Adhyaya 153: The Glory of the Mathurā Sacred Landscape: Saṃyamana Tīrtha and the Twelve Sacred Forests

Verse 1

अथ मथुरातीर्थमाहात्म्यम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ उत्तरे शिवकुण्डाच्च तीर्थानां नवकं स्मृतम् ॥ नवतीर्थात्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥

ഇപ്പോൾ മഥുരാ തീർത്ഥങ്ങളുടെ മഹാത്മ്യം. ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ശിവകുണ്ഡത്തിന്റെ വടക്കായി ഒമ്പത് തീർത്ഥങ്ങളുടെ സമുച്ചയം പ്രസിദ്ധമാണ്. ആ ഒമ്പത് തീർത്ഥങ്ങളെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായ തീർത്ഥം മുമ്പും ഉണ്ടായിട്ടില്ല; ഇനി ഉണ്ടാകുകയും ഇല്ല.

Verse 2

तत्रैव स्नानमात्रेण सौभाग्यं जायते परम् ॥ रूपवन्तः प्रजायन्ते स्वर्गलोके न संशयः ॥

അവിടെയേ വെറും സ്നാനം മാത്രത്താൽ പരമ സൗഭാഗ്യം ഉദിക്കുന്നു. സുന്ദരരൂപമുള്ള സന്തതി ജനിക്കുന്നു; സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലെ പുണ്യഫലം ലഭിക്കുന്നു—സംശയമില്ല.

Verse 3

तस्मिन् स्नातो नरो देवि मम लोके प्रपद्यते ॥ तत्र संयमनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥

ദേവീ, ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത മനുഷ്യൻ എന്റെ ലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. അവിടെ ‘സംയമനം’ എന്ന നാമമുള്ള തീർത്ഥം ത്രിലോകപ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 4

तत्र स्नातो मृतो वापि मम लोकं स गच्छति ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് അവിടെയേ മരിച്ചാലും അവൻ എന്റെ ലോകത്തെത്തുന്നു. ഇനി മറ്റൊന്നും ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കും—വസുന്ധരേ, അത് കേൾക്കുക.

Verse 5

तस्मिन् संयमने तीर्थे यद्यद्वृत्तं पुरातनम् ॥ कश्चित्पापसमाचारो निषादो दुष्टमानसः ॥

ആ സംയമന തീർത്ഥത്തിൽ ഒരു പുരാതന സംഭവമുണ്ടായി. പാപാചാരമുള്ളതും ദുഷ്ടമനസ്സുള്ളതുമായ ഒരു നിഷാദൻ ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 6

वसते नैमिषारण्ये सुप्रतीतेऽतिपापकृत् ॥ केनचित्त्वथ कालेन सोऽगच्छन्मथुरां प्रति ॥

അവൻ സുപ്രസിദ്ധമായ നൈമിഷാരണ്യത്തിൽ വസിച്ചു; അത്യന്തം പാപകർമ്മി. പിന്നെ കുറെകാലത്തിന് ശേഷം അവൻ മഥുരയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു.

Verse 7

तत्र प्राप्य च कालिन्दीं कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ॥ स निषादस्तर्त्तुकामस्तस्यां चैव तिथौ ततः ॥

അവിടെ കാലിന്ദീ (യമുന) നദിയെ പ്രാപിച്ച് കൃഷ്ണപക്ഷത്തിലെ ചതുര്ദശി തിഥിയിൽ, ആ നിഷാദൻ കടക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു അതേ തിഥിയിൽ തന്നെ ശ്രമിച്ചു।

Verse 8

ततार यमुनां सोऽथ प्राप्य संयमनं शुभे ॥ ममज्जासौ ततः पापस्तस्मिंस्तीर्थे वरे शुभे ॥

അവൻ പിന്നെ യമുനയെ കടന്ന്, ഹേ ശുഭേ, സംയമനം പ്രാപിച്ചു. തുടർന്ന് ആ പാപി ആ ശ്രേഷ്ഠവും ശുഭവുമായ തീർത്ഥത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോയി।

