Adhyaya 153: The Glory of the Mathurā Sacred Landscape: Saṃyamana Tīrtha and the Twelve Sacred Forests

Verse 1

अथ मथुरातीर्थमाहात्म्यम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ उत्तरे शिवकुण्डाच्च तीर्थानां नवकं स्मृतम् ॥ नवतीर्थात्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥

Ab main tumhe Mathura ke teerthon ke baare mein batata hoon. Varaha bhagwan bole. Shivkund ke uttar taraf nau teerth hain. In nau teerthon se bada koi teerth na pehle tha, na aage hoga.

Verse 2

तत्रैव स्नानमात्रेण सौभाग्यं जायते परम् ॥ रूपवन्तः प्रजायन्ते स्वर्गलोके न संशयः ॥

Wahan sirf naha ke bhi bada bhagya milta hai. Ache roop wale bacche paida hote hain. Aur swarg mein bhi jaate hain, koi shak nahi.

Verse 3

तस्मिन् स्नातो नरो देवि मम लोके प्रपद्यते ॥ तत्र संयमनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥

Devi, jo mard wahan naha le, woh mere paas aata hai. Wahan Sanyaman naam ka teerth hai. Teenon duniya mein uski badai hai.

Verse 4

तत्र स्नातो मृतो वापि मम लोकं स गच्छति ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

Wahan naha ke jo mar bhi jaye, woh bhi mere paas aata hai. Ab main aur bhi kuch batata hoon, suno Vasundhara.

Verse 5

तस्मिन् संयमने तीर्थे यद्यद्वृत्तं पुरातनम् ॥ कश्चित्पापसमाचारो निषादो दुष्टमानसः ॥

Us Sanyaman teerth par ek purani baat hai. Ek Nishad tha, uske kaam kharab the, mann bhi bigda hua tha.

Verse 6

वसते नैमिषारण्ये सुप्रतीतेऽतिपापकृत् ॥ केनचित्त्वथ कालेन सोऽगच्छन्मथुरां प्रति ॥

Woh Naimisharanya mein rehta tha. Bahut bade paapi aadmi tha. Kuch time baad woh Mathura ke liye nikal pada.

Verse 7

तत्र प्राप्य च कालिन्दीं कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ॥ स निषादस्तर्त्तुकामस्तस्यां चैव तिथौ ततः ॥

Wahan usne Yamuna nadi ko pakda. Krishna paksha ki chaturdashi thi. Us Nishad ko paar karna tha, usi din usne koshish ki.

Verse 8

ततार यमुनां सोऽथ प्राप्य संयमनं शुभे ॥ ममज्जासौ ततः पापस्तस्मिंस्तीर्थे वरे शुभे ॥

Usne Yamuna paar kiya. Sanyaman naam ki jagah pahuncha. Woh paapi aadmi us tirth mein doob gaya.

Verse 9

मग्नमात्रस्ततः पापः सद्यः प्राणैर्व्ययुज्यत ॥ तत्तीर्थस्य प्रभावेण जातोऽसौ पृथिवीपतिः ॥

Jaise hi woh dooba, uski jaan chali gayi. Us tirth ki taakat se woh raja bana. Zameen ka malik ban gaya.

Verse 10

पालयामास वसुधां क्षत्रधर्मं समाश्रितः ॥ तेनोढा काशिराजस्य पीवरी नामतः शुभा ॥

Usne dharam ke saath raj kiya. Kshatriya dharam follow kiya. Usne Kashi ke raja ki beti Pivari se shaadi ki.

Verse 11

पत्नी शतानां मुख्यानां प्रवरा सा वसुङ्घरे॥ तां चैव रमयामास उद्यानेषु वनेषु च॥

Vasunghara, uski sau patniyon mein woh sabse badi thi. Woh uske saath garden mein aur jungle mein ghoomta tha.

Verse 12

प्रासादेषु च रम्येषु नदीनाṃ पुलिनेṣu च॥ प्रजाः पालयतस्तस्य दानानि ददतस्तथा॥

Woh acche mahal mein rehte the aur nadiyon ke kinare bhi jaate the. Raja ne apne logon ki hifazat ki aur logon ko daan bhi diya.

