Adhyaya 20: The Birth of the Aśvins: Solar Lineage, Saṃjñā and Chāyā, and the Granting of a Hymn and Boons

Verse 1

प्रजापाल उवाच । एवमग्नेः समुत्पत्तिर्जाता ब्रह्मन् महात्मनः । प्राणापानौ कथं देवावश्विनौ सम्बभूवतुः ॥ २०.१ ॥

પ્રજાપાલ બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણ! આ રીતે તે મહાત્માથી અગ્નિની ઉત્પત્તિ વર્ણવાઈ. તો પછી બે દેવ અશ્વિનો પ્રાણ અને અપાન રૂપે કેવી રીતે પ્રગટ થયા?

Verse 2

मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रः स्वयं ब्रह्मा द्विसप्तभिः । रूपैर्व्यवस्थितस्तेषां मरीचिः श्रेष्ठतामगात् ॥ २०.२ ॥

મરીચિ બ્રહ્માના પુત્ર—જાણે સ્વયં બ્રહ્મા જ. તેઓ બધામાં ચૌદ રૂપે સ્થિત હતા; તેમાં મરીચિએ શ્રેષ્ઠતા પ્રાપ્ત કરી।

Verse 3

तस्य पुत्रो महातेजाः कश्यपो नाम वै मुनिः । स्वयं प्रजापतिः श्रीमान् देवतानां पिता अभवत् ॥ २०.३ ॥

તેમના પુત્ર મહાતેજસ્વી કશ્યપ નામના મુનિ હતા. તેઓ સ્વયં શ્રીમાન પ્રજાપતિ બની દેવતાઓના પિતા ગણાયા।

Verse 4

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि आदित्या द्वादश प्रभो । आदित्यपत्यानि ते सर्वे आदित्यास्तेन कीर्तिताः ॥ २०.४ ॥

હે પ્રભુ! તેમના બાર પુત્રો હતા—આદિત્યો. તેથી તેમની સર્વ સંતતિ પણ ‘આદિત્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ।

Verse 5

तेषां मध्ये महातेजा मार्त्तण्डो लोकविश्रुतः । नारायणात्मकं तेजो द्वादशं संप्रकीर्तितम् ॥ २०.५ ॥

તેમામાં મહાતેજસ્વી, લોકવિખ્યાત માર્તંડ (સૂર્ય) નારાયણાત્મિક તેજનું દ્વાદશ રૂપ તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 6

ये ते मासास्त आदित्याः स्वयं संवत्सरो हरिः । एवं ते द्वादशादित्या मार्त्तण्डश्च प्रधानवान् ॥ २०.६ ॥

તમારા તે માસો જ આદિત્યો છે; હરિ સ્વયં સંવત્સર (વર્ષ) છે. આ રીતે આ દ્વાદશ આદિત્યો છે અને તેમાં માર્તંડ (સૂર્ય) મુખ્ય છે.

Verse 7

तस्य त्वष्टा ददौ कन्यां संज्ञां नाम महाप्रभाम् । तस्यापत्यद्वयं जज्ञे यमश्च यमुना तथा ॥ २०.७ ॥

તેને ત્વષ્ટાએ ‘સંજ્ઞા’ નામની મહાપ્રભા કન્યા આપી. તેણીમાંથી બે સંતાન જન્મ્યાં—યમ અને યમુના.

Verse 8

तस्य तेजोऽप्यसहती बभूवाश्वी मनोजवा । स्वां छायां तत्र संस्थाप्य सा जगमोत्तरान् कुरून् ॥ २०.८ ॥

તેના તેજને સહન ન કરી શકતાં તે મનોજવાળી અશ્વિની (ઘોડી) બની. ત્યાં પોતાની છાયાને સ્થાપી તે ઉત્તરકુરુ દેશમાં ગઈ.

Verse 9

तद्रूपां तां सवर्णां तु भेजे मार्त्तण्डभास्करः । तस्याः अपि द्वयं जज्ञे शनिं तपतिमेव च ॥ २०.९ ॥

માર્તંડ-ભાસ્કરે પણ તેણી જેવું જ સમાન રૂપ ધારણ કરીને તેણીને સ્વીકારી. તેણીમાંથી પણ બે સંતાન જન્મ્યાં—શનિ અને તપતી.

