
Mathurātīrthamāhātmya (Saṃyamanatīrtha and the Twelve Forests of Mathurā)
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) with Ethical-Discourse (Renunciation and Moral Transformation)
W rozmowie z Pṛthivī (Vasundharā), Varāha przedstawia cykl miejsc pielgrzymkowych Mathurā, głosząc niezrównany status dziewięciorga tīrthów blisko Śivakuṇḍa i wychwalając Saṃyamanę jako słynny bród pielgrzymkowy. Wyjaśnia zbawczą moc kąpieli tam i ilustruje jej przemieniającą siłę przez exemplum: grzeszny niṣāda z Naimiṣāraṇyi próbuje przeprawić się przez Yamunę w Kṛṣṇapakṣa Caturdaśī, dociera do Saṃyamany, umiera przy zanurzeniu i odradza się jako Saurāṣṭrański kṣatriya Yakṣmadhanur. Po dziesięcioleciach panowania i rozkoszy, wspomnienia Mathurā i Saṃyamany budzą refleksję wyrzeczeniową. Varāha następnie mapuje świętą ekologię Mathurā, jej tīrthy i dwanaście lasów, łącząc każde miejsce z określonymi datami księżycowymi, czynnościami pielgrzymkowymi i pośmiertnymi losami.
Varāha, in dialogue with Pṛthivī (Vasundharā), inaugurates the Mathurā tīrtha-cycle by asserting the exceptional status of a ninefold cluster of tīrthas near Śivakuṇḍa and foregrounding Saṃyamanatīrtha as a renowned ford on the Yamunā (Kālindī).
The niṣāda from Naimiṣāraṇya who dies upon immersion at Saṃyamanatīrtha and is reborn as Yakṣmadhanur in Saurāṣṭra.; Yakṣmadhanur’s royal life, marriage alliance with the Kāśīrāja via queen Pīvarī, succession arrangements, and subsequent renunciatory reflection triggered by memory of Mathurā/Saṃyamana.
He proclaims the soteriological efficacy of bathing at Saṃyamana and substantiates it through an exemplum: a sinful niṣāda from Naimiṣāraṇya, attempting a Yamunā crossing on Kṛṣṇapakṣa Caturdaśī, reaches Saṃyamana, immerses, dies, and is reborn as the Saurāṣṭran kṣatriya Yakṣmadhanur, who later, stirred by memories of Mathurā, turns from bhoga toward tyāga.
The narrative turns at Yakṣmadhanur’s recollection of Saṃyamana/Mathurā: royal enjoyment is re-evaluated as transient, prompting renunciatory reflection and the reorientation of life toward restraint (saṃyamana) and higher ends; Varāha then systematizes the sacred landscape by mapping tīrthas and the twelve forests with their tithi-linked observances and post-mortem destinies.
Mathurā; Yamunā (Kālindī) river; Śivakuṇḍa; Saṃyamanatīrtha; Naimiṣāraṇya; Saurāṣṭra (Saurāṣṭraviṣaya); Madhuvana; Kundavana; Kāmyakavana; Vimalakuṇḍa; Bakulavana; Bhadravana (across the Yamunā); Khādiravana; Mahāvana; Lohajaṅghavana; Bilvavana; Bhāṇḍīravana; Vṛndāvana.
Verse 1
अथ मथुरातीर्थमाहात्म्यम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ उत्तरे शिवकुण्डाच्च तीर्थानां नवकं स्मृतम् ॥ नवतीर्थात्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥
Teraz opis wielkości świętych tīrth Mathury. Śrī Varāha rzekł: Na północ od Śivakuṇḍy wspomina się zbiór dziewięciu tīrth. Poza tymi dziewięcioma tīrthami nie istniało ani nie powstanie żadne większe tīrtha.
Verse 2
तत्रैव स्नानमात्रेण सौभाग्यं जायते परम् ॥ रूपवन्तः प्रजायन्ते स्वर्गलोके न संशयः ॥
Tam właśnie, przez samą kąpiel, powstaje najwyższe szczęście. Rodzą się piękne, dobrze uformowane potomstwo, a zasługa sięga świata niebieskiego, nie ma wątpliwości.
Verse 3
तस्मिन् स्नातो नरो देवि मम लोके प्रपद्यते ॥ तत्र संयमनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
O Bogini, człowiek, który kąpie się tam, osiąga mój świat. Istnieje tam tīrtha o nazwie Saṁyamana, słynne w całych trzech światach.
Verse 4
तत्र स्नातो मृतो वापि मम लोकं स गच्छति ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
Czy ktoś kąpie się tam, czy nawet tam umiera, udaje się do mojego świata. Ponownie wyjaśnię coś więcej, wysłuchaj tego, o Vasundharo (Ziemio).
