Adhyaya 20: The Birth of the Aśvins: Solar Lineage, Saṃjñā and Chāyā, and the Granting of a Hymn and Boons

Verse 1

प्रजापाल उवाच । एवमग्नेः समुत्पत्तिर्जाता ब्रह्मन् महात्मनः । प्राणापानौ कथं देवावश्विनौ सम्बभूवतुः ॥ २०.१ ॥

प्रजापाल म्हणाले—हे ब्राह्मण! अशा प्रकारे त्या महात्म्यापासून अग्नीची उत्पत्ती सांगितली. मग देव अश्विनौ प्राण व अपान या रूपाने कसे उत्पन्न झाले?

Verse 2

मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रः स्वयं ब्रह्मा द्विसप्तभिः । रूपैर्व्यवस्थितस्तेषां मरीचिः श्रेष्ठतामगात् ॥ २०.२ ॥

मरीची हा ब्रह्माचा पुत्र—जणू स्वयं ब्रह्माच. तो त्यांच्यामध्ये चौदा रूपांनी स्थित होता; त्यांमध्ये मरीचीने श्रेष्ठत्व प्राप्त केले.

Verse 3

तस्य पुत्रो महातेजाः कश्यपो नाम वै मुनिः । स्वयं प्रजापतिः श्रीमान् देवतानां पिता अभवत् ॥ २०.३ ॥

त्यांचा पुत्र महातेजस्वी कश्यप नावाचा मुनि होता. तो स्वयं श्रीमान् प्रजापती झाला आणि देवतांचा पिता म्हणून मानला गेला.

Verse 4

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि आदित्या द्वादश प्रभो । आदित्यपत्यानि ते सर्वे आदित्यास्तेन कीर्तिताः ॥ २०.४ ॥

हे प्रभो! त्याचे बारा पुत्र आदित्य झाले. त्यांच्या सर्व संततीसही त्यामुळे ‘आदित्य’ असेच कीर्तित केले गेले.

Verse 5

तेषां मध्ये महातेजा मार्त्तण्डो लोकविश्रुतः । नारायणात्मकं तेजो द्वादशं संप्रकीर्तितम् ॥ २०.५ ॥

त्यांच्यामध्ये महातेजस्वी, लोकप्रसिद्ध मार्तंड (सूर्य) हा नारायणात्मक तेजाचा द्वादश रूप म्हणून कीर्तित आहे.

Verse 6

ये ते मासास्त आदित्याः स्वयं संवत्सरो हरिः । एवं ते द्वादशादित्या मार्त्तण्डश्च प्रधानवान् ॥ २०.६ ॥

तुझे जे मास आहेत तेच आदित्य आहेत; हरि स्वतः संवत्सर (वर्ष) आहे. अशा रीतीने हे द्वादश आदित्य असून त्यांत मार्तंड (सूर्य) प्रधान आहे.

Verse 7

तस्य त्वष्टा ददौ कन्यां संज्ञां नाम महाप्रभाम् । तस्यापत्यद्वयं जज्ञे यमश्च यमुना तथा ॥ २०.७ ॥

त्याला त्वष्ट्याने ‘संज्ञा’ नावाची महाप्रभा कन्या दिली. तिच्यापासून दोन अपत्ये झाली—यम आणि यमुना.

Verse 8

तस्य तेजोऽप्यसहती बभूवाश्वी मनोजवा । स्वां छायां तत्र संस्थाप्य सा जगमोत्तरान् कुरून् ॥ २०.८ ॥

त्याचे तेज सहन न झाल्याने ती मनोजव अश्विनी (घोडी) झाली; तेथे आपली छाया स्थापून ती उत्तरकुरूंना गेली.

Verse 9

तद्रूपां तां सवर्णां तु भेजे मार्त्तण्डभास्करः । तस्याः अपि द्वयं जज्ञे शनिं तपतिमेव च ॥ २०.९ ॥

मार्तंड-भास्कराने तिच्याच सवर्ण रूप धारण करून तिला स्वीकारले. तिच्यापासूनही दोन अपत्ये झाली—शनि आणि तपती.

