Adhyaya 153: The Glory of the Mathurā Sacred Landscape: Saṃyamana Tīrtha and the Twelve Sacred Forests

Verse 1

अथ मथुरातीर्थमाहात्म्यम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ उत्तरे शिवकुण्डाच्च तीर्थानां नवकं स्मृतम् ॥ नवतीर्थात्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥

હવે મથુરા-તીર્થોના માહાત્મ્યનું વર્ણન. શ્રીવરાહ બોલ્યા—શિવકુંડના ઉત્તરે નવ તીર્થોનો સમૂહ સ્મૃત છે. આ નવ તીર્થોથી પરે વધુ મહાન તીર્થ ન ભૂતકાળમાં હતું, ન ભવિષ્યમાં થશે.

Verse 2

तत्रैव स्नानमात्रेण सौभाग्यं जायते परम् ॥ रूपवन्तः प्रजायन्ते स्वर्गलोके न संशयः ॥

ત્યાં જ માત્ર સ્નાન કરવાથી પરમ સૌભાગ્ય ઉત્પન્ન થાય છે. રૂપવાન સંતાન જન્મે છે અને સ્વર્ગલોકનું પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 3

तस्मिन् स्नातो नरो देवि मम लोके प्रपद्यते ॥ तत्र संयमनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥

હે દેવી, તે તીર્થમાં સ્નાન કરેલો મનુષ્ય મારા લોકને પ્રાપ્ત થાય છે. ત્યાં ‘સંયમન’ નામનું તીર્થ છે, જે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 4

तत्र स्नातो मृतो वापि मम लोकं स गच्छति ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

ત્યાં સ્નાન કરીને જો કોઈ ત્યાં જ મરી જાય તો પણ તે મારા લોકમાં જાય છે. હવે હું ફરી બીજું કહું છું—હે વસુંધરા, તે સાંભળ।

Verse 5

तस्मिन् संयमने तीर्थे यद्यद्वृत्तं पुरातनम् ॥ कश्चित्पापसमाचारो निषादो दुष्टमानसः ॥

તે સંયમન તીર્થમાં એક પ્રાચીન ઘટના બની હતી. એક નિષાદ હતો, જેનું આચરણ પાપમય હતું અને મન દૂષ્ટ હતું.

Verse 6

वसते नैमिषारण्ये सुप्रतीतेऽतिपापकृत् ॥ केनचित्त्वथ कालेन सोऽगच्छन्मथुरां प्रति ॥

તે સુપ્રસિદ્ધ નૈમિષારણ્યમાં વસતો હતો, અતિ પાપકર્મ કરનાર. પછી થોડા સમય બાદ તે મથુરા તરફ નીકળ્યો.

Verse 7

तत्र प्राप्य च कालिन्दीं कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ॥ स निषादस्तर्त्तुकामस्तस्यां चैव तिथौ ततः ॥

ત્યાં કાલિન્દી (યમુના) ને પ્રાપ્ત કરીને કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશી તિથિએ, તે નિષાદ પાર ઉતરવાની ઇચ્છાથી એ જ તિથિમાં પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો।

Verse 8

ततार यमुनां सोऽथ प्राप्य संयमनं शुभे ॥ ममज्जासौ ततः पापस्तस्मिंस्तीर्थे वरे शुभे ॥

પછી તેણે યમુનાને પાર કરી, હે શુભે, સંયમનને પ્રાપ્ત કર્યું. ત્યારબાદ તે પાપી પુરુષ તે શ્રેષ્ઠ, શુભ તીર્થમાં ડૂબી ગયો।

Verse 9

मग्नमात्रस्ततः पापः सद्यः प्राणैर्व्ययुज्यत ॥ तत्तीर्थस्य प्रभावेण जातोऽसौ पृथिवीपतिः ॥

ડૂબતાં જ તે પાપી તરત જ પ્રાણોથી વિયોગ પામ્યો. તે તીર્થના પ્રભાવથી તે પછી પૃથ્વીપતિ—રાજા—રૂપે જન્મ્યો।

