तेजोऽप्यसहती बभूवाश्वी मनोजवा । स्वां छायां तत्र संस्थाप्य सा जगमोत्तरान् कुरून् ॥ २०.८ ॥

तस्य तेजोऽप्यसहती बभूवाश्वी मनोजवा । स्वां छायां तत्र संस्थाप्य सा जगमोत्तरान् कुरून् ॥

Verse 9

तद्रूपां तां सवर्णां तु भेजे मार्त्तण्डभास्करः । तस्याः अपि द्वयं जज्ञे शनिं तपतिमेव च ॥ २०.९ ॥

तद्रूपां तां सवर्णां तु भेजे मार्त्तण्डभास्करः । तस्याः अपि द्वयं जज्ञे शनिं तपतिमेव च ॥

Verse 10

यदा त्वसदृशं भेजे पुत्रान् प्रति नरोत्तम । संज्ञां प्रोवाच भगवान् क्रोधसंरक्तलोचनः । असमत्वं न कर्त्तव्यं स्वेष्वपत्येषु भामिनि ॥ २०.१० ॥

यदा नरोत्तमः पुत्रान् प्रति असदृशं भावं चकार, तदा क्रोधसंरक्तलोचनः भगवान् संज्ञामुवाच— “हे भामिनि, स्वेष्वपत्येषु असमत्वं न कर्तव्यम्।”

Verse 11

एवमुक्ता यदा सा तु असमत्वं व्यरोचत । तदा यमः स्वपितरं प्रोवाच भृशदुःखितः ॥ २०.११ ॥

एवमुक्ता सा यदा असमत्वमेव व्यरोचत, तदा यमः भृशदुःखितः स्वपितरं प्रोवाच।

Verse 12

नेयं माता भवेत् तात अस्माकं शत्रुवत् सदा । सपत्नीव वृत्ताचाराः स्वेष्वपत्येषु वत्सला ॥ २०.१२ ॥

तात, एषा नूनं माता न भवेत्; अस्माकं सदा शत्रुवत्। सपत्नीव वृत्ताचाराः, स्वेष्वपत्येषु एव वत्सला।

Verse 13

एवं यमवचः श्रुत्वा सा छाया क्रोधमूर्च्छिता । शशाप प्रेतराजस्त्वं भविष्यस्यचिरादिव ॥ २०.१३ ॥

एवं यमवचः श्रुत्वा छाया क्रोधमूर्च्छिता शशाप— “त्वं प्रेतराजो भविष्यस्यचिरादिव।”

Verse 14

एवं श्रुत्वाऽथ मार्त्तण्डस्तदा पुत्रहितैषया । उवाच मध्यवर्ती त्वं भविता धर्मपापयोः । लोकपालश्च भविता त्वं पुत्र दिवि शोभसे ॥ २०.१४ ॥

एवं श्रुत्वा मार्त्तण्डः पुत्रहितैषया उवाच— “त्वं धर्मपापयोर्मध्यवर्ती भविष्यसि; लोकपालश्च भविष्यसि; हे पुत्र, दिवि शोभसे।”

Verse 15

शनिं शशाप मार्त्तण्डश्छायाकोपप्रधर्षितः । त्वं क्रूरदृष्टिर्भविता मातृदोषेण पुत्रक ॥ २०.१५ ॥

छायाकोपप्रधर्षितो मार्त्तण्डः शनिं शशाप— “मातृदोषेण पुत्रक, त्वं क्रूरदृष्टिर्भविता, अशुभदृष्टियुक्तो भविष्यसि।”

Verse 16

एवमुक्त्वा समुत्थाय योगं भानुर्दिदृक्षया । तामपश्यत्त्वसौ साश्वी उत्तरेषु कुरुष्वथ ॥ २०.१६ ॥

एवमुक्त्वा भानुः समुत्थाय योगदिदृक्षया; तामसौ नित्यां स्त्रीं उत्तरेषु कुरुष्वथ अपश्यत्।

Verse 17

ततोऽश्वरूपं कृत्वा स गत्वा तत्रोत्तरान् कुरून् । प्राजापत्येन मार्गेण युयोजात्मानमात्मना ॥ २०.१७ ॥

ततोऽश्वरूपं कृत्वा स गत्वा तत्रोत्तरान् कुरून्; प्राजापत्येन मार्गेण आत्मना आत्मानं युयोज।

Verse 18

तस्यां त्वाष्ट्र्यामश्वरूप्यां मार्त्तण्डस्तीव्रतेजसः । बीजं निर्वापयामास तज्ज्वलन्तं द्विधा अपतत् ॥ २०.१८ ॥

तस्यां त्वाष्ट्र्याम् अश्वरूप्यां तीव्रतेजाः मार्त्तण्डः बीजं निर्वापयामास; तज्ज्वलन्तं बीजं द्विधा अपतत्।