Verse 13

कालो गच्छति राजा तु भोगासक्तिं च विन्दति॥ भोगासक्तस्य वसुधे वर्षाणि सप्तसप्ततिः॥

Time nikalta gaya aur raja ko sukh mein maza aane laga. Vasudhe, sukh mein doobe hue satrah saal bit gaye.

Verse 14

पुत्राः सप्त तथा जाताः कन्याः पञ्च सुषोभनाः॥ राज्ञां पञ्चसुता दत्ताः कन्याः कमललोचनाः॥

Uske saat bete paida hue aur paanch betiyan bhi hui. Paanch betiyan raja ke beto ko byah mein di gayi.

Verse 15

पुत्रान्संस्थापयामास स्थानेषु वसुधाधिपान्॥ पीवर्या सह सुप्तः स रात्रौ च वसुधाधिपः॥

Usne apne beto ko alag-alag jagah par raja bana diya. Raja raat ko Pivarya ke saath sota tha.

Verse 16

तत्र प्रबुद्धो नृपतिर् हाहेति वदते मुहुः॥ स्मृत्वा तु मथुरां देवि स्मृत्वा संयमनं परम्॥

Wahan raja jaaga aur baar-baar chillaya, arey arey. Usne Mathura yaad kiya, Devi. Phir usne us param sanyaman ko yaad kiya.

Verse 17

ततः सा पीवरी प्राह किमेवं भाषसे नृप॥ प्रियाया वचनं श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत्॥

Phir Pivari ne kaha, raja, aisa kyun bol rahe ho? Apni priya ki baat sun ke raja ne jawab diya.

Verse 18

मत्तः सुप्तः प्रमत्तश्च असम्बद्धं प्रभाषते॥ निद्रावश्यस्य वचनं न सम्प्रष्टुं त्वमर्हसि॥

Jo nasha mein ho, soya ho ya ghayal ho, woh sahi-se nahi bolta. Jo neend mein ho, uski baat itna detail mein mat poochho.

Verse 19

प्रियाया वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच नराधिपः॥ अवश्यं यदि वक्तव्यं गच्छावो मथुरां पुरीम्॥

Apni priya ki baat sun ke raja ne jawab diya. Agar baat karni hi hai, to chalo Mathura chalien.

Verse 20

तत्र गत्वा यथातत्त्वं वदिष्यामि शुभानने॥ ददस्व विपुलं दानं ब्राह्मणेभ्यः सुलोचने॥

Wahan jaake main sach-sach bataunga, sundar chehra wali. badi aankhon wali, brahmanon ko bada daan do.

Verse 21

पुत्रान्संस्थाप्य दौहित्रान्स्वे स्थाने शुभान्प्रिये ॥ ग्रामांश्च कोशं रत्नानि पुत्रान्वीक्ष्य पुनः पुनः ॥

Apne beton aur poton ko unki sahi jagah pe bitha diya. Phir baar baar dekhta gaya. Gaon, khazana, aur jo bhi gehne the, sab pe nazar daalta raha. Apne beton ko bhi dekhta raha.

Verse 22

ततः सम्मानयामास जनं पुरनिवासिनम् ॥ पितृपैतामहं राज्यं पालनीयं यथाक्रमम् ॥

Uske baad shehar ke logon ki izzat ki. Baap aur dada se jo rajya mila hai, usko sahi tarike se sambhalna hai. Sab kuch sahi sequence mein chalana padega.

Verse 23

राज्ये पुत्रान्नियोक्ष्यामि यदि वो रोचतेऽनघाः ॥ राज्यपुत्रकलत्राणि बन्धुवर्गं तथैव च ॥

Main apne beton ko rajya mein kaam de dunga, agar tum logon ko theek lage. Rajya ka kaam, bete, unki biwiyan, aur rishtedaar, sab ka dhyan rakhna padega.

Verse 24

नित्यमिच्छन्ति वै लोको यमस्येच्छन्ति नान्यथा ॥ एवं ज्ञात्वा प्रसन्नेन कर्त्तव्यं चात्मनो हितम् ॥

Log hamesha kuch na kuch chahte rehte hain. Yeh bhi sochte hain ki maut aayegi toh kya hoga. Isliye dimaag saaf rakh ke apna bhala sochna chahiye.