Verse 9

मग्नमात्रस्ततः पापः सद्यः प्राणैर्व्ययुज्यत ॥ तत्तीर्थस्य प्रभावेण जातोऽसौ पृथिवीपतिः ॥

മുങ്ങിയ ഉടനെ ആ പാപി ക്ഷണത്തിൽ പ്രാണവിയോഗം പ്രാപിച്ചു. ആ തീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ അവൻ പിന്നീട് ഭൂമിപതി—രാജാവായി ജനിച്ചു।

Verse 10

पालयामास वसुधां क्षत्रधर्मं समाश्रितः ॥ तेनोढा काशिराजस्य पीवरी नामतः शुभा ॥

അവൻ ക്ഷത്രധർമ്മം ആശ്രയിച്ച് ഭൂമിയെ ഭരിച്ചു. അവനാൽ കാശിരാജന്റെ ശുഭയായ ‘പീവരീ’ എന്ന (കന്യ) ഭാര്യയായി വിവാഹിതയായി।

Verse 11

पत्नी शतानां मुख्यानां प्रवरा सा वसुङ्घरे॥ तां चैव रमयामास उद्यानेषु वनेषु च॥

ഹേ വസുങ്ഘരേ, നൂറുകണക്കിന് പ്രധാന ഭാര്യമാരിൽ അവൾ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠയായിരുന്നു; അവൻ അവളെ ഉദ്യാനങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും ആനന്ദിപ്പിച്ചു।

Verse 12

प्रासादेषु च रम्येषु नदीनाṃ पुलिनेṣu च॥ प्रजाः पालयतस्तस्य दानानि ददतस्तथा॥

രമ്യമായ പ്രാസാദങ്ങളിലും നദികളുടെ മണൽത്തീരങ്ങളിലും, അവൻ പ്രജകളെ പാലിച്ചുകൊണ്ട് യഥാവിധി ദാനങ്ങളും നൽകി।

Verse 13

कालो गच्छति राजा तु भोगासक्तिं च विन्दति॥ भोगासक्तस्य वसुधे वर्षाणि सप्तसप्ततिः॥

കാലം കടന്നു; രാജാവ് ഭോഗങ്ങളിൽ ആസക്തനായി. ഹേ വസുധേ, ഭോഗാസക്തനു വർഷങ്ങൾ എഴുപത്തേഴായി.

Verse 14

पुत्राः सप्त तथा जाताः कन्याः पञ्च सुषोभनाः॥ राज्ञां पञ्चसुता दत्ताः कन्याः कमललोचनाः॥

ഏഴ് പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു; കൂടാതെ അഞ്ചു അത്യന്തം ശോഭനയായ പുത്രിമാർ. കമലനയനികളായ ആ അഞ്ചു പുത്രിമാരെ രാജാക്കന്മാർക്ക് (വിവാഹമായി) നൽകി।

Verse 15

पुत्रान्संस्थापयामास स्थानेषु वसुधाधिपान्॥ पीवर्या सह सुप्तः स रात्रौ च वसुधाधिपः॥

അവൻ പുത്രന്മാരെ അവരുടെ അവരുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ ഭൂമിയുടെ അധിപന്മാരായി സ്ഥാപിച്ചു. ആ ഭൂഅധിപൻ പീവരിയോടൊപ്പം രാത്രിയിൽ ശയിച്ചു।

Verse 16

तत्र प्रबुद्धो नृपतिर् हाहेति वदते मुहुः॥ स्मृत्वा तु मथुरां देवि स्मृत्वा संयमनं परम्॥

അവിടെ ഉണർന്ന നൃപതി വീണ്ടും വീണ്ടും ‘ഹാ!’ എന്നു വിളിച്ചു—ഹേ ദേവി, മഥുരയെ സ്മരിച്ച്, പരമ സംയമനത്തെയും സ്മരിച്ച്।