Verse 10

यदा त्वसदृशं भेजे पुत्रान् प्रति नरोत्तम । संज्ञां प्रोवाच भगवान् क्रोधसंरक्तलोचनः । असमत्वं न कर्त्तव्यं स्वेष्वपत्येषु भामिनि ॥ २०.१० ॥

जेव्हा त्या श्रेष्ठ पुरुषाने पुत्रांबाबत अयोग्य भाव धारण केला, तेव्हा क्रोधाने लाल झालेल्या नेत्रांचा भगवान् संज्ञेला म्हणाला— “हे भामिनि, आपल्या अपत्यांमध्ये विषमता करू नये।”

Verse 11

एवमुक्ता यदा सा तु असमत्वं व्यरोचत । तदा यमः स्वपितरं प्रोवाच भृशदुःखितः ॥ २०.११ ॥

असे सांगितल्यावरही जेव्हा तिने विषम भावच दर्शविला, तेव्हा अत्यंत दुःखी यमाने आपल्या पित्याला सांगितले।

Verse 12

नेयं माता भवेत् तात अस्माकं शत्रुवत् सदा । सपत्नीव वृत्ताचाराः स्वेष्वपत्येषु वत्सला ॥ २०.१२ ॥

हे तात, ही खरी माता होऊ शकत नाही; आमच्यासाठी ती नेहमी शत्रूसारखी आहे। सवतासारखे वागते आणि फक्त आपल्या अपत्यांवरच माया करते।

Verse 13

एवं यमवचः श्रुत्वा सा छाया क्रोधमूर्च्छिता । शशाप प्रेतराजस्त्वं भविष्यस्यचिरादिव ॥ २०.१३ ॥

यमाचे वचन ऐकून छाया क्रोधाने विवश झाली आणि तिने शाप दिला— “तू लवकरच प्रेतराज होशील।”

Verse 14

एवं श्रुत्वाऽथ मार्त्तण्डस्तदा पुत्रहितैषया । उवाच मध्यवर्ती त्वं भविता धर्मपापयोः । लोकपालश्च भविता त्वं पुत्र दिवि शोभसे ॥ २०.१४ ॥

हे ऐकून मार्तण्ड (सूर्य) पुत्रहिताच्या इच्छेने म्हणाला— “तू धर्म व पाप यांच्या मध्ये मध्यस्थ होशील. तू लोकपालही होशील; हे पुत्रा, तू स्वर्गात शोभशील।”

Verse 15

शनिं शशाप मार्त्तण्डश्छायाकोपप्रधर्षितः । त्वं क्रूरदृष्टिर्भविता मातृदोषेण पुत्रक ॥ २०.१५ ॥

छायेच्या कोपाने उद्विग्न झालेल्या मार्तंडाने (सूर्याने) शनिला शाप दिला— “हे पुत्रा, मातृदोषामुळे तुझी दृष्टी क्रूर व अशुभकारक होईल.”

Verse 16

एवमुक्त्वा समुत्थाय योगं भानुर्दिदृक्षया । तामपश्यत्त्वसौ साश्वी उत्तरेषु कुरुष्वथ ॥ २०.१६ ॥

असे बोलून भानू उठला आणि योगशक्तीने तिला पाहण्याची इच्छा केली; तेव्हा त्याने त्या नित्य देवीला उत्तरकुरूंमध्ये पाहिले.

Verse 17

ततोऽश्वरूपं कृत्वा स गत्वा तत्रोत्तरान् कुरून् । प्राजापत्येन मार्गेण युयोजात्मानमात्मना ॥ २०.१७ ॥

मग त्याने अश्वरूप धारण करून उत्तरकुरू देशात गेला; आणि प्राजापत्य मार्गाने स्वतःच्या सामर्थ्याने स्वतःला युक्त केले.

Verse 18

तस्यां त्वाष्ट्र्यामश्वरूप्यां मार्त्तण्डस्तीव्रतेजसः । बीजं निर्वापयामास तज्ज्वलन्तं द्विधा अपतत् ॥ २०.१८ ॥

त्या त्वाष्ट्री—अश्वरूपिणी—मध्ये तीव्र तेजस्वी मार्तंडाने बीज स्थापित केले; आणि ते ज्वलंत बीज दोन भागांत पडले.

Verse 19

तत्र प्राणस्त्वपानश्च योनौ चात्मजितौ पुरा । वरदानेन च पुनर्मूर्तिमन्तौ बभूवतुः ॥ २०.१९ ॥

तेथे गर्भात पूर्वी आत्मसंयमी असलेले प्राण व अपान, वरदानामुळे पुन्हा देहधारी (मूर्तिमंत) झाले.