Verse 5
तस्मिन् संयमने तीर्थे यद्यद्वृत्तं पुरातनम् ॥ कश्चित्पापसमाचारो निषादो दुष्टमानसः ॥
Przy tym tīrtha Saṁyamana wydarzyło się dawne zdarzenie: był tam pewien Niṣāda, którego postępowanie było grzeszne, a umysł skażony.
Verse 6
वसते नैमिषारण्ये सुप्रतीतेऽतिपापकृत् ॥ केनचित्त्वथ कालेन सोऽगच्छन्मथुरां प्रति ॥
Mieszkał w słynnym Naimiṣāraṇya, sprawca nadzwyczaj grzesznych czynów. Następnie po pewnym czasie wyruszył w stronę Mathury.
Verse 7
तत्र प्राप्य च कालिन्दीं कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ॥ स निषादस्तर्त्तुकामस्तस्यां चैव तिथौ ततः ॥
Tam dotarł do Kālindī (Yamuny) w czternastym dniu księżycowym ciemnej połowy miesiąca. Ten Niṣāda, pragnąc przeprawić się, podjął próbę w tym właśnie tithi.
Verse 8
ततार यमुनां सोऽथ प्राप्य संयमनं शुभे ॥ ममज्जासौ ततः पापस्तस्मिंस्तीर्थे वरे शुभे ॥
Przeprawił się więc przez Yamunę i, o pomyślna, dotarł do Saṁyamany. Następnie ten grzeszny człowiek zanurzył się w tym doskonałym, pomyślnym tīrtha.
Verse 9
मग्नमात्रस्ततः पापः सद्यः प्राणैर्व्ययुज्यत ॥ तत्तीर्थस्य प्रभावेण जातोऽसौ पृथिवीपतिः ॥
Gdy tylko zanurkował, ten grzeszny człowiek natychmiast został pozbawiony oddechu życia. Dzięki mocy tego tīrtha narodził się jako władca ziemi, król.
Verse 10
पालयामास वसुधां क्षत्रधर्मं समाश्रितः ॥ तेनोढा काशिराजस्य पीवरी नामतः शुभा ॥
Rządził ziemią, przestrzegając dharmy kṣatriyi. Poślubił pomyślną kobietę o imieniu Pīvarī, związaną z królem Kāśī.
Verse 11
पत्नी शतानां मुख्यानां प्रवरा सा वसुङ्घरे॥ तां चैव रमयामास उद्यानेषु वनेषु च॥
O Vasuṅgharā, ona była najwybitniejszą spośród głównych żon, których było setki; i on sprawił jej radość również w ogrodach rozkoszy i w lasach.
Verse 12
प्रासादेषु च रम्येषु नदीनाṃ पुलिनेṣu च॥ प्रजाः पालयतस्तस्य दानानि ददतस्तथा॥
W zachwycających pałacach oraz na piaszczystych brzegach rzek, podczas gdy on chronił swoich poddanych, on również udzielał darów w odpowiedni sposób.
Verse 13
कालो गच्छति राजा तु भोगासक्तिं च विन्दति॥ भोगासक्तस्य वसुधे वर्षाणि सप्तसप्ततिः॥
Czas upływał, a król popadł w przywiązanie do przyjemności; o Vasudhā, dla tego przywiązanego do przyjemności, lata stały się siedemdziesiąt siedem.
Verse 14
पुत्राः सप्त तथा जाताः कन्याः पञ्च सुषोभनाः॥ राज्ञां पञ्चसुता दत्ताः कन्याः कमललोचनाः॥
Urodziło się siedmiu synów oraz pięć wspaniałych córek; córki o oczach jak lotosy, pięć w liczbie, zostały wydane za królów.
Verse 15
पुत्रान्संस्थापयामास स्थानेषु वसुधाधिपान्॥ पीवर्या सह सुप्तः स रात्रौ च वसुधाधिपः॥
On ustanowił swoich synów władcami ziemi na ich odpowiednich stanowiskach; i ten władca ziemi spał w nocy razem z Pīvarī.
Verse 16
तत्र प्रबुद्धो नृपतिर् हाहेति वदते मुहुः॥ स्मृत्वा तु मथुरां देवि स्मृत्वा संयमनं परम्॥
Tam, przebudziwszy się, król wielokrotnie wołał: "Biada mi!" - przypomniawszy sobie Mathurā, o Devī, oraz przypomniawszy sobie najwyższy Saṃyamana.