Verse 17

ततः सा पीवरी प्राह किमेवं भाषसे नृप॥ प्रियाया वचनं श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत्॥

അപ്പോൾ പീവരീ പറഞ്ഞു— “ഹേ നൃപാ, നീ ഇങ്ങനെ എന്തിന് സംസാരിക്കുന്നു?” പ്രിയയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാജാവ് മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 18

मत्तः सुप्तः प्रमत्तश्च असम्बद्धं प्रभाषते॥ निद्रावश्यस्य वचनं न सम्प्रष्टुं त्वमर्हसि॥

മത്തനായവനും, ഉറങ്ങുന്നവനും, പ്രമത്തനായവനും അസംബദ്ധമായി സംസാരിക്കും; നിദ്രാവശനായവന്റെ വാക്കുകൾ നീ അധികമായി ചോദ്യം ചെയ്യരുത്.

Verse 19

प्रियाया वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच नराधिपः॥ अवश्यं यदि वक्तव्यं गच्छावो मथुरां पुरीम्॥

പ്രിയയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് നരാധിപൻ മറുപടി പറഞ്ഞു— “അവശ്യം പറയേണ്ടതാണെങ്കിൽ, നാം മഥുരാ നഗരത്തിലേക്ക് പോകാം.”

Verse 20

तत्र गत्वा यथातत्त्वं वदिष्यामि शुभानने॥ ददस्व विपुलं दानं ब्राह्मणेभ्यः सुलोचने॥

അവിടെ ചെന്നു, ഹേ ശുഭാനനേ, കാര്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സത്യം ഞാൻ പറയും. ഹേ സുലോചനേ, ബ്രാഹ്മണർക്കു ധാരാളം ദാനം നൽകുക.

Verse 21

पुत्रान्संस्थाप्य दौहित्रान्स्वे स्थाने शुभान्प्रिये ॥ ग्रामांश्च कोशं रत्नानि पुत्रान्वीक्ष्य पुनः पुनः ॥

ഹേ പ്രിയേ! പുത്രന്മാരെയും ദൗഹിത്രന്മാരെയും തത്തത്തം ശുഭസ്ഥാനങ്ങളിൽ സ്ഥാപിച്ച്, അവൻ ഗ്രാമങ്ങൾ, നിധിഭണ്ഡാരം, രത്നങ്ങൾ, പുത്രന്മാർ എന്നിവയെ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി.

Verse 22

ततः सम्मानयामास जनं पुरनिवासिनम् ॥ पितृपैतामहं राज्यं पालनीयं यथाक्रमम् ॥

അതിനുശേഷം അദ്ദേഹം നഗരവാസികളായ ജനങ്ങളെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു. പിതാവിലും പിതാമഹനിലും നിന്നു ലഭിച്ച രാജ്യം ക്രമാനുസൃതമായി ധർമ്മപൂർവ്വം ഭരിക്കേണ്ടതാണ്॥

Verse 23

राज्ये पुत्रान्नियोक्ष्यामि यदि वो रोचतेऽनघाः ॥ राज्यपुत्रकलत्राणि बन्धुवर्गं तथैव च ॥

ഹേ നിർമലജനങ്ങളേ, നിങ്ങൾക്ക് സമ്മതമെങ്കിൽ ഞാൻ എന്റെ പുത്രന്മാരെ രാജ്യകാര്യത്തിൽ നിയോഗിക്കും. രാജ്യകാര്യങ്ങൾ, പുത്രന്മാരും ഭാര്യമാരും, കൂടാതെ ബന്ധുവർഗ്ഗവും—ഇവയും പരിഗണിക്കണം॥

Verse 24

नित्यमिच्छन्ति वै लोको यमस्येच्छन्ति नान्यथा ॥ एवं ज्ञात्वा प्रसन्नेन कर्त्तव्यं चात्मनो हितम् ॥