Verse 10

पालयामास वसुधां क्षत्रधर्मं समाश्रितः ॥ तेनोढा काशिराजस्य पीवरी नामतः शुभा ॥

તેણે ક્ષત્રધર્મનો આશ્રય લઈને પૃથ્વીનું પાલન કર્યું. તેના દ્વારા કાશીરાજની શુભા ‘પીવરી’ નામની (કન્યા) પત્નીરૂપે વિવાહિત થઈ।

Verse 11

पत्नी शतानां मुख्यानां प्रवरा सा वसुङ्घरे॥ तां चैव रमयामास उद्यानेषु वनेषु च॥

હે વસુંઘરે, સૈકડો મુખ્ય પત્નીઓમાં તે સર્વોત્તમ હતી; અને તેણે તેને ઉદ્યાનોમાં તથા વનોમાં પણ આનંદિત કરી।

Verse 12

प्रासादेषु च रम्येषु नदीनाṃ पुलिनेṣu च॥ प्रजाः पालयतस्तस्य दानानि ददतस्तथा॥

રમ્ય પ્રાસાદોમાં અને નદીઓના રેતીલા કાંઠાઓ પર પણ, તે પ્રજાનું પાલન કરતાં યથાવિધી દાન આપતો રહ્યો।

Verse 13

कालो गच्छति राजा तु भोगासक्तिं च विन्दति॥ भोगासक्तस्य वसुधे वर्षाणि सप्तसप्ततिः॥

સમય પસાર થયો અને રાજા ભોગોમાં આસક્ત થયો. હે વસુધા, ભોગાસક્ત માટે વર્ષો સત્તોતેર થયા।

Verse 14

पुत्राः सप्त तथा जाताः कन्याः पञ्च सुषोभनाः॥ राज्ञां पञ्चसुता दत्ताः कन्याः कमललोचनाः॥

સાત પુત્રો જન્મ્યા અને પાંચ અતિ શોભન કન્યાઓ. કમલનેત્રા એવી પાંચ કન્યાઓ રાજાઓને (વિવાહમાં) અપાઈ।

Verse 15

पुत्रान्संस्थापयामास स्थानेषु वसुधाधिपान्॥ पीवर्या सह सुप्तः स रात्रौ च वसुधाधिपः॥

તેણે પોતાના પુત્રોને તેમના-તેમના સ્થાનોમાં ધરતીના અધિપતિ તરીકે સ્થાપ્યા. અને તે ભૂપતિ પીવરી સાથે રાત્રે શયન કર્યો।

Verse 16

तत्र प्रबुद्धो नृपतिर् हाहेति वदते मुहुः॥ स्मृत्वा तु मथुरां देवि स्मृत्वा संयमनं परम्॥

ત્યાં જાગીને નૃપતિ વારંવાર ‘હાય!’ એમ બોલ્યો—હે દેવી, મથુરાનું સ્મરણ કરીને અને પરમ સંયમનનું સ્મરણ કરીને।

Verse 17

ततः सा पीवरी प्राह किमेवं भाषसे नृप॥ प्रियाया वचनं श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत्॥

ત્યારે પીવરી બોલી— “હે નૃપ! તમે આમ કેમ બોલો છો?” પ્રિયાના વચન સાંભળી રાજાએ ઉત્તર આપ્યો.

Verse 18

मत्तः सुप्तः प्रमत्तश्च असम्बद्धं प्रभाषते॥ निद्रावश्यस्य वचनं न सम्प्रष्टुं त्वमर्हसि॥

મત્ત, સૂતો અથવા પ્રમત્ત માણસ અસંબદ્ધ બોલે છે; નિદ્રાવશ થયેલા વ્યક્તિના વચનો વિશે તારે વધારે પૂછપરછ કરવી યોગ્ય નથી.

Verse 19

प्रियाया वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच नराधिपः॥ अवश्यं यदि वक्तव्यं गच्छावो मथुरां पुरीम्॥

પ્રિયાના વચન સાંભળી નરાધિપે ઉત્તર આપ્યો— “જો અવશ્ય કહેવું જ હોય, તો ચાલો મથુરા નગરીએ જઈએ.”