Verse 17
ततः सा पीवरी प्राह किमेवं भाषसे नृप॥ प्रियाया वचनं श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत्॥
Wtedy Pīvarī rzekła: "Dlaczego mówisz w ten sposób, o królu?" Usłyszawszy słowa ukochanej, król odpowiedział.
Verse 18
मत्तः सुप्तः प्रमत्तश्च असम्बद्धं प्रभाषते॥ निद्रावश्यस्य वचनं न सम्प्रष्टुं त्वमर्हसि॥
Kto jest odurzony, śpi lub jest nieuważny, ten mówi niespójnie; nie powinieneś wypytywać dokładnie słów kogoś, kogo uśpienie ogarnęło.
Verse 19
प्रियाया वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच नराधिपः॥ अवश्यं यदि वक्तव्यं गच्छावो मथुरां पुरीम्॥
Usłyszawszy słowa ukochanej, władca ludzi odpowiedział: "Jeśli musi to zostać powiedziane, udajmy się do miasta Mathurā."
Verse 20
तत्र गत्वा यथातत्त्वं वदिष्यामि शुभानने॥ ददस्व विपुलं दानं ब्राह्मणेभ्यः सुलोचने॥
Udawszy się tam, powiem zgodnie z prawdą sprawy, o o pięknej twarzy; o jasnooka, daj obfite dary braminom.
Verse 21
पुत्रान्संस्थाप्य दौहित्रान्स्वे स्थाने शुभान्प्रिये ॥ ग्रामांश्च कोशं रत्नानि पुत्रान्वीक्ष्य पुनः पुनः ॥
Po należytym ustanowieniu swoich synów i wnuków na ich właściwych i pomyślnych stanowiskach, o umiłowana, spoglądał wciąż na wioski, skarbiec, klejnoty i swoich synów.
Verse 22
ततः सम्मानयामास जनं पुरनिवासिनम् ॥ पितृपैतामहं राज्यं पालनीयं यथाक्रमम् ॥
Wtedy okazał szacunek ludziom mieszkającym w mieście. Królestwo odziedziczone po ojcu i dziadku powinno być rządzone w należytym porządku i właściwej kolejności.
Verse 23
राज्ये पुत्रान्नियोक्ष्यामि यदि वो रोचतेऽनघाः ॥ राज्यपुत्रकलत्राणि बन्धुवर्गं तथैव च ॥
Ustanowię moich synów w królestwie, jeśli jest to dla was przyjemne, o nienaganni. Rozważcie także sprawy państwa, synów i małżonków, a podobnie krąg krewnych.
Verse 24
नित्यमिच्छन्ति वै लोको यमस्येच्छन्ति नान्यथा ॥ एवं ज्ञात्वा प्रसन्नेन कर्त्तव्यं चात्मनो हितम् ॥
Ludzie zaprawdę pragną nieustannie; pragną tego, co należy do Jamy (Śmierci), a nie inaczej. Wiedząc to, z czystym i spokojnym umysłem należy czynić to, co jest korzystne dla siebie.
Verse 25
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गच्छावो मथुरां पुरीम् ॥ अहो कष्टं यदस्माभिः पुरा राज्यमनुष्ठितम् ॥
Dlatego z całym wysiłkiem udajmy się do miasta Mathury. O biada, jest bolesne, że niegdyś podjęliśmy ciężary królowania.
Verse 26
इदानीं तु मया ज्ञातं त्यागान्नास्ति परं सुखम् ॥ नास्ति विद्यसमं चक्षुर्नास्ति चक्षुस्समं बलम् ॥
Teraz zrozumiałem: nie ma szczęścia wyższego nad wyrzeczenie. Nie ma oka równego wiedzy i nie ma siły równej wzrokowi.
Verse 27
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागात्परं सुखम् ॥ यः कामान्कुरुते सर्वान्यश्चैतान्केवलाṃस्त्यजेत् ॥
Nie ma cierpienia równego przywiązaniu i nie ma szczęścia wyższego nad wyrzeczenie. Ktokolwiek podąża za wszystkimi pragnieniami, a kto porzuca je całkowicie
Verse 28
ततः पौरजनं दृष्ट्वा चतुरङ्गबलान्वितः ॥ ततः कालेन महता सम्प्राप्तो मथुरां पुरीम् ॥
Wtedy, ujrzawszy mieszkańców miasta i będąc w towarzystwie czteroczęściowej armii, po długim upływie czasu przybył do miasta Mathury.
Verse 29
तेन दृष्टा पुरी रम्या वासवस्य पुरी यथा ॥ तीर्थैर्द्वादशभिर्युक्ता पुण्या पापहरा शुभा ॥
Ujrzał urocze miasto, podobne do miasta Wásawy (Indry). Obdarzone dwunastoma tirthami, jest zasłużone, pomyślne i opiewane jako usuwające grzechy.