Verse 25

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गच्छावो मथुरां पुरीम् ॥ अहो कष्टं यदस्माभिः पुरा राज्यमनुष्ठितम् ॥

Isliye poori taakat se Mathura jaate hain. Pehle rajya sambhala tha, ab lagta hai kitna bada bojh tha. Bahut mushkil tha woh kaam.

Verse 26

इदानीं तु मया ज्ञातं त्यागान्नास्ति परं सुखम् ॥ नास्ति विद्यसमं चक्षुर्नास्ति चक्षुस्समं बलम् ॥

Ab mujhe samajh aa gaya hai. Sabse bada sukha tyagi mein hai, kuch nahi. Gyaan sabse badi aankh hai, jo sab dikhata hai. Aur jo aankh se dekhta hai, usme sabse bada bal hai.

Verse 27

नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागात्परं सुखम् ॥ यः कामान्कुरुते सर्वान्यश्चैतान्केवलाṃस्त्यजेत् ॥

Kisi cheez se judna, bas yehi sabse bada dukh hai. Aur sabse bada sukha hai sab chhod dena. Jo log apni saari ichchha peeche bhaagte hain, aur jo in sab ko chhod dete hain.

Verse 28

ततः पौरजनं दृष्ट्वा चतुरङ्गबलान्वितः ॥ ततः कालेन महता सम्प्राप्तो मथुरां पुरीम् ॥

Phir usne shehar ke logon ko dekha. Chaaron taraf sena thi uske saath. Kaafi time baad woh Mathura pahuncha.

Verse 29

तेन दृष्टा पुरी रम्या वासवस्य पुरी यथा ॥ तीर्थैर्द्वादशभिर्युक्ता पुण्या पापहरा शुभा ॥

Usne woh shehar dekha, bahut khoobsurat tha. Jaise Indra ki nagri ho. Baarah teerth the wahan. Yeh shehar punya karta hai, paap mitata hai, aur shubh hai.

Verse 30

रम्यं मधुवनं नाम विष्णुस्थानमनुत्तमम् ॥ तं दृष्ट्वा मनुजो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥

Ek jungle hai Madhuvan naam ka. Bahut achha hai, Vishnu ka sthan hai. Devi, jo bhi yeh dekh leta hai, uska kaam ho jata hai.

Verse 31

एकादशी शुक्लपक्षे मासि भाद्रपदे तथा ॥ तस्यां स्नातो नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥

Bhadrapad mahine ki ekadashi ko jo nahaata hai, uska kaam ho jaata hai. Yeh din bahut khaas hai. Is din paani mein jaane se insaan ke saare kaam poore ho jaate hain.

Verse 32

वनं कुन्दवनं नाम तृतीयं चैवमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥

Ek jungle hai Kundavan naam ka. Yeh teesra hai aur sabse bada hai. Wahan jaane se insaan ka kaam ho jaata hai.

Verse 33

एकादशी कृष्णपक्षे मासि भाद्रपदे हि वा ॥ तत्र स्नातो नरो देवि रुद्रलोके महीयते ॥

Bhadrapad mahine ki krishna paksh ki ekadashi ko bhi nahaana chahiye. Us din nahaane wala Shiv ji ki duniya mein bada ban jaata hai.

Verse 34

चतुर्थं काम्यकवनं वनानां वनमुत्तमम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि मम लोके महीयते ॥

Chautha jungle Kamyakavan hai. Yeh sabse accha jungle hai. Wahan jaane wala mere paas aata hai aur meri duniya mein bada ban jaata hai.

Verse 35

विमलस्य च कुण्डे तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ यस्तत्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥

Vimal Kund mein nahaane se saare paap dhul jaate hain. Wahan marne wala seedha mere paas aata hai.

Verse 36

पञ्चमं बकुलं नाम वनानामुत्तमं वनम् ॥ तत्र गत्वा नरो देवि अग्निस्थानं स गच्छति ॥

Paanchwan van Bakula naam ka hai. Yeh sab vanon mein sabse bada hai. Devi, wahan jaane se insaan seedha Agni ke paas pahunchta hai.

Verse 37

तत्र गत्वा तु वसुधे मद्भक्तो मत्परायणः ॥ तद्वनस्य प्रभावेण नागलोकं स गच्छति ॥

Vasudhe, wahan jaake jo mera bhakt hai aur mujhpe bharosa rakhta hai, woh us van ki taakat se Naag lok jaata hai.