ജനങ്ങൾ നിത്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; യമന്റെ അധീനത്തിലുള്ളതിനെ തന്നെയാണ് അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, മറ്റെങ്ങനെല്ല. ഇത് അറിഞ്ഞ് പ്രസന്നമായ മനസ്സോടെ സ്വഹിതം ചെയ്യണം॥

Verse 25

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गच्छावो मथुरां पुरीम् ॥ अहो कष्टं यदस्माभिः पुरा राज्यमनुष्ठितम् ॥

അതുകൊണ്ട് എല്ലാ പരിശ്രമത്തോടെയും നാം മഥുരാ നഗരത്തിലേക്ക് പോകാം. അയ്യോ, മുമ്പ് നാം രാജഭാരം ഏറ്റെടുത്തത് എത്ര കഷ്ടമായിരുന്നു॥

Verse 26

इदानीं तु मया ज्ञातं त्यागान्नास्ति परं सुखम् ॥ नास्ति विद्यसमं चक्षुर्नास्ति चक्षुस्समं बलम् ॥

ഇപ്പോൾ ഞാൻ അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു—ത്യാഗത്തേക്കാൾ പരമസുഖം ഇല്ല. വിദ്യയെപ്പോലൊരു കണ്ണില്ല; കണ്ണിനെപ്പോലൊരു ബലവും ഇല്ല॥

Verse 27

नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागात्परं सुखम् ॥ यः कामान्कुरुते सर्वान्यश्चैतान्केवलाṃस्त्यजेत् ॥

ആസക്തിയോളം ദുഃഖമില്ല; ത്യാഗത്തേക്കാൾ പരമസുഖമില്ല. ആരെല്ലാം ആഗ്രഹങ്ങളെ പിന്തുടരുന്നുവോ—ആരെല്ലാം അവയെ പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കുന്നുവോ—(ഈ വിരോധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു).

Verse 28

ततः पौरजनं दृष्ट्वा चतुरङ्गबलान्वितः ॥ ततः कालेन महता सम्प्राप्तो मथुरां पुरीम् ॥

അതിനുശേഷം നഗരജനങ്ങളെ കണ്ടു, ചതുരംഗസേനയോടുകൂടി, ഏറെ കാലം കഴിഞ്ഞ ശേഷം അദ്ദേഹം മഥുരാ നഗരിയിൽ എത്തി.

Verse 29

तेन दृष्टा पुरी रम्या वासवस्य पुरी यथा ॥ तीर्थैर्द्वादशभिर्युक्ता पुण्या पापहरा शुभा ॥

അവൻ ആ മനോഹര നഗരിയെ കണ്ടു; അത് വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ)ന്റെ പുരിയെപ്പോലെ ആയിരുന്നു. പന്ത്രണ്ട് തീർത്ഥങ്ങളാൽ യുക്തമായത്, പുണ്യകരം, ശുഭം, പാപഹരമെന്നു വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 30

रम्यं मधुवनं नाम विष्णुस्थानमनुत्तमम् ॥ तं दृष्ट्वा मनुजो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥

ഹേ ദേവീ! ‘മധുവനം’ എന്ന പേരിലുള്ള മനോഹര വനമുണ്ട്; അത് വിഷ്ണുവിന്റെ അനുത്തമ ധാമമാണ്. അതു ദർശിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ നിശ്ചയമായും കൃതകൃത്യനാകുന്നു.

Verse 31

एकादशी शुक्लपक्षे मासि भाद्रपदे तथा ॥ तस्यां स्नातो नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥

ഹേ ദേവീ! ഭാദ്രപദ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ഏകാദശി ദിനത്തിൽ, അന്ന് സ്നാനം ചെയ്ത മനുഷ്യൻ നിശ്ചയമായും കൃതകൃത്യനാകുന്നു.

Verse 32

वनं कुन्दवनं नाम तृतीयं चैवमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥

കുന്ദവനം എന്ന വനം മൂന്നാമത്തേതും അത്യുത്തമവും എന്നു പറയുന്നു. ഹേ ദേവി, അവിടെ ചെന്നാൽ മനുഷ്യൻ കൃതകൃത്യനാകുന്നു.