Verse 20

तत्र गत्वा यथातत्त्वं वदिष्यामि शुभानने॥ ददस्व विपुलं दानं ब्राह्मणेभ्यः सुलोचने॥

ત્યાં જઈને, હે શુભાનને, હું યથાતત્ત્વ સત્ય કહેશ. હે સુલોચને, બ્રાહ્મણોને વિશાળ દાન આપ.

Verse 21

पुत्रान्संस्थाप्य दौहित्रान्स्वे स्थाने शुभान्प्रिये ॥ ग्रामांश्च कोशं रत्नानि पुत्रान्वीक्ष्य पुनः पुनः ॥

હે પ્રિયે! પુત્રો અને દૌહિત્રોને તેમના પોતાના શુભ સ્થાનોમાં સ્થાપિત કરીને, તેણે વારંવાર ગામો, ખજાનો, રત્નો અને પુત્રોને નિહાળ્યા.

Verse 22

ततः सम्मानयामास जनं पुरनिवासिनम् ॥ पितृपैतामहं राज्यं पालनीयं यथाक्रमम् ॥

પછી તેણે નગરનિવાસી જનતાનું યથોચિત સન્માન કર્યું. પિતા અને પિતામહથી પ્રાપ્ત રાજ્યનું પાલન ક્રમસર અને ધર્મપૂર્વક કરવું જોઈએ॥

Verse 23

राज्ये पुत्रान्नियोक्ष्यामि यदि वो रोचतेऽनघाः ॥ राज्यपुत्रकलत्राणि बन्धुवर्गं तथैव च ॥

હે નિર્દોષજનોએ, જો તમને ગમે તો હું મારા પુત્રોને રાજ્યકાર્યમાં નિયુક્ત કરીશ. રાજ્યના કાર્યો, પુત્રો અને પત્નીઓ તથા બાંધવવર્ગ—આ બધું પણ વિચારશો॥

Verse 24

नित्यमिच्छन्ति वै लोको यमस्येच्छन्ति नान्यथा ॥ एवं ज्ञात्वा प्रसन्नेन कर्त्तव्यं चात्मनो हितम् ॥

લોકો સદાય ઇચ્છાઓ કરે છે; તેઓ યમના અધિકારની વસ્તુઓ જ ઇચ્છે છે, અન્યથા નહીં. આ જાણીને પ્રસન્ન ચિત્તે પોતાનું હિત કરવું જોઈએ॥

Verse 25

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गच्छावो मथुरां पुरीम् ॥ अहो कष्टं यदस्माभिः पुरा राज्यमनुष्ठितम् ॥

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી આપણે મથુરા નગરીએ જઈએ. અહો, કેટલું કષ્ટ કે આપણે અગાઉ રાજધર્મનું ભારણ સ્વીકાર્યું હતું॥

Verse 26

इदानीं तु मया ज्ञातं त्यागान्नास्ति परं सुखम् ॥ नास्ति विद्यसमं चक्षुर्नास्ति चक्षुस्समं बलम् ॥

હવે મેં જાણી લીધું છે—ત્યાગથી પરમ સુખ નથી. વિદ્યાસમાન કોઈ નેત્ર નથી, અને નેત્રસમાન કોઈ બળ નથી॥

Verse 27

नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागात्परं सुखम् ॥ यः कामान्कुरुते सर्वान्यश्चैतान्केवलाṃस्त्यजेत् ॥

આસક્તિ સમાન દુઃખ નથી, અને ત્યાગથી પરમ સુખ નથી. જે સર્વ કામનાઓનું અનુસરણ કરે છે—અને જે તેમને સંપૂર્ણપણે ત્યજે છે—(આ વિરોધ દર્શાવવામાં આવ્યો છે).

Verse 28

ततः पौरजनं दृष्ट्वा चतुरङ्गबलान्वितः ॥ ततः कालेन महता सम्प्राप्तो मथुरां पुरीम् ॥

ત્યારબાદ નગરજનોને જોઈને, ચતુરંગ સેનાથી યુક્ત થઈ, ઘણો સમય વીતી ગયા પછી તે મથુરા નગરીમાં પહોંચ્યો.