Verse 10

यदा त्वसदृशं भेजे पुत्रान् प्रति नरोत्तम । संज्ञां प्रोवाच भगवान् क्रोधसंरक्तलोचनः । असमत्वं न कर्त्तव्यं स्वेष्वपत्येषु भामिनि ॥ २०.१० ॥

જ્યારે શ્રેષ્ઠ પુરુષે પોતાના પુત્રો પ્રત્યે અયોગ્ય ભાવ ધારણ કર્યો, ત્યારે ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખોવાળા ભગવાને સંજ્ઞાને કહ્યું— “હે ભામિની, પોતાના સંતાનોમાં અસમાનતા કરવી નહિ।”

Verse 11

एवमुक्ता यदा सा तु असमत्वं व्यरोचत । तदा यमः स्वपितरं प्रोवाच भृशदुःखितः ॥ २०.११ ॥

આ રીતે કહ્યા છતાં જ્યારે તેણીએ અસમાન ભાવ જ દર્શાવ્યો, ત્યારે અત્યંત દુઃખિત યમે પોતાના પિતાને કહ્યું।

Verse 12

नेयं माता भवेत् तात अस्माकं शत्रुवत् सदा । सपत्नीव वृत्ताचाराः स्वेष्वपत्येषु वत्सला ॥ २०.१२ ॥

હે તાત, આ સ્ત્રી સાચી માતા નથી; અમારે માટે તે હંમેશા શત્રુ સમાન છે. સોપત્ની જેવી વર્તે છે અને માત્ર પોતાના સંતાનો પર જ સ્નેહ રાખે છે।

Verse 13

एवं यमवचः श्रुत्वा सा छाया क्रोधमूर्च्छिता । शशाप प्रेतराजस्त्वं भविष्यस्यचिरादिव ॥ २०.१३ ॥

યમના વચન સાંભળી છાયા ક્રોધાવેશમાં આવી શાપ આપ્યો— “તું અચિર સમયમાં પ્રેતરાજ બનશે।”

Verse 14

एवं श्रुत्वाऽथ मार्त्तण्डस्तदा पुत्रहितैषया । उवाच मध्यवर्ती त्वं भविता धर्मपापयोः । लोकपालश्च भविता त्वं पुत्र दिवि शोभसे ॥ २०.१४ ॥

આ સાંભળી માર્તંડ (સૂર્ય) પુત્રહિતની ઇચ્છાથી બોલ્યા— “તું ધર્મ અને પાપની વચ્ચે મધ્યસ્થ બનશે. તું લોકપાલ પણ બનશે; હે પુત્ર, તું સ્વર્ગમાં તેજસ્વી થશે।”

Verse 15

शनिं शशाप मार्त्तण्डश्छायाकोपप्रधर्षितः । त्वं क्रूरदृष्टिर्भविता मातृदोषेण पुत्रक ॥ २०.१५ ॥

છાયાના કોપથી પ્રેરિત માર્તંડ (સૂર્ય) એ શનિને શાપ આપ્યો— “હે પુત્ર, માતૃદોષના કારણે તારી દૃષ્ટિ ક્રૂર અને અશુભકારી થશે.”

Verse 16

एवमुक्त्वा समुत्थाय योगं भानुर्दिदृक्षया । तामपश्यत्त्वसौ साश्वी उत्तरेषु कुरुष्वथ ॥ २०.१६ ॥

એવું કહી ભાનુ ઊભા થયા અને યોગશક્તિથી તેણીને દર્શન કરવાની ઇચ્છાથી; ત્યારે તેમણે તે નિત્યા દેવીને ઉત્તરકુરુ દેશમાં જોયા.

Verse 17

ततोऽश्वरूपं कृत्वा स गत्वा तत्रोत्तरान् कुरून् । प्राजापत्येन मार्गेण युयोजात्मानमात्मना ॥ २०.१७ ॥

પછી તેણે અશ્વરૂપ ધારણ કરીને ત્યાં ઉત્તરકુરુ દેશમાં ગયો; અને પ્રાજાપત્ય માર્ગે પોતાની જ શક્તિથી પોતાને યુક્ત કર્યો.

Verse 18

तस्यां त्वाष्ट्र्यामश्वरूप्यां मार्त्तण्डस्तीव्रतेजसः । बीजं निर्वापयामास तज्ज्वलन्तं द्विधा अपतत् ॥ २०.१८ ॥

તે ત્વાષ્ટ્રી—અશ્વરૂપિણી—માં તીવ્ર તેજસ્વી માર્તંડે બીજ સ્થાપિત કર્યું; અને તે જ્વલંત બીજ બે ભાગમાં પડી ગયું.

Verse 19

तत्र प्राणस्त्वपानश्च योनौ चात्मजितौ पुरा । वरदानेन च पुनर्मूर्तिमन्तौ बभूवतुः ॥ २०.१९ ॥

ત્યાં ગર્ભમાં પૂર્વે આત્મસંયમી પ્રાણ અને અપાન; વરદાનના પ્રદાનથી ફરી મૂર્તિમાન બન્યા.