Verse 30
रम्यं मधुवनं नाम विष्णुस्थानमनुत्तमम् ॥ तं दृष्ट्वा मनुजो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥
Istnieje rozkoszny las zwany Madhuvana, niezrównane przybytku Wisznu. Ujrzawszy go, o bogini, człowiek zaprawdę staje się tym, który wypełnił to, co miało być uczynione.
Verse 31
एकादशी शुक्लपक्षे मासि भाद्रपदे तथा ॥ तस्यां स्नातो नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥
Jedenastego dnia księżycowego (Ekādaśī) jasnej połowy miesiąca, w miesiącu Bhādrapada, o Devī, ten kto kąpie się tego dnia, staje się osobą, która wypełniła swoje obowiązki.
Verse 32
वनं कुन्दवनं नाम तृतीयं चैवमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥
Las o nazwie Kundavana jest opisywany jako trzeci i zaprawdę doskonały; o Devī, ten kto tam udaje się, staje się osobą, która wypełniła swoje obowiązki.
Verse 33
एकादशी कृष्णपक्षे मासि भाद्रपदे हि वा ॥ तत्र स्नातो नरो देवि रुद्रलोके महीयते ॥
Lub jedenastego dnia księżycowego (Ekādaśī) ciemnej połowy miesiąca, w miesiącu Bhādrapada, o Devī, ten kto tam się kąpie, jest czczony w świecie Rudry (Rudraloka).
Verse 34
चतुर्थं काम्यकवनं वनानां वनमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि मम लोके महीयते ॥
Czwartym jest Kāmyakavana, najwspanialszy spośród lasów; o Devī, ten kto tam udaje się, jest czczony w moim świecie.
Verse 35
विमलस्य च कुण्डे तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ यस्तत्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥
A przy Vimalakuṇḍa zostaje się uwolnionym od wszystkich grzechów; kto tam oddaje swój oddech życiowy, ten odchodzi do mojego świata.
Verse 36
पञ्चमं बकुलं नाम वनानामुत्तमं वनम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि अग्निस्थानं स गच्छति ॥
Piątym jest las zwany Bakula, najlepszy wśród lasów; o Devī, po udaniu się tam człowiek wstępuje do siedziby Agni (Agnisthāna).
Verse 37
तत्र गत्वा तु वसुधे मद्भक्तो मत्परायणः ॥ तद्वनस्य प्रभावेण नागलोकं स गच्छति ॥
Po udaniu się tam, o Vasudhā, ten kto jest mi oddany i całkowicie mi poświęcony, dzięki mocy tego lasu odchodzi do świata Nāgów (Nāgaloka).
Verse 38
सप्तमं तु वनं भूमे खादिरं लोकविश्रुतम् ॥ तत्र गत्वा नरो भद्रे मम लोकं स गच्छति ॥
Siódmym lasem, o Bhūmi, jest Khādira, słynny wśród ludzi; o Bhadrā, po udaniu się tam człowiek odchodzi do mojego świata.
Verse 39
महावनं चाष्टमं तु सदैव तु मम प्रियम् ॥ यत्र गत्वा तु मनुज इन्द्रलोके महीयते ॥
A ósmym jest Mahāvana, wielki las, zawsze mi drogi; po udaniu się tam człowiek jest czczony w świecie Indry (Indraloka).
Verse 40
लोहजङ्घवनं नाम लोहजङ्घेन रक्षितम् ॥ नवमं तु वनं नाम सर्वपातकनाशनम् ॥
Istnieje las o nazwie Lohajaṅghavana, strzeżony przez Lohajaṅghę; jest to dziewiąty las, który niszczy wszystkie ciężkie przewinienia.
Verse 41
वनं बिल्ववनं नाम दशमं देवपूजितम् ॥ तत्र गत्वा तु मनुजो ब्रह्मलोके महीयते ॥
Dziesiąty gaj zwie się Bilvavana, święte miejsce czczone i uwielbiane przez bogów. Udawszy się tam, człowiek zyskuje szacunek w świecie Brahmy (Brahmaloka).
Verse 42
एकादशं तु भाण्डीरं योगिनः प्रियमुत्तमम् ॥ तस्य दर्शनमात्रेण नरो गर्भं न गच्छति ॥
Jedenasty to Bhandira, najdroższy joginom i najwyższy. Samym tylko ujrzeniem go człowiek nie wchodzi ponownie do łona (wyzwala się z odrodzenia).