Verse 29

तेन दृष्टा पुरी रम्या वासवस्य पुरी यथा ॥ तीर्थैर्द्वादशभिर्युक्ता पुण्या पापहरा शुभा ॥

તેણે તે રમણીય નગરી જોઈ, જે વાસવ (ઇન્દ્ર)ની પુરી જેવી હતી. બાર તીર્થોથી યુક્ત, તે પુણ્યમય, શુભ અને પાપહર તરીકે વર્ણવાય છે.

Verse 30

रम्यं मधुवनं नाम विष्णुस्थानमनुत्तमम् ॥ तं दृष्ट्वा मनुजो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥

હે દેવી! ‘મધુવન’ નામનું રમણીય વન છે, જે વિષ્ણુનું અનુત્તમ સ્થાન છે. તેને જોઈને મનુષ્ય નિશ્ચયે કૃતકૃત્ય બને છે.

Verse 31

एकादशी शुक्लपक्षे मासि भाद्रपदे तथा ॥ तस्यां स्नातो नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥

હે દેવી! ભાદ્રપદ માસના શુક્લપક્ષની એકાદશીએ, તે દિવસે સ્નાન કરનાર મનુષ્ય નિશ્ચયે કૃતકૃત્ય બને છે.

Verse 32

वनं कुन्दवनं नाम तृतीयं चैवमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥

કુંદવન નામનું વન ત્રીજું અને અત્યંત ઉત્તમ કહેવાયું છે. હે દેવી, ત્યાં ગયેલો મનુષ્ય કૃતકૃત્ય બને છે.

Verse 33

एकादशी कृष्णपक्षे मासि भाद्रपदे हि वा ॥ तत्र स्नातो नरो देवि रुद्रलोके महीयते ॥

અથવા ભાદ્રપદ માસના કૃષ્ણપક્ષની એકાદશીએ—હે દેવી—ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય રુદ્રલોકમાં માન પામે છે.

Verse 34

चतुर्थं काम्यकवनं वनानां वनमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि मम लोके महीयते ॥

ચોથું કામ્યકવન છે, જે વનોમાં સર્વોત્તમ વન છે. હે દેવી, ત્યાં ગયેલો મનુષ્ય મારા લોકમાં માન પામે છે.

Verse 35

विमलस्य च कुण्डे तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ यस्तत्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥

વિમલકુંડમાં સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે. જે ત્યાં પ્રાણ ત્યજે છે, તે મારા લોકમાં જાય છે.

Verse 36

पञ्चमं बकुलं नाम वनानामुत्तमं वनम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि अग्निस्थानं स गच्छति ॥

પાંચમું બકુલ નામનું વન છે, જે વનોમાં ઉત્તમ વન છે. હે દેવી, ત્યાં ગયેલો મનુષ્ય અગ્નિસ્થાનને જાય છે.

Verse 37

तत्र गत्वा तु वसुधे मद्भक्तो मत्परायणः ॥ तद्वनस्य प्रभावेण नागलोकं स गच्छति ॥

હે વસુધા! ત્યાં જઈ જે મારો ભક્ત અને મારે જ પરાયણ છે, તે તે વનના પ્રભાવથી નાગલોકને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 38

सप्तमं तु वनं भूमे खादिरं लोकविश्रुतम् ॥ तत्र गत्वा नरो भद्रे मम लोकं स गच्छति ॥

હે ભૂમે! સાતમું વન ‘ખાદિર’ લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. હે ભદ્રે! ત્યાં જઈ મનુષ્ય મારો લોક પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 39

महावनं चाष्टमं तु सदैव तु मम प्रियम् ॥ यत्र गत्वा तु मनुज इन्द्रलोके महीयते ॥

આઠમું ‘મહાવન’ છે, જે સદૈવ મને પ્રિય છે. ત્યાં જઈ મનુષ્ય ઇન્દ્રલોકમાં સન્માન પામે છે.