Verse 19

तत्र प्राणस्त्वपानश्च योनौ चात्मजितौ पुरा । वरदानेन च पुनर्मूर्तिमन्तौ बभूवतुः ॥ २०.१९ ॥

तत्र योनौ पुरा आत्मजितौ प्राणापानौ; वरदानेन पुनर्मूर्तिमन्तौ बभूवतुः।

Verse 20

तौ त्वाष्ट्र्यामश्वरूपिण्यां जातौ येन नरोत्तमौ । ततस्तावश्विनौ देवौ कीर्त्येते रविनन्दनौ ॥ २०.२० ॥

तौ तु त्वाष्ट्र्यां अश्वरूपिण्यां जातौ नरोत्तमौ; अतः तौ देवौ अश्विनौ इति कीर्त्येते, रविनन्दनौ॥

Verse 21

प्रजापतिः स्वयं भानुस्त्वाष्ट्रॄ शक्तिः परापरा । तस्याः प्राग्वच्छरीरस्थावमूर्त्तौ मूर्तिमाश्रितौ ॥ २०.२१ ॥

प्रजापतिः स्वयं भानुः; त्वाष्ट्र्याः शक्तिः परा अपरा च। तस्याः पूर्ववत् शरीरस्थायाः अमूर्तौ द्वौ मूर्तिं आश्रितौ॥

Verse 22

ततस्तावश्विनौ देवौ मार्त्तण्डमुपतस्थतुः । उचतुः स्वरुचिं तावत् किं कर्तव्यमथावयोः ॥ २०.२२ ॥

ततः तौ अश्विनौ देवौ मार्त्तण्डम् उपतस्थतुः; स्वरुचिं च ऊचतुः—इदानीं आवयोः किं कर्तव्यम्॥

Verse 23

मार्त्तण्ड उवाच । पुत्रौ प्रजापतिं देवं भक्त्याराधयतां वरम् । नारायणं स वो दाता वरं नूनं भविष्यति ॥ २०.२३ ॥

मार्त्तण्ड उवाच—पुत्रौ, प्रजापतिं देवं वरं भक्त्या आराधयतम्; नारायणः स एव युष्मभ्यं वरदः नूनं भविष्यति॥

Verse 24

एवं तावश्विनौ प्रोक्तौ मार्त्तण्डेन महात्मना । तेपतुस् तीव्रतपसौ तपः परमदुष्चरम् । ब्रह्मपारामयं स्तोत्रं जपन्तौ तु समाहितौ ॥ २०.२४ ॥

एवं मार्त्तण्डेन महात्मना प्रोक्तौ तौ अश्विनौ; तीव्रतपसौ तपः परमदुष्चरं तेपाते। समाहितौ ब्रह्मपारामयं स्तोत्रं जपन्तौ॥

Verse 25

तयोः कालेन महता ब्रह्मा नारायणात्मकः । तुतोष परमप्रीत्या वरं चैतं ददौ तयोः ॥ २०.२५ ॥

तयोः कालेन महता ब्रह्मा नारायणात्मकः । तुतोष परमप्रीत्या वरं चैतं ददौ तयोः ॥

Verse 26

प्रजापाल उवाच । अश्विभ्यामीरितं स्तोत्रं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादान्महामुने ॥ २०.२६ ॥

प्रजापाल उवाच । अश्विभ्यामीरितं स्तोत्रं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादान्महामुने ॥

Verse 27

महातपा उवाच । शृणु राजन् यथा स्तोत्रमश्विभ्यां ब्रह्मणः कृतम् । ईदृशं च फलं प्राप्तं तयोः स्तोत्रस्य चानघ ॥ २०.२७ ॥

महातपा उवाच । शृणु राजन् यथा स्तोत्रमश्विभ्यां ब्रह्मणः कृतम् । ईदृशं च फलं प्राप्तं तयोः स्तोत्रस्य चानघ ॥

Verse 28

ॐ नमस्ते निष्क्रिय निष्प्रपञ्च निराश्रय निरपेक्ष निरालम्ब निर्गुण निरालोक निराधार निर्जय निराकार । ब्रह्मन् महाब्रह्मन् ब्राह्मणप्रिय पुरुष महापुरुषोत्तम । देव महादेवोत्तम स्थाणो स्थितस्थापक । भूत महाभूत भूताधिपति यक्ष महायक्ष यक्षाधिपते । गुह्य महागुह्याधिपते सौम्य महासौम्य सौम्याधिपते । पक्षि महापक्षिपते दैत्य महादैत्याधिपते । रुद्र महारुद्राधिपते विष्णु महाविष्णुपते । परमेश्वर नारायण प्रजापतये नमः । एवं स्तुतस्तदा ताभ्यामश्विभ्यां स प्रजापतिः । तुतोष परमप्रीत्या वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २०.२८ ॥