Verse 43
भाण्डीरं तमनुप्राप्य वनानां वनमुत्तमम् ॥ वासुदेवं ततो दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥
Po dotarciu do tego Bhandiry, najwspanialszego wśród gajów, i ujrzeniu Wasudewy, powiada się, że ponowne narodziny już nie nastąpią.
Verse 44
वृन्दावनं द्वादशकं वृन्दया परिरक्षितम् ॥ मम चैव प्रियं भूमे महापातकनाशनम् ॥
Wrindawana jest dwunastym gajem, chronionym przez Wrindę. O Ziemo, jest ona również droga memu sercu i opisywana jako niszczycielka wielkich grzechów.
Verse 45
वृन्दावनं च गोविन्दं ये पश्यन्ति वसुन्धरे ॥ न ते यमपुरं यान्ति यान्ति पुण्यकृतां गतिम् ॥
O Wasundharo (Ziemo), ci którzy oglądają Wrindawanę i Gowindę, nie udają się do miasta Jamy; osiągają cel tych, którzy spełnili zasłużone czyny.
Verse 46
सौराष्ट्रविषये देवि क्षत्रियोऽभूद् धनुर्धरः ॥ नाम्ना यक्ष्मधनुर्नाम सोऽभवत् प्रियदर्शनः ॥
O Bogini, w regionie Saurasztry żył Kszatrija, dźwigający łuk. Jego imię brzmiało Jakszmadhanus i był miły dla oka.
Verse 47
पृथिव्युवाच ॥ कथयस्व ममाद्य त्वं यद्यहं वल्लभा तव ॥ प्राणांस्त्यक्ष्याम्यहं देव गोपयिष्यसि मे यदि ॥
Prithiwi rzekła: Powiedz mi dzisiaj, czy rzeczywiście jestem ci droga. O Panie, oddam moje tchnienie życia, jeśli będziesz mnie chronił.
Verse 48
प्रायेण सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ॥ अभिषिच्य सुतं ज्येष्ठमनुयोज्य परान्बहून् ॥
Ogólnie rzecz biorąc, wyrzeczenie się wszystkich pragnień uważa się za najwyższe, po ustanowieniu najstarszego syna (jako następcy) i odpowiednim przydzieleniu wielu innych do ich obowiązków.
Verse 49
यमुनायाः परे पारे देवानामपि दुर्लभम् ॥ अस्ति भद्रवनं नाम षष्ठं वनमनुत्तमम् ॥
Na dalszym brzegu Jamuny, trudnym do osiągnięcia nawet dla bogów, znajduje się gaj zwany Bhadrawana, szósty, nieprześcigniony wśród lasów.
A generalized phala is implied rather than a single closing formula: bathing/pilgrimage within Mathurā’s regulated tīrtha–vana ecology—especially Saṃyamanatīrtha—interrupts pāpa, yields elevated rebirth and/or heavenly attainments (e.g., Rudraloka for specified observances), and catalyzes ethical transformation toward renunciation.
The chapter frames sacred geography as a catalyst for ethical reorientation: immersion at Saṃyamanatīrtha is narrated as interrupting entrenched pāpa and enabling an elevated rebirth, while the later royal episode explicitly contrasts bhogāsakti (attachment to pleasures) with tyāga (renunciation) as a superior form of well-being. The text presents moral self-governance (saṃyamana) and deliberate relinquishment as practical teachings emerging from remembrance of place and ritual encounter.
The narrative specifies Kṛṣṇapakṣa Caturdaśī for the niṣāda’s crossing and immersion at the Yamunā/Saṃyamana. It also assigns Bhādrapada Ekādaśī in Śuklapakṣa for bathing associated with Madhuvana, and Bhādrapada Ekādaśī in Kṛṣṇapakṣa for bathing associated with Kundavana (with the stated result of honor in Rudraloka).
Through Varāha’s instruction to Pṛthivī, the chapter encodes an Earth-centered sacred ecology: rivers (Yamunā/Kālindī), kuṇḍas, and a regulated network of vanas function as sites where human conduct is disciplined (saṃyamana) and redirected. The text implicitly links terrestrial landscapes to social ethics by presenting place-based practices—bathing, pilgrimage, controlled desire—as mechanisms that reduce harm (pāpa) and stabilize human–environment relations via ritual stewardship of groves and waters.
A niṣāda (hunter/forest-dweller figure) from Naimiṣāraṇya is used as the moral exemplar; he is reborn as the Saurāṣṭran kṣatriya archer Yakṣmadhanur. The narrative references a marital alliance with the Kāśīrāja (king of Kāśī) through the queen Pīvarī, and it depicts royal succession by installing sons in governance, reflecting courtly-administrative norms rather than naming a continuous dynasty.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.