Verse 33

एकादशी कृष्णपक्षे मासि भाद्रपदे हि वा ॥ तत्र स्नातो नरो देवि रुद्रलोके महीयते ॥

അല്ലെങ്കിൽ ഭാദ്രപദ മാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷ ഏകാദശിയിൽ—ഹേ ദേവി—അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത മനുഷ്യൻ രുദ്രലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 34

चतुर्थं काम्यकवनं वनानां वनमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि मम लोके महीयते ॥

നാലാമത്തേത് കാമ്യകവനം; വനങ്ങളിൽ അത്യുത്തമമായ വനം. ഹേ ദേവി, അവിടെ ചെന്നാൽ മനുഷ്യൻ എന്റെ ലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 35

विमलस्य च कुण्डे तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ यस्तत्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥

വിമലകുണ്ഡത്തിൽ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനം ലഭിക്കുന്നു. അവിടെ പ്രാണൻ വിട്ടവൻ എന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.

Verse 36

पञ्चमं बकुलं नाम वनानामुत्तमं वनम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि अग्निस्थानं स गच्छति ॥

അഞ്ചാമത്തേത് ബകുലം എന്ന വനം; വനങ്ങളിൽ ഉത്തമമായ വനം. ഹേ ദേവി, അവിടെ ചെന്നാൽ മനുഷ്യൻ അഗ്നിസ്ഥാനം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 37

तत्र गत्वा तु वसुधे मद्भक्तो मत्परायणः ॥ तद्वनस्य प्रभावेण नागलोकं स गच्छति ॥

ഹേ വസുധേ! അവിടെ ചെന്നു എന്റെ ഭക്തനായി എന്നിലേയ്ക്ക് പരായണനായവൻ, ആ വനത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ നാഗലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 38

सप्तमं तु वनं भूमे खादिरं लोकविश्रुतम् ॥ तत्र गत्वा नरो भद्रे मम लोकं स गच्छति ॥

ഹേ ഭൂമേ! ഏഴാമത്തെ വനം ‘ഖാദിരം’ എന്ന് ലോകപ്രസിദ്ധം. ഹേ ഭദ്രേ! അവിടെ ചെന്നാൽ മനുഷ്യൻ എന്റെ ലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 39

महावनं चाष्टमं तु सदैव तु मम प्रियम् ॥ यत्र गत्वा तु मनुज इन्द्रलोके महीयते ॥

എട്ടാമത്തേത് ‘മഹാവനം’; അത് എപ്പോഴും എനിക്ക് പ്രിയം. അവിടെ ചെന്ന മനുഷ്യൻ ഇന്ദ്രലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 40

लोहजङ्घवनं नाम लोहजङ्घेन रक्षितम् ॥ नवमं तु वनं नाम सर्वपातकनाशनम् ॥

‘ലോഹജങ്ഘവനം’ എന്ന വനത്തെ ലോഹജങ്ഘൻ സംരക്ഷിക്കുന്നു. ഇത് ഒൻപതാം വനം; എല്ലാ പാതകങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നതു.

Verse 41

वनं बिल्ववनं नाम दशमं देवपूजितम् ॥ तत्र गत्वा तु मनुजो ब्रह्मलोके महीयते ॥

പത്താമത്തെ വനം ‘ബില്വവനം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അത് ദേവന്മാർ പൂജിക്കുന്നതാണ്. അവിടെ ചെന്ന മനുഷ്യൻ ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 42

एकादशं तु भाण्डीरं योगिनः प्रियमुत्तमम् ॥ तस्य दर्शनमात्रेण नरो गर्भं न गच्छति ॥

പതിനൊന്നാമത് ഭാണ്ഡീരവനം; യോഗികൾക്ക് അത്യന്തം പ്രിയവും ഉത്തമവുമാണ്. അതിന്റെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ മനുഷ്യൻ വീണ്ടും ഗർഭത്തിൽ പ്രവേശിക്കുകയില്ല (അഥവാ പുനർജന്മമുക്തി ലഭിക്കും).