Verse 20

तौ त्वाष्ट्र्यामश्वरूपिण्यां जातौ येन नरोत्तमौ । ततस्तावश्विनौ देवौ कीर्त्येते रविनन्दनौ ॥ २०.२० ॥

ત્વષ્ટ્રીએ અશ્વરૂપ ધારણ કર્યું ત્યારે તેમાંથી તે બે ઉત્તમ પુરુષો જન્મ્યા; તેથી તે બે દેવો ‘અશ્વિનૌ’ અને ‘રવિનંદન’ તરીકે કીર્તિત થાય છે।

Verse 21

प्रजापतिः स्वयं भानुस्त्वाष्ट्रॄ शक्तिः परापरा । तस्याः प्राग्वच्छरीरस्थावमूर्त्तौ मूर्तिमाश्रितौ ॥ २०.२१ ॥

પ્રજાપતિ સ્વયં ભાનુ છે; અને ત્વષ્ટ્રીની શક્તિ પરા પણ છે અને અપરા પણ. અગાઉની જેમ, તેના શરીરમાં સ્થિત બે અમૂર્ત તત્ત્વોએ મૂર્તિરૂપ ધારણ કર્યું।

Verse 22

ततस्तावश्विनौ देवौ मार्त्तण्डमुपतस्थतुः । उचतुः स्वरुचिं तावत् किं कर्तव्यमथावयोः ॥ २०.२२ ॥

પછી તે બે અશ્વિન દેવો માર્ત્તંડને ઉપસ્થિત થયા. તેમણે સ્વરુચિને કહ્યું—“હવે અમારે શું કરવું?”

Verse 23

मार्त्तण्ड उवाच । पुत्रौ प्रजापतिं देवं भक्त्याराधयतां वरम् । नारायणं स वो दाता वरं नूनं भविष्यति ॥ २०.२३ ॥

માર્ત્તંડ બોલ્યા—“હે પુત્રો, શ્રેષ્ઠ દેવ પ્રજાપતિની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરો. એ જ નારાયણ નિશ્ચયે તમને વર આપનાર થશે.”

Verse 24

एवं तावश्विनौ प्रोक्तौ मार्त्तण्डेन महात्मना । तेपतुस् तीव्रतपसौ तपः परमदुष्चरम् । ब्रह्मपारामयं स्तोत्रं जपन्तौ तु समाहितौ ॥ २०.२४ ॥

મહાત્મા માર્ત્તંડે એમ કહ્યા પછી તે બે અશ્વિનોએ અતિ કઠિન અને દુષ્કર તપ કર્યું; એકાગ્ર મનથી પરબ્રહ્મપરાયણ સ્તોત્રનો જપ કરતા રહ્યા।

Verse 25

तयोः कालेन महता ब्रह्मा नारायणात्मकः । तुतोष परमप्रीत्या वरं चैतं ददौ तयोः ॥ २०.२५ ॥

દીર્ઘ સમય પછી નારાયણાત્મિક બ્રહ્મા તેમના પર અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને પરમ સ્નેહથી તેમને આ વરદાન આપ્યું।

Verse 26

प्रजापाल उवाच । अश्विभ्यामीरितं स्तोत्रं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादान्महामुने ॥ २०.२६ ॥

પ્રજાપાલ બોલ્યો—હે બ્રહ્મન્, મહામુને! તમારી કૃપાથી હું અશ્વિનો દ્વારા ઉચ્ચારિત, અવ્યક્ત-જન્મ બ્રહ્મા વિષયક તે સ્તોત્ર સાંભળવા ઇચ્છું છું।

Verse 27

महातपा उवाच । शृणु राजन् यथा स्तोत्रमश्विभ्यां ब्रह्मणः कृतम् । ईदृशं च फलं प्राप्तं तयोः स्तोत्रस्य चानघ ॥ २०.२७ ॥

મહાતપા બોલ્યા—હે રાજન્! સાંભળો, બ્રહ્માએ અશ્વિનો માટે જેમ સ્તોત્ર રચ્યું; અને હે નિષ્પાપ, તે બંનેના સ્તોત્રથી કેવું ફળ પ્રાપ્ત થયું તે પણ।

Verse 28

ॐ नमस्ते निष्क्रिय निष्प्रपञ्च निराश्रय निरपेक्ष निरालम्ब निर्गुण निरालोक निराधार निर्जय निराकार । ब्रह्मन् महाब्रह्मन् ब्राह्मणप्रिय पुरुष महापुरुषोत्तम । देव महादेवोत्तम स्थाणो स्थितस्थापक । भूत महाभूत भूताधिपति यक्ष महायक्ष यक्षाधिपते । गुह्य महागुह्याधिपते सौम्य महासौम्य सौम्याधिपते । पक्षि महापक्षिपते दैत्य महादैत्याधिपते । रुद्र महारुद्राधिपते विष्णु महाविष्णुपते । परमेश्वर नारायण प्रजापतये नमः । एवं स्तुतस्तदा ताभ्यामश्विभ्यां स प्रजापतिः । तुतोष परमप्रीत्या वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २०.२८ ॥