Verse 40

लोहजङ्घवनं नाम लोहजङ्घेन रक्षितम् ॥ नवमं तु वनं नाम सर्वपातकनाशनम् ॥

‘લોહજઙ્ઘવન’ નામનું વન લોહજઙ્ઘ દ્વારા રક્ષિત છે. આ નવમું વન કહેવાય છે અને સર્વ પાતકોનો નાશ કરે છે.

Verse 41

वनं बिल्ववनं नाम दशमं देवपूजितम् ॥ तत्र गत्वा तु मनुजो ब्रह्मलोके महीयते ॥

દસમું વન ‘બિલ્વવન’ કહેવાય છે, જે દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત છે. ત્યાં જઈ મનુષ્ય બ્રહ્મલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.

Verse 42

एकादशं तु भाण्डीरं योगिनः प्रियमुत्तमम् ॥ तस्य दर्शनमात्रेण नरो गर्भं न गच्छति ॥

અગિયારમું (વન) ભાણ્ડીર છે, યોગીઓને પરમ પ્રિય અને ઉત્તમ. તેનું માત્ર દર્શન કરવાથી મનુષ્ય ફરી ગર્ભમાં પ્રવેશતો નથી (અર્થાત્ પુનર્જન્મથી મુક્ત થાય છે).

Verse 43

भाण्डीरं तमनुप्राप्य वनानां वनमुत्तमम् ॥ वासुदेवं ततो दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥

તે ભાણ્ડીર—વનોમાં શ્રેષ્ઠ ઉપવન—ને પ્રાપ્ત કરીને, પછી વાસુદેવનું દર્શન કરવાથી પુનર્જન્મ થતો નથી.

Verse 44

वृन्दावनं द्वादशकं वृन्दया परिरक्षितम् ॥ मम चैव प्रियं भूमे महापातकनाशनम् ॥

બારમું (વન) વૃન્દાવન છે, જે વૃન્દા દ્વારા પરિરક્ષિત છે. હે ભૂમે, તે મને પણ પ્રિય છે અને મહાપાતકોનો નાશ કરનારું કહેવાય છે.

Verse 45

वृन्दावनं च गोविन्दं ये पश्यन्ति वसुन्धरे ॥ न ते यमपुरं यान्ति यान्ति पुण्यकृतां गतिम् ॥

હે વસુંધરે, જે વૃન્દાવન અને ગોવિંદનું દર્શન કરે છે, તેઓ યમપુરમાં જતા નથી; તેઓ પુણ્યકર્તાઓની ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 46

सौराष्ट्रविषये देवि क्षत्रियोऽभूद् धनुर्धरः ॥ नाम्ना यक्ष्मधनुर्नाम सोऽभवत् प्रियदर्शनः ॥

હે દેવી, સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં એક ધનુર્ધર ક્ષત્રિય હતો. તેનું નામ યક્ષ્મધનુ હતું અને તે મનોહર દર્શનવાળો હતો.

Verse 47

पृथिव्युवाच ॥ कथयस्व ममाद्य त्वं यद्यहं वल्लभा तव ॥ प्राणांस्त्यक्ष्याम्यहं देव गोपयिष्यसि मे यदि ॥

પૃથ્વી બોલી—આજે મને કહો, જો હું ખરેખર તમને પ્રિય હોઉં. હે દેવ, તમે મારી રક્ષા કરશો તો હું પ્રાણ ત્યજી દઈશ.

Verse 48

प्रायेण सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ॥ अभिषिच्य सुतं ज्येष्ठमनुयोज्य परान्बहून् ॥

સામાન્ય રીતે સર્વ કામનાઓનો પરિત્યાગ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે—જ્યેષ્ઠ પુત્રનો અભિષેક કરીને અને અન્ય ઘણાને યોગ્ય કર્તવ્યોમાં વિધિપૂર્વક નિયુક્ત કરીને.

Verse 49

यमुनायाः परे पारे देवानामपि दुर्लभम् ॥ अस्ति भद्रवनं नाम षष्ठं वनमनुत्तमम् ॥

યમુનાના પરના કાંઠે—જે દેવતાઓને પણ દુર્લભ—‘ભદ્રવન’ નામનું એક વન છે; તે છઠ્ઠું અને વનોમાં અનુત્તમ છે.