Verse 20

तौ त्वाष्ट्र्यामश्वरूपिण्यां जातौ येन नरोत्तमौ । ततस्तावश्विनौ देवौ कीर्त्येते रविनन्दनौ ॥ २०.२० ॥

त्वष्ट्रीने अश्वरूप धारण केल्यावर तिच्यापासून ते दोन श्रेष्ठ पुरुष जन्मले; म्हणून ते दोन देव ‘अश्विनौ’ व ‘रविनंदन’ म्हणून कीर्तिले जातात।

Verse 21

प्रजापतिः स्वयं भानुस्त्वाष्ट्रॄ शक्तिः परापरा । तस्याः प्राग्वच्छरीरस्थावमूर्त्तौ मूर्तिमाश्रितौ ॥ २०.२१ ॥

प्रजापती स्वतः भानु आहे; आणि त्वष्ट्रीची शक्ती परा व अपरा—दोन्ही आहे. पूर्वीप्रमाणे तिच्या शरीरात स्थित असलेली दोन अमूर्त तत्त्वे मूर्त रूप धारण करतात।

Verse 22

ततस्तावश्विनौ देवौ मार्त्तण्डमुपतस्थतुः । उचतुः स्वरुचिं तावत् किं कर्तव्यमथावयोः ॥ २०.२२ ॥

मग ते दोन्ही अश्विन देव मार्त्तंडाजवळ गेले. त्यांनी स्वरुचीला म्हटले—“आता आम्ही काय करावे?”

Verse 23

मार्त्तण्ड उवाच । पुत्रौ प्रजापतिं देवं भक्त्याराधयतां वरम् । नारायणं स वो दाता वरं नूनं भविष्यति ॥ २०.२३ ॥

मार्त्तंड म्हणाला—“हे पुत्रांनो, श्रेष्ठ देव प्रजापतीची भक्तीने आराधना करा. तोच नारायण निश्चयच तुम्हाला वर देईल.”

Verse 24

एवं तावश्विनौ प्रोक्तौ मार्त्तण्डेन महात्मना । तेपतुस् तीव्रतपसौ तपः परमदुष्चरम् । ब्रह्मपारामयं स्तोत्रं जपन्तौ तु समाहितौ ॥ २०.२४ ॥

महात्मा मार्त्तंडाने असे सांगितल्यावर ते दोन्ही अश्विन अत्यंत कठोर व दुश्चर तप करू लागले आणि एकाग्र होऊन परब्रह्मपरायण स्तोत्राचा जप करीत राहिले।

Verse 25

तयोः कालेन महता ब्रह्मा नारायणात्मकः । तुतोष परमप्रीत्या वरं चैतं ददौ तयोः ॥ २०.२५ ॥

दीर्घ काळानंतर नारायणस्वरूप ब्रह्मा त्यांच्यावर अत्यंत प्रसन्न झाले आणि परम प्रीतीने त्यांना हा वर प्रदान केला।

Verse 26

प्रजापाल उवाच । अश्विभ्यामीरितं स्तोत्रं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादान्महामुने ॥ २०.२६ ॥

प्रजापाल म्हणाला—हे ब्रह्मन्, महामुने! तुमच्या कृपेने मला अश्विनीकुमारांनी उच्चारलेले, अव्यक्तजन्म ब्रह्माविषयीचे ते स्तोत्र ऐकायचे आहे।

Verse 27

महातपा उवाच । शृणु राजन् यथा स्तोत्रमश्विभ्यां ब्रह्मणः कृतम् । ईदृशं च फलं प्राप्तं तयोः स्तोत्रस्य चानघ ॥ २०.२७ ॥

महातपा म्हणाले—हे राजन्! ऐक, ब्रह्माने अश्विनीद्वयासाठी जसे स्तोत्र रचले; आणि हे निष्पाप, त्या स्तोत्रामुळे त्यांना कोणते फळ प्राप्त झाले तेही।