ૐ। તમને નમસ્કાર—તમે નિષ્ક્રિય, નિષ્પ્રપંચ, નિરાશ્રય, નિરપેક્ષ, નિરાલંબ, નિર્ગુણ, નિરાલોક, નિરાધાર, અજેય અને નિરાકાર છો। હે બ્રહ્મન્, મહાબ્રહ્મન્; બ્રાહ્મણપ્રિય; પુરુષ, મહાપુરુષોત્તમ। હે દેવ, મહાદેવોત્તમ; સ્થાણુ, સ્થિતસ્થાપક। હે ભૂત, મહાભૂત; ભૂતાધિપતિ। હે યક્ષ, મહાયક્ષ; યક્ષાધિપતે। હે ગુહ્ય, મહાગુહ્યાધિપતે। હે સૌમ્ય, મહાસૌમ્ય; સૌમ્યાધિપતે। હે પક્ષી, મહાપક્ષિપતે। હે દૈત્ય, મહાદૈત્યાધિપતે। હે રુદ્ર, મહારુદ્રાધિપતે। હે વિષ્ણુ, મહાવિષ્ણુપતે। હે પરમેશ્વર નારાયણ, પ્રજાપતયે નમઃ। આ રીતે તે બે અશ્વિનો દ્વારા સ્તુત થઈ પ્રજાપતિ પરમ પ્રસન્ન થયા અને પછી આ વચન બોલ્યા।

Verse 29

वरं वरयतां शीघ्रं देवैः परमदुर्लभम् । येन मे वरदानेन चरतस्त्रिदिवं सुखम् ॥ २०.२९ ॥

ઝડપથી એક વર માગો—જે દેવોને પણ પરમ દુર્લભ છે—એવા વરદાનથી મને ત્રિદિવમાં વિહરતાં સુખ પ્રાપ્ત થાય।

Verse 30

अश्विनावूचतुः । आवयोऱ्यज्ञभागं तु देहि देव प्रजापते । सोमपत्वं च देवानां सामान्यत्वं च शाश्वतम् ॥ २०.३० ॥

અશ્વિનો બોલ્યા—હે દેવ પ્રજાપતિ! અમને યજ્ઞમાં અમારો ભાગ આપો; તેમજ દેવોમાં સોમપાનનો અધિકાર અને શાશ્વત સમાનતા પણ પ્રદાન કરો।

Verse 31

ब्रह्मोवाच । रूपं कान्तिरनौपम्यं भिषक्त्वं सर्ववस्तुषु । सोमपत्वं च लोकेषु सर्वमेतद् भविष्यति ॥ २०.३१ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું—રૂપ, કાંતિ, અનુપમ ઉત્તમતા, સર્વ વિષયોમાં વૈદ્યકૌશલ્ય, અને લોકોમાં સોમનું અધિપત્ય—આ બધું થશે।

Verse 32

एतत् सर्वं द्वितीयायामश्विभ्यां ब्रह्मणा पुरा । दत्तं यस्मादतस्तेषां तिथीनामुत्तमा तिथिः ॥ २०.३२ ॥

આ બધું પૂર્વકાળે બ્રહ્માએ દ્વિતીયા તિથિએ અશ્વિનોને આપ્યું હતું; તેથી તિથિઓમાં તે દ્વિતીયા તિથિ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે।

Verse 33

एतस्यां रूपकामास्तु पुष्पाहारो भवेन्नरः । संवत्सरं शुचिर्नित्यं सुस्वरूपी भवेन्नरः । अश्विभ्यां ये गुणाः प्रोक्तास्ते तस्यापि भवन्ति च ॥ २०.३३ ॥

આ તિથિએ રૂપની ઇચ્છા ધરાવનાર મનુષ્યે પુષ્પાહાર કરવો. એક વર્ષ સુધી નિત્ય શુચિ રહી તે સુરૂપ બને છે; અને અશ્વિનોને કહેલા ગુણો તેને પણ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 34

य इदं शृणुयान्नित्यमश्विभ्यां जन्म चोत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः पुत्रवान् जायते नरः ॥ २०.३४ ॥

જે મનુષ્ય અશ્વિનો સાથે સંબંધિત આ ઉત્તમ જન્મવૃત્તાંતને નિત્ય સાંભળે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ પુત્રવાન બને છે।