Verse 38

सप्तमं तु वनं भूमे खादिरं लोकविश्रुतम् ॥ तत्र गत्वा नरो भद्रे मम लोकं स गच्छति ॥

Bhoomi, saatwan van Khadira naam ka hai. Log iske baare mein jaante hain. Bhadre, wahan jaane se insaan mere paas aata hai.

Verse 39

महावनं चाष्टमं तु सदैव तु मम प्रियम् ॥ यत्र गत्वा तु मनुज इन्द्रलोके महीयते ॥

Aathwan van Maha-van hai. Yeh mujhe hamesha pasand hai. Wahan jaane se insaan Indra ke duniya mein izzat paata hai.

Verse 40

लोहजङ्घवनं नाम लोहजङ्घेन रक्षितम् ॥ नवमं तु वनं नाम सर्वपातकनाशनम् ॥

Ek van Lohajangh-van naam ka hai. Lohajangh ne iski hifazat ki hai. Yeh nauwan van hai aur saare paap mita deta hai.

Verse 41

वनं बिल्ववनं नाम दशमं देवपूजितम् ॥ तत्र गत्वा तु मनुजो ब्रह्मलोके महीयते ॥

Daswa van Bilvavana ke naam se jaana jaata hai. Devta bhi iski puja karte hain. Jo koi yahan aata hai, woh Brahma ki duniya mein bada ban jaata hai.

Verse 42

एकादशं तु भाण्डीरं योगिनः प्रियमुत्तमम् ॥ तस्य दर्शनमात्रेण नरो गर्भं न गच्छति ॥

Gyarahwa van Bhandira hai. Yogi log isse bahut pyaar karte hain. Isko bas ek baar dekh lo, phir dubara maa ka pet mein nahi aana padta.

Verse 43

भाण्डीरं तमनुप्राप्य वनानां वनमुत्तमम् ॥ वासुदेवं ततो दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥

Bhandira sabse bada van hai. Wahan jaake Vasudev ko dekh lo. Phir dubara janam nahi lena padta.

Verse 44

वृन्दावनं द्वादशकं वृन्दया परिरक्षितम् ॥ मम चैव प्रियं भूमे महापातकनाशनम् ॥

Barahwa van Vrindavan hai. Vrinda iski hifazat karti hai. Yeh mujhe bahut pyara hai. Yeh bade paap mita deta hai.

Verse 45

वृन्दावनं च गोविन्दं ये पश्यन्ति वसुन्धरे ॥ न ते यमपुरं यान्ति यान्ति पुण्यकृतां गतिम् ॥

Jo log Vrindavan mein Govind ko dekh lete hain, woh Yamraj ke paas nahi jaate. Woh punya karne walo ki jagah jaate hain.

Verse 46

सौराष्ट्रविषये देवि क्षत्रियोऽभूद् धनुर्धरः ॥ नाम्ना यक्ष्मधनुर्नाम सोऽभवत् प्रियदर्शनः ॥

Devi, Saurashtra ilaake mein ek kshatriya tha. Woh dhanush utha ke chalta tha. Uska naam Yakshmadhanus tha. Woh dekhne mein accha lagta tha.

Verse 47

पृथिव्युवाच ॥ कथयस्व ममाद्य त्वं यद्यहं वल्लभा तव ॥ प्राणांस्त्यक्ष्याम्यहं देव गोपयिष्यसि मे यदि ॥

Prithvi ne kaha, mujhpe daya karke aaj bata do. Main tumhare liye khaas hoon kya nahi? Main apni jaan de dunga, par tumhe mujhe bachana padega.

Verse 48

प्रायेण सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ॥ अभिषिच्य सुतं ज्येष्ठमनुयोज्य परान्बहून् ॥

Sabse badi baat yeh hai ki insaan ko apni saari ichha chhod deni chahiye. Pehle apne bade bete ko gaddi pe bitha do. Phir baaki logon ko bhi kaam de do.

Verse 49

यमुनायाः परे पारे देवानामपि दुर्लभम् ॥ अस्ति भद्रवनं नाम षष्ठं वनमनुत्तमम् ॥

Yamuna ke us paar ek jungle hai. Uska naam Bhadravan hai. Woh chatha jungle hai. Devata ke liye bhi wahan pahna mushkil hai. Woh sabse accha jungle hai.