Verse 28

ॐ नमस्ते निष्क्रिय निष्प्रपञ्च निराश्रय निरपेक्ष निरालम्ब निर्गुण निरालोक निराधार निर्जय निराकार । ब्रह्मन् महाब्रह्मन् ब्राह्मणप्रिय पुरुष महापुरुषोत्तम । देव महादेवोत्तम स्थाणो स्थितस्थापक । भूत महाभूत भूताधिपति यक्ष महायक्ष यक्षाधिपते । गुह्य महागुह्याधिपते सौम्य महासौम्य सौम्याधिपते । पक्षि महापक्षिपते दैत्य महादैत्याधिपते । रुद्र महारुद्राधिपते विष्णु महाविष्णुपते । परमेश्वर नारायण प्रजापतये नमः । एवं स्तुतस्तदा ताभ्यामश्विभ्यां स प्रजापतिः । तुतोष परमप्रीत्या वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २०.२८ ॥

ॐ। तुला नमस्कार—तू निष्क्रिय, निष्प्रपंच, निराश्रय, निरपेक्ष, निरालंब, निर्गुण, निरालोक, निराधार, अजेय व निराकार आहेस। हे ब्रह्मन्, महाब्रह्मन्; ब्राह्मणप्रिय; पुरुष, महापुरुषोत्तम। हे देव, महादेवोत्तम; स्थाणु, स्थितस्थापक। हे भूत, महाभूत; भूताधिपती। हे यक्ष, महायक्ष; यक्षाधिपते। हे गुह्य, महागुह्याधिपते। हे सौम्य, महासौम्य; सौम्याधिपते। हे पक्षी, महापक्षिपते। हे दैत्य, महादैत्याधिपते। हे रुद्र, महारुद्राधिपते। हे विष्णु, महाविष्णुपते। हे परमेश्वर नारायण, प्रजापतये नमः। अशा प्रकारे त्या दोन्ही अश्विनांनी स्तुती केल्यावर प्रजापती अत्यंत प्रसन्न झाले आणि मग हे वचन बोलले।

Verse 29

वरं वरयतां शीघ्रं देवैः परमदुर्लभम् । येन मे वरदानेन चरतस्त्रिदिवं सुखम् ॥ २०.२९ ॥

लवकर वर मागा—जो देवांनाही अत्यंत दुर्लभ आहे—ज्या वरदानाने मला त्रिदिवात संचार करताना सुख लाभेल।

Verse 30

अश्विनावूचतुः । आवयोऱ्यज्ञभागं तु देहि देव प्रजापते । सोमपत्वं च देवानां सामान्यत्वं च शाश्वतम् ॥ २०.३० ॥

अश्विनांनी म्हटले—हे देव प्रजापते! आम्हांला यज्ञातील आमचा भाग द्या; तसेच देवांमध्ये सोमपानाचा अधिकार आणि शाश्वत समान दर्जा द्या।

Verse 31

ब्रह्मोवाच । रूपं कान्तिरनौपम्यं भिषक्त्वं सर्ववस्तुषु । सोमपत्वं च लोकेषु सर्वमेतद् भविष्यति ॥ २०.३१ ॥

ब्रह्मा म्हणाले—रूप, कांती, अनुपम श्रेष्ठता, सर्व वस्तूंविषयी वैद्यकौशल्य, आणि लोकांमध्ये सोमाचे अधिपत्य—हे सर्व घडून येईल।

Verse 32

एतत् सर्वं द्वितीयायामश्विभ्यां ब्रह्मणा पुरा । दत्तं यस्मादतस्तेषां तिथीनामुत्तमा तिथिः ॥ २०.३२ ॥

हे सर्व ब्रह्म्याने पूर्वी द्वितीया तिथीस अश्विनांना दिले; म्हणून तिथींमध्ये ती द्वितीया तिथी उत्तम मानली जाते।

Verse 33

एतस्यां रूपकामास्तु पुष्पाहारो भवेन्नरः । संवत्सरं शुचिर्नित्यं सुस्वरूपी भवेन्नरः । अश्विभ्यां ये गुणाः प्रोक्तास्ते तस्यापि भवन्ति च ॥ २०.३३ ॥

या तिथीस रूपाची इच्छा असलेला मनुष्य पुष्पाहार करावा. एक वर्ष नित्य शुचिर्भूत राहिल्यास तो सुस्वरूपी होतो; आणि अश्विनांनी सांगितलेले गुण त्यालाही प्राप्त होतात।

Verse 34

य इदं शृणुयान्नित्यमश्विभ्यां जन्म चोत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः पुत्रवान् जायते नरः ॥ २०.३४ ॥

जो मनुष्य अश्विनांशी संबंधित हा उत्तम जन्मवृत्तांत नित्य ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन पुत्रवान होतो।