Verse 29

वरं वरयतां शीघ्रं देवैः परमदुर्लभम् । येन मे वरदानेन चरतस्त्रिदिवं सुखम् ॥ २०.२९ ॥

वरं वरयतां शीघ्रं देवैः परमदुर्लभम् । येन मे वरदानेन चरतस्त्रिदिवं सुखम् ॥

Verse 30

अश्विनावूचतुः । आवयोऱ्यज्ञभागं तु देहि देव प्रजापते । सोमपत्वं च देवानां सामान्यत्वं च शाश्वतम् ॥ २०.३० ॥

अश्विनावूचतुः—आवयोः यज्ञभागं देहि, देव प्रजापते; देवानां मध्ये सोमपानाधिकारं च, शाश्वतं सामान्यत्वं च देहि।

Verse 31

ब्रह्मोवाच । रूपं कान्तिरनौपम्यं भिषक्त्वं सर्ववस्तुषु । सोमपत्वं च लोकेषु सर्वमेतद् भविष्यति ॥ २०.३१ ॥

ब्रह्मोवाच—रूपं कान्तिः अनौपम्यं च, सर्ववस्तुषु भिषक्त्वं, लोकेषु सोमपत्वं च—एतत् सर्वं भविष्यति।

Verse 32

एतत् सर्वं द्वितीयायामश्विभ्यां ब्रह्मणा पुरा । दत्तं यस्मादतस्तेषां तिथीनामुत्तमा तिथिः ॥ २०.३२ ॥

एतत् सर्वं ब्रह्मणा पुरा द्वितीयायां तिथौ अश्विभ्यां दत्तम्; तस्मात् तिथीनां मध्ये सा द्वितीया तिथिरुत्तमा मता।

Verse 33

एतस्यां रूपकामास्तु पुष्पाहारो भवेन्नरः । संवत्सरं शुचिर्नित्यं सुस्वरूपी भवेन्नरः । अश्विभ्यां ये गुणाः प्रोक्तास्ते तस्यापि भवन्ति च ॥ २०.३३ ॥

एतस्यां तिथौ रूपकामो नरः पुष्पाहारो भवेत्; संवत्सरं नित्यं शुचिः सन् सुस्वरूपी भवति; अश्विभ्यां प्रोक्ता गुणाः तस्यापि भवन्ति।

Verse 34

य इदं शृणुयान्नित्यमश्विभ्यां जन्म चोत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः पुत्रवान् जायते नरः ॥ २०.३४ ॥

यः इदं नित्यं शृणुयात्—अश्विभ्यां सम्बन्धि उत्तमं जन्मवृत्तान्तम्—स सर्वपापविनिर्मुक्तः पुत्रवान् भवति नरः।

Frequently Asked Questions

What is the primary ethical or philosophical instruction in this Adhyaya?

The chapter models dharma as regulated impartiality and role-based responsibility: unequal treatment within kinship produces social suffering, while curses and boons function as narrative tools to assign stable cosmic offices (e.g., Yama’s juridical role). Tapas and disciplined praise (stotra) are presented as legitimate means to obtain recognized rights within the sacrificial order, implying that orderly conduct and authorized ritual participation uphold broader cosmic—and by extension terrestrial—stability.

Which chronological or seasonal markers are identified for the practices in this chapter?

A specific lunar marker is emphasized: dvitīyā-tithi is called “uttamā tithiḥ” because boons were granted to the Aśvins on that day. The text adds a merit instruction that observances on this tithi (including purity and regulated diet such as puṣpāhāra) yield bodily beauty and the Aśvins’ qualities, indicating a calendrical discipline rather than a seasonal rite.

How does this chapter address the concept of environmental or terrestrial balance?

Environmental balance is implicit rather than explicit: the narrative links cosmic governance (solar lineage, time-keeping via months/Ādityas, and tithi-based observance) to a stable order that supports life on Earth. By presenting prāṇa and apāna as divine agents (Aśvins) and tying their social recognition to disciplined ritual time, the chapter frames terrestrial well-being as dependent on regulated cosmic rhythms and ethically managed roles.

What historical lineages or cultural figures are referenced?

The chapter references Purāṇic lineages and figures: Marīci (son of Brahmā), Kaśyapa (as prajāpati), the twelve Ādityas, Mārtaṇḍa (Sūrya), Tvaṣṭṛ, Saṃjñā, Chāyā, Yama, Yamunā, Śani, and the Aśvinau. It also identifies Prajāpati/Brahmā with a Nārāyaṇa-oriented identity in the stotra context, reflecting theological syncretism within genealogical narration.