Verse 43

भाण्डीरं तमनुप्राप्य वनानां वनमुत्तमम् ॥ वासुदेवं ततो दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥

ആ ഭാണ്ഡീരത്തെ—വനങ്ങളിൽ ഉത്തമമായ ഉപവനം—പ്രാപിച്ച്, തുടർന്ന് വാസുദേവനെ ദർശിച്ചാൽ പുനർജന്മം ഉണ്ടാകില്ല എന്നു പറയുന്നു.

Verse 44

वृन्दावनं द्वादशकं वृन्दया परिरक्षितम् ॥ मम चैव प्रियं भूमे महापातकनाशनम् ॥

പന്ത്രണ്ടാമത് വൃന്ദാവനം; വൃന്ദാ ദേവി അതിനെ പരിരക്ഷിക്കുന്നു. ഓ ഭൂമേ, അത് എനിക്കും പ്രിയമാണ്; മഹാപാതകങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നതെന്ന് പ്രസിദ്ധം.

Verse 45

वृन्दावनं च गोविन्दं ये पश्यन्ति वसुन्धरे ॥ न ते यमपुरं यान्ति यान्ति पुण्यकृतां गतिम् ॥

ഓ വസുന്ധരേ, വൃന്ദാവനത്തെയും ഗോവിന്ദനെയും ദർശിക്കുന്നവർ യമപുരത്തിലേക്കു പോകുകയില്ല; അവർ പുണ്യകർമ്മികളുടെ ഗതിയെ പ്രാപിക്കും.

Verse 46

सौराष्ट्रविषये देवि क्षत्रियोऽभूद् धनुर्धरः ॥ नाम्ना यक्ष्मधनुर्नाम सोऽभवत् प्रियदर्शनः ॥

ഓ ദേവി, സൗരാഷ്ട്രവിഷയത്തിൽ ധനുർധരനായ ഒരു ക്ഷത്രിയൻ ഉണ്ടായിരുന്നു. അവന്റെ പേര് യക്ഷ്മധനു; അവൻ മനോഹരദർശനനായിരുന്നു.

Verse 47

पृथिव्युवाच ॥ कथयस्व ममाद्य त्वं यद्यहं वल्लभा तव ॥ प्राणांस्त्यक्ष्याम्यहं देव गोपयिष्यसि मे यदि ॥

പൃഥിവി പറഞ്ഞു—ഇന്ന് എനിക്കു പറയുക; ഞാൻ സത്യമായി നിനക്കു പ്രിയയാണെങ്കിൽ. ഹേ ദേവാ, നീ എന്നെ രക്ഷിച്ചാൽ ഞാൻ പ്രാണം ത്യജിക്കും.

Verse 48

प्रायेण सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ॥ अभिषिच्य सुतं ज्येष्ठमनुयोज्य परान्बहून् ॥

സാധാരണയായി എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളുടെയും പരിത്യാഗം ശ്രേഷ്ഠമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു—ജ്യേഷ്ഠപുത്രനെ അഭിഷേകം ചെയ്ത്, മറ്റുള്ള പലരെയും യഥായോഗ്യം കര്‍ത്തവ്യങ്ങളില്‍ നിയോഗിച്ച ശേഷം.

Verse 49

यमुनायाः परे पारे देवानामपि दुर्लभम् ॥ अस्ति भद्रवनं नाम षष्ठं वनमनुत्तमम् ॥

യമുനയുടെ അപ്പുറത്തുള്ള തീരത്ത്—ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭമായ സ്ഥലത്ത്—‘ഭദ്രവനം’ എന്നൊരു വനം ഉണ്ട്; അത് ആറാമത്തേതും വനങ്ങളിൽ അനുത്തമവും ആണ്.